Rezervat

Suńqarqııa, Andyzdy, Qosbúırek, Qyzylqabaq, Temirastaý, Quıylys, Baıtaqkól, Jaılaýkól, Taldykól, shirkin-aı, jer-sýǵa at bergende babalarymyzdyń tańdaıynan bal tamǵandaı, óreli óristeriniń keńdigine tiri jan tańǵalǵandaı ǵoı. Jáne sóılep turǵan ár ataý sol jerge tabanyń tımeı jatyp-aq qııalyńdy júıtkitip, kórkin kóz aldyńa ákelip, tylsymynan syr uǵýǵa kókiregińde kóziń men saz tógetin kúıiń bolsa, sonyń bir pernesin dir etkizseń de jetedi, kelgenińde soǵan kóziń ábden toıyp, meıiriń mólt-mólt etken tunyqqa ábden qanady deıtindeı. Joǵarydaǵy ismer qyzdyń qolynan shyqqan sulý kestedeı jyr tógilgen, syr tógilgen ataýlar Yrǵyz aýdanyndaǵy jer-sýlarǵa berilgen. Yrǵyz-Torǵaı – ań-qustyń bazary Yrǵyndap berekesi tasyǵan Yrǵyz boıyn ań-qustyń qan bazary dersiz. Qyzǵylt qaýyrsyny kóldiń betin japqanda qus emes-aý, qyzyl kóılekti arýdaı sánin jarastyra taranǵan qoqıqazdy, syńq-syńq etken aqqý-qazdy, mamyrlap sýdan erine kóterilgen birqazan men úı­rek­­ti, dalany ánge bólegen qara­tor­­ǵaı, boztorǵaıdy, shıq-shıq et­­ken shymshyqty, tumsyǵy sýdan kórin­­se, kózderi qos monshaqtaı mól­­diregen ondatrdy, qasqyr men qar­saq­ty, bulańdaǵan sulý túlkini, dala­nyń kórki – jele jortqan kıikti endeshe, suqtan qorǵap, kóbeı­tý de elim-jerim deıtin aza­mat­­tar­dyń abyroıly mindeti. Osy maqsatta 2007 jyly 14 aq­pan­daǵy Qazaqstan Respýb­lıkasy Úkimetiniń №109 qaýlysymen «Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabı­ǵı rezervaty» memlekettik me­ke­­mesi ashylǵan bolatyn. Al osy aýmaqtaǵy qyzdyń qos bury­myn­daı alqapqa aıdynymen kórik bergen qos ózen – Yrǵyz, Torǵaı osy topyraqta 200 shaqyrymdaı jalqy aǵyp, Táýip degen jerdiń tusyn­da berekesi birigip, qosyla aqyrynda el ishinde sý aıaǵy qurdym delinetin Shalqarǵa quıady. Odan ózge, Telqara, О́lkeıik, Qaraqaı, Ashysaı, Shońqaı, Taldysaı syndy úlkendi-kishi ózender men seksen kóli bar deıtin Yrǵyz boıy tabıǵı rezervatqa ózdiginen suranǵan ólke ekendigine daý joq. Osy Yrǵyz, Torǵaı, О́lkeıik ózen­deriniń basseınindegi seksenge jýyq kólder júıesi dúnıejúzilik Ramsar konvensııasynyń tizimine en­gizilgen sýly-batpaqty alqap bolyp sanalady eken de, rezer­vat­­­tyń ǵylymı bólimi negizinen úsh túrli baǵyttaǵy jumystardy júr­gizý­men aınalysady eken. Olar: ósim­dikter men janýarlar dúnıesin qor­ǵaý jáne kóbeıtý, ǵylymı-aqpa­rat­tyq jáne monıtorıng isin júr­gizý, ekologııalyq nasıhat pen týrızm baǵyttaryn damytý. Rezer­­­vat aýmaǵyndaǵy ǵylymı-zert­­teý jumystarynyń maqsaty kıik­terdiń mıgrasııalyq jolynyń kartografııasyn jáne olardyń qystaqtaryn engizý jáne zertteý, ornıtologııalyq zertteýler, jo­ıy­lyp bara jatqan jáne sırek kezdesetin ósimdiktermen qatar, emdik ósimdikterdiń sanyn alý jáne zertteý