Paıdasy zor sharalar El muny bile me?

 Búginde ishki ister salasynyń quzyreti artyp, quryǵy uzardy. Bárinen buryn adamnyń quqyn naq­ty qorǵaýǵa baǵyttalǵan jańa zańdar qabyldanyp, halyq kóńi­­linen shyǵatyn tártip pen is-sharalar júzege asa bastady. Bul jóninde Ishki ister mınıstrligi tarapynan atqarylyp jatqan jumystar týraly aýyz toltyryp aıtýǵa ábden bolady. Osyǵan oraı keshe Ishki ister mınıstriniń oryn­basary Erlan Turǵymbaev atqarylǵan jáne alda atqarylýǵa tıisti dep qolǵa alynǵan jumys­tar barysy týraly aıtyp ber­di. Jýrnalıster tarapynan qo­ıy­­­­latyn suraqtarǵa naqty jaýap qaıtarýdy kózdegen oryn­­basar mı­nıstr­liktiń bar komı­tet­teriniń basshylary men qosshy­laryn da ertip alypty. Al osy­ǵan sáı­­kes, negizgi taqyryp Mem­le­ket bas­shysynyń Bes ıns­tıtýttyq reformalardy iske asyrý jónindegi «100 naqty qadam» – Ult Josparyndaǵy ishk­i ister organdaryna júktelgen min­detterdiń oryndalý barysy boldy. Jalpy, búginde polısııa or­­gan­­dary barlyq qylmysty is­ter­diń 90 paıyz tergeýin júze­ge asyrýda, adamdar polısııa qyz­metkerlerimen avtokólikterin, ruq­satnamalardy, kóshi-qon qu­jat­taryn resimdeý kezinde jáne basqa da kóptegen máseleler bo­ıynsha tyǵyz baılanys jasaı­dy. «Ishki ister organdary týraly» jańa zańda IID mindetterine ózgerister engizildi jáne birin­shi kezekte adamdy, onyń ómi­rin, quqyqqa qaıshy qol suǵý­shy­lyqtardan quqyqtaryn qorǵaý alǵa qoıyldy. Jańa qylmystyq zańnamaǵa saı polısııa, basqa da quqyq qorǵaý, sot organdary sııaqty jańa qylmystyq sot óndirisi úlgisi jaǵdaıynda jumys isteýde. Qylmystyq, Qylmystyq-prosestik, Qylmystyq-atqarý kodeksteri, sondaı-aq Ákimshilik quqyq buzýshylyqtar týraly kodekstiń jańa normalary qoldanylýda. Jańa Qylmystyq kodeks zańnamany izgilendirýge, bas bostandyǵynan aıyrýmen baılanysty emes jazalaý túr­lerin keńeıtýge baǵyttalǵan. Birinshi ret Qylmystyq kodekske ákimshilik quqyq buzýshylyq pen qylmystyq teris qylyqtar dep atalatyn 125 quram engizil­di. Olardy jasaǵany úshin aıyp­pul, túzeý jumystary túrin­de jaýapkershilik kózdeledi. Qyl­mystyq sot óndirisinde pro­ses­tik prokýror, tergeýshi sýdıa táriz­di jańa mamandar paıda boldy. Bul jańa qylmystyq jáne qyl­mys­tyq-prosestik zańnamanyń negizgi mindetin atqarýǵa, qyl­my­s­tyq sot óndirisindegi prosesterdi jeńil­detýge jáne jedeldetýge, ter­geý kezinde áýre-sarsańdy bol­dyr­maýǵa múmkindik beredi. Memleket basshysy usynyp otyrǵan Bes ınstıtýttyq refor­malardy iske asyrý sheń­­berinde keshendi sharalar qa­byl­danýda. IIM qyzmetin ba­ǵa­laýǵa «halyq seniminiń deń­geıi» kórsetkishi engizildi. Sony­men qatar, zańnama men qu­qyq­tyq tártipti qamtamasyz etý, qylmysqa qarsy kúres bo­ıyn­­sha tikeleı mindetterin júzege asyrady. Búginde polı­sııa ha­lyqqa 20-dan astam mem­leket­tik qyzmet kórsetip otyr. HQKO arqyly jeke basty kýálan­dyratyn qujattar, mekenjaı anyqtamalary, turǵylyqty jeri boıynsha tirkeý qyzmetteri usynylady. Elimizge jeke tul­ǵalar boıynsha shaqyrýlar, sondaı-aq, elimizden syrtqa shy­ǵatyn qujattar resimdeledi. Aǵymdaǵy jyly pasporttar men kýálikterdi berý merzimderin qysqartý úshin qujattar ázir­leıtin qosymsha ortalyqtar Aqtóbe qalasynda, 2014 jyly Shymkent qalasynda ashyldy. Bul qujattar berýdi 30 jumys kúni­nen 15 jumys kúnine deıin qysqar­týǵa múmkindik berdi. Sonymen birge, qujattardy shy­ǵa­ratyn óndiristik