kórinedi. Rezervat aýmaǵy geografııalyq ereksheligine baılanysty eki ýchas­­kege bólinipti. Olar – «Atan­basy» jáne «Alakól» júıe­leri. Rezervat shekarasyna 7 sha­qy­rym saıyn arnaıy belgi qoıy­lyp, onda «Yrǵyz-Torǵaı» mem­le­ket­tik tabıǵı rezervaty erekshe qor­ǵalatyn aımaq. Kirýge tyıym salynady» dep jazylǵan. Biraq, ókinerlik jaıt, ol eskertýdi eleń qylmaıtyndar da tabylady eken. Já, ol jaıyna keıinirek oralaıyq. Shóldi jáne jartylaı shóldi land­shafty aımaqqa orna­las­qan rezervat aýmaǵy aýqym­dy kó­rinedi. Shyǵysynda – Qara­ǵan­dy, soltústiginde – Qostanaı, oń­tús­tigin­de Qyzylorda oblystarymen shektesetin 763 549 ga jerge kósilip jat­qan rezervatta óz isteriniń na­ǵyz janashyrlary, týǵan jerdiń ta­bıǵatyna nuqsan keltiretin tıt­teı bir qasqóılik pıǵylǵa bar pe­ıi­­li­men toıtarys beretin aptal aza­­mat­tardyń basy quralypty. Yr­­ǵyz jerine tabanymyz tıgen de­ma­lys kúni ekenine qaramastan, re­zer­­vat keńsesiniń esigi ashyq eken. Jańa ǵana rezervat aýmaǵyna bra­koner­ler kirdi degen habar tıdi, soǵan jedel jınalyp, birneshe top at­tanyp ketti, shirkinder erek­she qorǵaýǵa alynǵan «Qyzyl ki­tapqa» engizilgen janýarlardy qol­dary qaltyramaı atady. Jyl saıyn qanshasy ustalyp, múlik­teri tárkilenip jatsa da qoı­maıdy. Keremet etip, arnaıy jabdyq­tal­ǵan ondaı kólikterdi qýyp jetý de ońaı emes, al jete qalsań, qarý­­­­ly qar­sylyq ta kórsetedi, bi­­raq shegirt­keden qoryqqan egin ek­­pes degen­deı, olardan qor­qyp, ju­­my­sy­myzdy atqarmaı, janya­shy­­mas qaskóılerge el men jer baı­­lyǵyn qurtýyna jol berýge bola ma, sondyqtan kóbine tún bala­sy uıqy kórmeımiz, deıdi rezer­vattaǵy azamattar. Rezervat dırektorynyń oryn­basary Amangeldi Altybaev: «Tabı­ǵatqa qol suǵyp, kirýge bol­maıdy» degen jazýdy eleń qyl­maı, ań atatyndar ózge oblys­tar­­dan da kelip jatady. О́tken­de bizdiń jigitter Atanbasy taýy­nyń mańynan memlekettik nó­mi­ri N 515 TOA qońyr tústi LAND CRUISER 100 djıp avtokóligin toq­tatty. Avtokólik ishinde Qy­zyl­­o­rda oblysynyń Qar­maq­­shy aýdanynan 3 azamat bar eken. Tekserý barysynda qarý-jaraq, kıik qany men terisiniń qylshyǵy jabysqan pyshaq, oq patrondaryn taptyq. Sol mańaı­dan oq tıip ólgen kıikterdiń dene­­leri tabylyp, oqıǵa Yrǵyz aýdandyq ishki ister bólimine ha­bar­­lanyp, qylmystyq is qozǵal­dy. Bul sharaǵa memlekettik ıns­pektorlar: E.Jaıylhanov, M.Mı­zambaev qatyssa, Tuzdy sorda aýdany­myzdaǵy Táýip aýyl­­dyq okrýgi­niń Quıylys eldi me­keni­nen 6 adam paıdalanýǵa ty­ıym salyn­ǵan janýarlar derı­vat­taryn zańsyz jınap júrgen jerinde qolǵa tústi. Olardy tekserý kezin­de qap ishine salynǵan 171 dana kıiktiń eski múıizderi zat­taı dáleldeme retinde alynyp, Yr­ǵyz aýdandyq ishki ister bóli­mine tapsyryldy. Bul sharaǵa mem­lekettik ınspektorlarymyz J.Baı­mýrzın, A.Jansúgirov, J.Súgir­taev qatysty», dedi. Yrǵyz-Torǵaı ózen-kól júıe­si jaýyn-shashyn sýymen qam­tamasyz etiledi. Qurǵaq klımatqa baılanysty sýdaǵy tegistik te únemi bir qalypta bolmaıdy. Ta­bıǵat-ana keı qysta qardan, jaz­da jańbyrdan qysyp, tamshy tamyz­­baı, shóldetken tusta, Yr­ǵyz-Torǵaı basseınindegi sýlar­dyń báriniń derlik deńgeıleri tómen­­dep, aýmaqtary azaıyp, kól­derdiń túbi kórinip qalatyn tustar az bolmaıdy. Sonda da mun­daǵy árbir ózen-kól óziniń kóle­mi­men, tereńdigimen jáne keıbiri balyq ónimi jaǵynan erekshelenedi eken. Aıalasań, tabıǵatty aıala Yrǵyz-Torǵaı memlekettik ta­­bı­­ǵı rezervatynyń jerinde ósim­dikterdiń 64 tuqymdasy bar. Me­­keme qurylǵannan bastap at­qaryl­ǵan jumystardyń nátıjesi bo­ıyn­sha ósimdikterdiń 400-den astam túri, ıaǵnı 57 tuqymdasy; 207 týysy anyqtalypty. О́sim­dik­­ter­diń ishinde sırek jáne en­de­­mıka­lyq túr dep tanylyp, erekshe qor­ǵa­latyn tabıǵı aýmaq terrı­torııasy boıynsha ındı­ka­torlyq túr retinde: jıdeler tuqymdasyna jatatyn týysy jıde, túri – úshkir jemis jıde, raýshangúldiler tu­qymdasyna jatatyn týysy tobyl­ǵy, túri – orta tobylǵy, ala­buta­lar tuqymdasyna jatatyn týysy sekseýil, túri – aq sekseýil, týysy buıyrǵyn, túri – sortań buıyrǵyn anyqtalypty. Al janýarlardyń ishinde sút­qorektilerden: kıik, qaban, sha­ǵyl mysyǵy jáne qustardan dala qyrany, qaraqus, jalbaǵaı, tarǵaq, aqquıryqty tarǵaq, aqbas úırek, buıra birqazan, qyzǵylt birqazan, úki, qarabaı, qoqıqaz ındıkatorlyq túr retinde tańdalyp alynǵan. Oqyr­­­manǵa túsinikti bolý úshin ın­­­dı­­­­ka­torlyq túr degenimiz – sol eko­­­júıe­niń jaǵdaıyn anyqtaıtyn tiri aǵzalar ekenin aıta ketken jón. Degenmen, ekojúıeni tutas alyp qaramaı, onyń bola­shaq­ta­ǵy damý baǵytynyń qansha­lyq­ty óris­­teıtinin aıtý qıyn. Bul rette, rezer­vatta omyrt­qa­­syz janýar­lar­dyń tolyq zerttel­megeni alańdatady. Máselen, jaz boıy yzyńdap maza bermeı, onyń ústine shaǵyp, qa­nyń­dy soratyn masanyń esh paıdasy joqtaı kóringenimen, olarsyz bir-birimen baılanysqan tirshiliktegi tynysqa úlken zııan keler edi. О́zen-kólderdegi ba­lyq­­­tyń olarsyz kó­beı­meıtini bel­gili. Ekojúıede bir­de-bir qajet­siz tirshilik ıesi joq ekeni aıan. Atmo­sferaǵa, sý men to­pyraq­taǵy tir­shilik ıe­lerine, mıkroaǵzalar men jan-janýarlar áleminiń tıtimdeı ǵana bir bóligine tıgizilgen keri áser tutas júıeni shaıqaltyp jiberedi. Sondyqtan Yrǵyz-Torǵaı tabıǵı rezervatyndaǵy keleshekte qolǵa alatyn aýqymdy jumystyń bir parasy osy baǵytqa da júrgizilýi tıis-aý degen oı túıdik. Ázirge rezervat murajaıynda omyrtqasyzdardyń kolleksııa­laryn ǵana kóre aldyq. Jalpy rezer­vat murajaıynyń jumysy jaq­sy jolǵa qoıylǵan eken. Ǵy­ly­mı negizge