ortalyq­t­a­ry bar Astana, Almaty, Aq­tóbe, Shymkent qalalarynda qu­­jat­tardy berý merzimi jedel­det­i­lip, 2 jumys kúni ishinde, al oblys ortalyqtary úshin 4 ju­­­mys kúni ishinde júzege asy­­ry­la­dy. Sonymen qatar, maman­dan­dyrylǵan Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵy belsendi damý ústinde, olar arqyly avtokó­lik­ti tirkeý, júrgizýshi kýáligin berý, memlekettik tirkeý nómir­lerin berý qyzmetteri kór­se­tilýde. HQKO arqyly memleket­tik qyzmetter kórsetýdi ońtaı­lan­dyrý sharalary qabyldanýda: avtokóliktiń tehpasportynyń dýblıkatyn nemese ony aýystyrý (joǵaltý, aýystyrý) kezinde avto­kólikti qaraý joıyldy; moto­sıkl men avtokólikterdi bas­qarý quqyǵyn alýǵa úmitker adam­nyń óz betimen daıyndalýy engi­zilýde. Bul rette osyndaı aza­­mattar úshin emtıhandardy qabyl­daý tek arnaıy HQKO-da júr­giziletin bolady. Al avto­kólik­terdi tirkeý kezinde qujattar tizbe­si qys­qartylady (mekenjaı anyq­ta­masy, zańdy tulǵanyń quryl­taı­shylyq qujat­tary alynbaıdy). Jol qozǵalysy máseleleri jónindegi zańnama sheńberinde «Jol qozǵalysy týraly» zań­nan júrgizýshi kýáliginiń ja­ram­­dylyq merzimi aıaqtal­ǵan­nan keıin azamattardy JJE bilýine teorııalyq emtı­han tap­syrý mindetin alyp tas­taý máselesi pysyqtalýda (kýálik­tiń jaram­dylyq merzimi aıaqtal­ǵan­nan keıin 1 jyl ishinde). Qazirgi tańda IIM azamattyń tirkelgen jerine qaramastan júrgizýshilik kýáligin berýge jáne aýystyrýǵa kirisýge daıyn. Bul is respýblıkalyq júıke aýrýlary jáne esirtki dıs­panserleriniń esepterine qol jetkize alatyn Astana, Almaty, Qaraǵandy, Qostanaı jáne Pavlodar qalalarynda or­­na­lasqan arnaıy HQKO-da júzege asyrylady. Qalǵan ar­naıy HQKO-da respýblıkalyq júıke aýrýlary jáne esirtki dıs­panserleriniń bazalaryna qol jetkizgen jaǵdaıdan keıin ǵana júzege asyrylady. Kádimgi HQKO-da azamattarǵa qoǵamdyq jáne jol qaýipsizdigi salasyndaǵy quqyq buzýshylyqtar úshin aıyp­puldar týraly tolyq aq­parat usyný úshin osy jyly IIM ÁPK «Baqylaý» aqparattyq júıesiniń foto-beınetirkeý júıesin shoǵyrlandyrý boıynsha jumys júrgiziletin bolady. Osy sharalar sózbuıdalyq keder­gi­lerdi boldyrmaýǵa jáne qyzmet kórsetýler ýaqytyn usynýǵa múmkindik beredi. «Ishki ister organdarynyń qyz­metinde halyq aldynda ashyq bolý jáne esep berýdi qamtamasyz etý boıynsha radıkaldy ózgerister bar. Polıseıler qyzmeti aýqym­dy ári aýyrtpalyǵy kóp, árıne, mundaı kólemdegi jumysta kem­shi­likterdiń oryn alýy múmkin. IIO júıesinde ózindik qaýipsizdik jáne jeke quram boıynsha ıns­peksııa qyzmetteri bar, olar po­lı­­sııa qyzmetkerleri tara­py­­nan jiberiletin zań buzýshy­lyqtardyń aldyn alady. Biz­diń saıtymyzda, áleýmettik jeli­ler­degi paraqshalarymyzda, negi­zinen, jol erejesin saqtamaý týra­ly foto-beıne túsirilimderdi ornalastyrady. Halyqpen baı­lanys jasaý úshin Feısbýk áleý­mettik jelisinde Ákimshilik polı­sııa komıtetiniń resmı paraq­­shasy ashylǵan, onda jol qaýip­sizdigi, memlekettik qyzmet kór­­setýler týraly aqparattar, aıyp­puldy tóleý tásilderi, ke­ńes­ter ornalastyrylady. Paı­da­la­ný­shylar óz pikirlerin qaldy­ryp, suraqtaryn qoıady, ol bo­ıynsha jedel túrde jaýap alady. Eki aıdyń ishinde paraq­shaǵa 300 suraq kelip tústi. Sondaı-aq, paıdalanýshylar jol erejesin buzýshylardyń fotosy men beıne materıalyn jiberedi. Osyndaı habarlar boıynsha 100 júrgizýshi jaýapkershilikke