súıengen mura­jaı kelýshilerge úlken maǵ­lumat be­rip qana qoımaı, jergi­likti mek­tep­ter­diń shákirt­terimen de bir­lese kóp­te­gen jumystar atqa­ratyny kóńilge qondy. Qazirgi az-maz júrgizilgen ju­mys­tardyń aıasynda Yrǵyz-Tor­ǵaı memlekettik tabıǵı re­zer­vaty terrıtorııasynda omyrt­qa­syzdardyń 15 túri barly­ǵy anyq­­talypty. Olar: sharshyly ór­­mekshi, kádimgi shybynshy, Lıýtka ıneligi, kádimgi dáýit, ja­syl shegirtke, qandala ásker, aı­nal­ǵysh qońyz, altyntústi qola­qońyz, jetinúkteli hanqyzy, zaýza qońyz, terek japyraq je­gish, oramjapyraq aqkóbelek, sulý kókshil kóbelek, qarashym qumyrs­qasy jáne qaraqurt dese, qus­tardyń 250 túri, onyń ishinde 109 túri sýly-sazdy keshenniń ókil­deri, jyrtqysh qustardyń 30 túri kezdesedi. Al arealy kishi­­reıip, joıylyp ketý qaýpi bar qustardyń 32 túri «Qyzyl kitapqa» engizilipti. Rezervat basshysy Ulan Ma­myr­­baev: «Jalpy álem bo­ıyn­sha kıiktiń 5 túri bolsa, so­nyń úsheýi – Qazaqstanda. Al bizdiń rezer­vattaǵy osy úsh popýlıa­sııa­nyń eń irisi – Betpaqdala popýl­ıa­sııasy. Jazda qyrylmaǵan kúnde olardyń sany ájeptáýir óse­tin edi. О́ıtkeni, osyǵan deıingi kıik sanynyń artýy rezervat jumy­synyń nátıjeliligin kór­set­ken. Amal ne, bıyl jaz popýlıa­sııa sany kemip qaldy. Al negizinen Yr­ǵyz jerinde kıikter ári kúıek­ke túsedi, ári tóldeıdi. Bul – osy óńir­de ósetin ashy ottyń arqa­sy. Endemık jáne relıkt ósim­dik­terge, ındıkatorlarǵa erekshe kóńil bólemiz», – deıdi bizben áńgimesinde. Rezervattyń ǵylymı qyzmet­ker­leri jınaqtap, murajaı­dan oryn alǵan 4 endemık ósimdiktiń, 27 dárilik ósimdiktiń gerbarııi, Jamanshyń aımaǵyna osydan 700 jyl buryn qulaǵan meteorıttiń tek­tıtteri, bul aımaqta buryn teńiz bolǵandyǵyn aıǵaqtaıtyn te­ńiz jándikteriniń tasqa aınalǵan qa­byrshaq, qańqalary, akýlanyń tisi, aqbóken men ózge de jabaıy ań-qustardyń tulyptarynyń bar­lyǵyn murajaıdy aralatqan gıd – Baıan Ábdinábıqyzy táptishtep aıtýǵa ábden mashyqtanypty. Ekotýrızm qazaqqa jat pa? Aýdan ákimi Meıirhan Dýan­bekov: «Yrǵyz aýdanynyń týrızm salasy boıynsha áleýeti mol. Biraq sony uqsatyp, aýdan bıýdjetin tolyqtyratyn jaǵdaıyn týǵy­za almaı kelemiz. Áıtpese, tabı­ǵat baılyǵyna qosa, tarıhı es­kert­­kish­ter, Jamanshyń syndy qaıta­lan­bas qyzyqtar mol», – dep bir eleń­detip qoıǵan bolatyn. Shy­nyn­da, Yrǵyzda týrızmge suranyp turǵan jerler barshylyq eken. Sonyń biri joǵaryda ákim aıtqan – Ja­manshyń. Ǵalymdardyń bol­jamy boıynsha budan mıllıon jyl shamasy buryn osy jerge kos­mos­tyq dene salmaǵy 36-40 mln. ton­na­lyq meteorıt qula­ǵan. Sonyń sal­darynan on myń­daǵan megatonna bom­banyń qýa­tyn­daı jarylystan aý­maǵy 5-6 km, tereńdigi 700 metrdeı qazan­­shuńqyr, túsken jerdiń tóń­ke­ril­geninen shyńdar paıda bolǵan. Ja­rylys