tartyldy. Feısbýkte bizdiń aza­mat­tar arasynda ǵana emes, shetel azamattary úshin de týyndaıtyn kóshi-qon zańnamasynyń másele­leri, tirkeý tártibi, qujattardy berý boıynsha IIM Kóshi-qon polısııasy departamentiniń pa­raq­­shasy ashyldy. Sonymen qa­tar, jańa «Qoǵamdyq keńester týra­ly» zańǵa sáıkes IIM-niń janynda, jańa formattaǵy Qo­ǵam­­dyq keńes quryldy. Aýmaq­tyq ishki ister organdary janynda keńes berý organy quryldy», deıdi Erlan Turǵymbaev. Sol sııaqty, qazirgi kúni ishki ister organdary joǵary kási­bı kadr quramyn qurýǵa erek­­she mán berip otyr. Osy min­detti iske asyrý úshin jańa «Memlekettik qyzmet týraly» zań men «Quqyq qorǵaý qyzmeti týraly» zańǵa túzetýler engizil­di. Úsh kezeńnen turatyn irik­teýde memlekettik qyzmet isteri jónindegi ókiletti organda kan­dı­dattardan zańnamany bilýge tes­ti­leý júrgiziledi. Sol jerde jeke qabiletteri baǵalanady. Bas­qasha aıtqanda, osy laýazymda jumys isteý qabileti, tártibi, sybaılas jemqorlyqqa tózbeý­shilikpen qaraý jáne t.b. qabilet­teri tek­seriledi. Testileý nátıjesi boıyn­sha sertıfıkat beriledi, ony­men konkýrstarǵa qatysa ala­dy. Ekinshi kezeńde ótinishter qabyldanady, medısınalyq tek­seris, áńgimelesý, bastapqy oqytý jáne quqyq qorǵaý organdarynda taǵylymdamadan ótý júrgiziledi. Osy kezeńderden sátti ótken kan­dıdat qana 3 kezeń sheńberinde laýa­zymǵa taǵaıyndalady. El Prezıdentiniń «100 naq­ty qadam» – Ult Jos­parynda IIM-niń aldyna qoıǵan mindetteriniń taǵy biri – jer­gilikti polısııa qyzmetin qurý, onyń quzyretine qoǵamdyq tár­tipti qorǵaý, tur­mystyq qyl­mystyń jolyn kesý, usaq quqyq buzýshylyqqa «múl­dem tóz­beý­shilik» qaǵıdasyn qalyp­tas­tyrý jatady. 1 qańtar­dan bas­tap jergilikti polısııa óz ju­mysyn bastap ketti. Onyń qura­myna ýchaskelik ınspektor, jol-patrýldik, ıývenaldy, tabı­ǵatty qorǵaý, áıel­derdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý jónindegi bólinister, taratý jáne arnaıy qaby­l­­daý oryndary kiredi. Jer­­gi­lik­ti polısııa qyzmeti óz jumy­syn myna baǵytta júrgizedi: quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý; qo­ǵamdyq tártipti qorǵaý; jol qoz­ǵalysy qaýipsizdigin qamta­ma­syz etý, qylmystyq quqyq buzý­­shylyqty eskertý jáne jolyn kesý; ákimshilik quqyq buzý­­­shy­lyq ister boıynsha óndiris jáne qylmystyq teris qylyqtar boıyn­sha hattamalyq nysanda sotqa deıingi tergep-tekserý. Jer­gilik­ti polısııa qyzmetinde basym­dylyq ýchaskelik ınspek­tor­lar men kámeletke tolmaǵandar isi jónindegi bólinisterge berilgen. «Quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý týraly» zańda atqarýshy organdar JPQ jumysyn ǵana uıymdastyryp qoımaıdy, onyń qarjylandyrylýyn da júrgizedi. 2015 jyly travmatıkalyq qarý­lar­dyń azamattyq aınalymda bolýyna tyıym salýyna baıla­nysty ony satyp alý jumystary júrgizildi. Respýblıka boıynsha barlyǵy 44,5 myń azamat óz er­kimen 47 myńǵa jýyq (46 756) bir­lik qarýdy tapsyrdy, jalpy som­masy 2,3 mlrd. teńge turatyn trav­matıkalyq qarý tirkeldi. 2015 jyldyń qorytyndysy bo­ı­yn­sha, travmatıkalyq qarý­dy qol­danýmen jasalǵan qylmys­­t­ar 79 paıyzǵa (262-den 53-ke de­­ıin) tómendedi. Aǵymdaǵy jyl­­­dyń 2 aıy ishinde travmatı­ka­lyq qarý­­dy qoldanýmen jasalǵan 6 qy­l­mys tirkeldi, ol ót­ken jyldyń uq­sas kezeńimen salys­tyr­ǵanda, 40 paıyz­ǵa tómendegen. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».