tóńiregindegi qysym júz­d­egen kılobarǵa, temperatýra bir­neshe myń gradýsqa jetken. Ja­ry­lys tolqynynyń, shekten tys temperatýra men qysymnyń áserinen jer qoınaýyndaǵy jy­nys­tardyń aýqymdy bóligi aralasyp, erigen jáne býlanǵan. Sóıtip, ımpaktıt, tektıt jynystary paıda bolǵan. Bul eki jynystyń jer betinde bir jerden tabylýy alǵashqy ret Jamanshyń krateriniń úlesine tıip, ımpaktıtterge – Jamanshyń, tektıtterge – Yrǵyzıt degen ǵy­lymı ataýlar berilip, ol dúnıe­júzine málim boldy. Tektıtter tuńǵysh ret osy jerden kezdesken. Bul aıtylǵandardyń bárin 1937-1939, 1946, 1957, 1969, 1975-1976, 1980, 1986-1988, 1989-jy­ldar­da júrgizilgen ǵylymı-zert­teýlerinde ǵalymdar A.Iаshın, V.Vohrameev, E.Boısov, P.Plo­renskıı, A.Dabajı, R.Grıev, D.Garvın, D.Shtorner óz tujy­rym­damalaryna engizilipti. 1989 jyldyń kúzinde AQSh, Kanada, Germanııa, Fransııanyń ǵa­lym­dary­nan jasaqtalǵan halyq­ara­lyq ekspedısııa Jaman­shyń­ǵa álem nazaryn aýdarǵan. Yrǵyzıt tek­tıti – iriligi 2-3 mm-den 2-3 sm-ge deıin jetetin tam­shy, sopaq shar, ıirilgen kópir­shik pishin­di kelgen, kúńgirt shy­ny táriz­di zat. Yrǵyzıt basqa el­der­­den ta­byl­ǵan tektıtterge uq­sas kóri­n­edi. Munyń bárin biz gıd Baıan Ábdi­nábıqyzynyń sózderinen bildik. Ábilqaıyr hannyń ordasy qonatyn Mańtóbe, tabıǵattyń keý­dege taqqan marjany – Malaı­dar­kól, Taıpaqkól, Baıtaqkól tárizdi kólder, «Máni áýlıe qorymy», osy óńirge ǵana emes, irgeles jatqan Torǵaı jurtynyń ıgi jaqsylary qurmettegen ákeli-balaly Almat, Samyratqa qatysty tarıhı oryn­dar, jyr-dastandar deısiz be, áı­teýir, Yrǵyzǵa kelgen jannyń ózin qyzyq­tyratyn nebir jádigerdi taýyp, jany jady­rap qaıtatyny aıan. Máni áýlıe qorymyna qatysty da neshe túrli ańyzdar bar ekenin Yrǵyz mýzeıin aralaǵanda baıqaǵan bolsaq, rezervat qyzmetkerleri onyń Sheńbertal eldi mekeninen 9 shaqyrym jerde oqshaý jatqan tóbe ekenin, onyń Temirasataý ata­latynyn, al tas qorymdar bıik tóbe­de ornalasqanyna qaramastan, arnaıy barmasa birden kózge tús­peıtinin aıtty. Bizdiń Yrǵyz ólkesinde orna­las­qan ǵajaıyp kólderdiń biri – Sabyndykól, deıdi yrǵyzdyqtar. Sabynkóldiń aıdyny 118 gektar, kóldeneńi 0,8 km, tereńdigi 1-2 metr, túbi aqqaırań. Kóldiń sabyn atalýynyń sebebi, onyń ońtústik jartysynda qalyń jalpaq qoǵa ósedi de, qalǵan soltústik, batys bóligi ashyq aıdyndy. Jalpaq qoǵa sabaǵynan mıneraldyq zattar bólinip shyǵady da, kóldiń ashyq betinen soqqan jel ony sapyryp aralastyryp, sabyndatyp jatady. Sondyqtan kólge jýynýǵa kelgen el sabyndy paıdalanbaıdy. Tabı­ǵat-ana ózi jasaǵan maıda sabyndy sýǵa shomylyp, jany sergigen jannyń osy kóldi ańsap qaıta kelgisi keletini zańdy emes pe. Sonymen qatar, aýdan kólemin­de rodondy emdik sýyn atqylap jatqan qaınarlar men emdik tuzdy sýlar da mol. Osynyń bári el yrysyna aınalyp, tý­rıs­ter emdelip, saýyǵyp, al oty­­ryq­shy el solarǵa qyzmet kórse­tip, paıdasyn tapsa, aýdan bıýd­jeti­niń de búıiri qompaıa túser edi, degen rezervat basshysy Ulan Mamyrbaev ekotýrızmdi damy­­tý baǵytynda búgingi tańda Ma­laıdar kólder júıesi týrıs­tik marshrýtynyń tólqujaty daıyn­dalyp qoıylǵanyn aıtyp ótti. Ekotýrıstik baǵytty ustan­ǵan bul jobada marshrýttyń jal­py uzyndyǵy 61,5 shaqyrymǵa bel­­gi­lenipti. Júrý ýaqyty – 3 sa­ǵat 40 mınýtqa sozylatyn, maý­sym aıynan qarashaǵa deıingi ara­lyq­ta 22 topqa qyzmet kórsetýge laıyqtalǵan marshrýt boıynda sýly-nýly jerdiń ásem tabıǵaty, jupar aýasy, ushqan qusy men júgir­gen ańy qydyrystaǵan jan­nyń janyn jadyratady dep oı­laımyz. Kólder mańaıyna qaza­qy úı tigip, qymyzymyz ben shu­ba­tymyzdy, ózge de ult­tyq taǵam­darymyzdy ázirlep, týrıs­ter­diń aldyna tossa, qandaı ǵanıbet. Yrǵyzdyń qamysty-qoǵaly kólderi – balyqshy úshin de, ba­lyq úshin de taptyrmas meken. Alaıda, aýdanda balyqty óńdeıtin kásiporyndardyń joqtyǵy paıda izdegen jannyń aıaǵyn tusaıdy-aq. Onyń ústine, balyq qory sho­ǵyr­lan­ǵan ózen-kólderi bar aýdan­nyń oblys ortalyǵynan 490-500 sha­­qyrym jerde jatýy tez bu­zy­la­tyn balyqty halyq tyǵyz qo­nys­­tanǵan qalaǵa jetkizý­ge úl­ken kedergi. Degenmen, Qy­zyl­orda ob­ly­syndaǵy Qazaly aýda­ny­­nyń tur­ǵyny, «Baqyt» sharýa qoja­ly­ǵy­nyń tóraǵasy Aman­baı Er­hatov Baıtaq kólin merdigerlikke alyp, Yrǵyzda balyq­ty bastapqy óń­deý sehyn ashý­dy josparlapty. En­di-endi qol­ǵa alyna bastaǵan osy jumysqa yrǵyz­dyqtar úmitpen qarap otyr eken. Qaıtken kúnde de Yrǵyzdyń ózen-kólderinen aýlanǵan balyqqa suranys joǵary ekenin oblys orta­lyǵynda ótkiziletin kúzgi jár­meńkelerden kórip júrmiz. Ha­lyq Yrǵyz balyǵy dese eleń­dep, qaqshyp alyp ketip jatady. Son­dyqtan birdi-ekili balyq óńdeı­tin kásiporynnyń azdyq etýi de múmkin, sol sebepti osy isti dóń­ge­len­tip alyp ketetin kásip­ker­ler ta­bylyp jatsa, olarǵa qoldaý kór­setiletin bolsa, káni, deıdi yrǵyzdyqtar. Túıin Oblys ortalyǵynan shalǵaıda jatsa da, hal-qaderinshe tyrba­nyp, eselep eńbek etip, týǵan jer­­diń ózen-kóli, taý-tasyn kóz­deri­­niń qarashyǵyndaı saq­tap, tabıǵatyn aıalap, eldik dástúr­diń ozyǵyna tozań túsirmeı urpaqtaryna jet­kizip kele jatqan Yrǵyz aýdany­nyń jurtshylyǵyn qalaı maq­tap, madaqtasań da artyqtyq etpeı­tin­deı. Kúndelikti qońyrtóbel tir­shi­li­gin keship, erteńgi kúnderine de­gen úmitin jelmaıaǵa artqandaı etip, qaıtsek babalardan mırasqa qal­ǵan jerdi jetimsiretpeımiz, onyń kósegesin kógertemiz degen ıgilikti oıdyń jeteginde júrgen olarǵa úlken bir rızashylyqpen qaradyq.  Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan». Astana – Yrǵyz – Astana.