Iаsaýı jolynyń artyqshylyqtary nede?
IýNESKO 2016 jyldy Qoja Ahmet Iаsaýı jyly dep jarııalady. Keıbir derekterge qaraǵanda, sońynan óshpesteı ilim qaldyrǵan uly tulǵanyń qaıtys bolǵanyna dál osy jyly 850 jyl bolady. Osydan myń jyldaı ýaqyt buryn ómir súrgen babamyzdyń urpaqtaryna qaldyrǵan uly murasy – onyń jergilikti halyqtyń, ıaǵnı túrkilerdiń qalyptasqan salt-dástúrine, qorshaǵan orta erekshelikterine negizdeı otyryp, musylmanshylyqtyń jolyn belgilep berýi boldy. Bul jol ǵasyrlar boıy halqymyzdyń boıyndaǵy asyl qasıetterdiń taza saqtalýyna ólsheýsiz qyzmet etti.
[caption id="attachment_32483" align="alignleft" width="258"]
?[/caption]
Bizdiń qalyptasqan dástúrli dinimiz, mine, osy Iаsaýı zamanynan bastaý alyp, jalǵasyn taýyp keledi. Jýyqta Túrkistan qalasynda bolyp, ondaǵy tarıhı-mádenı oryndardy, uly babamyzdyń kesenesi men Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq ýnıversıtet ǵımarattaryn aralaǵan kezimizde belgili ıasaýıtanýshy ǵalym, ýnıversıtettiń dintaný kafedrasynyń dosenti, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Zikirııa JANDARBEKPEN kezdesip, Iаsaýı joly men dástúrli dinimizge qatysty birqatar máselelerdiń basyn ashýdyń sáti tústi.
– Zikirııa myrza, siz qazaq halqynyń atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan dástúrli dinin jalyqpaı nasıhattap kelesiz. Dástúrli dinimizden qazirgi ıslamdyq aǵymdardan, arabtardyń dástúrli dinı tanymdarynan qandaı aıyrmashylyqtary bar?
– Bul – óte kúrdeli suraq. Syrttaı qaraǵanda, arabtardyń dini de, bizdiń dinimiz de ıslam dini. Alaıda, bul eki halyqtyń arasynda rýhanı-mádenı bolmysy jaǵynan, dinı tanymy jaǵynan óte úlken aıyrmashylyqtar bar. Onyń túrli sebepteri bar. Eń bastysy, qazaq pen arab halyqtary ártúrli tabıǵı ortalarda ómir súredi. Soǵan laıyqty qalyptasqan ár halyqtyń tili, ádet-ǵuryp, salt-dástúri bar. Bul tek, arab pen qazaq arasynda emes, búkil jer betindegi adamzat balasyna ortaq zańdylyq. Jaratýshy adamzat balasyn jaratqanda bir tilde sóılesin, bir ádet-ǵuryp, salt-dástúrdi ustansyn degen emes. Ár halyqtyń ózine laıyqty tilin, ádet-ǵuryp, salt dástúrin bergen. Qurannyń «Maıda» súresiniń 18-aıatynda «Senderden, árbir ult úshin (jeke) sharıǵat jáne jol jasap qoıdyq, Alla qalasa barlyǵyńdy bir úmmet jasar edi», – deıdi. Al «Hýjrat» súresiniń 13-aıatynda «Biz senderdi bir erkek, bir áıelden tarattyq. Rýlarǵa, taıpalarǵa, halyqtarǵa bóldik. Birin-biri bilsin dep», – deıdi.
Qurannyń osy aıattaryndaǵy eskertýlerge qaramastan, bar qazaqty arab sharıǵatymen, salt-dástúrimen júrgizgisi keletin dindarlarymyz barshylyq. Sharıǵatqa saı kelmeıtin bar qazaqtyń dástúri musylmandyq emes dep órekpıdi. Jaqynda bir jastardyń aldynda leksııa oqydym. Sonda bir stýdent turyp, «Aǵaı, musylmandarda kisi qaıtys bolsa, janazasyn oqıdy da jerleıdi. Sonymen, qaıtys bolǵan kisi aldyndaǵy adamdardyń paryzy óteldi dep esepteıdi. Al qazaqtarda jetisin beredi, qyrqyn beredi, júzin beredi, jylyn beredi. Quran oqytyp turady. Osylardyń keregi ne?» – degen suraq qoıdy.
Stýdent, árıne, jaýabyn aldy. Biraq, bul jerdegi basty másele ol emes, stýdent jastyń qazaqty musylmandar qataryna qospaýynda edi. Másele, osy stýdent sııaqty ózderin musylman sanaıtyn, meshitke baryp, musylman boldyq deıtin jastardyń sanasyndaǵy osy aýytqýlar, qazaqtyń salt-dástúrine degen qalyptasqan teris kózqaras qaıdan shyqty? Sebebi ne? Qazaqtyń búgingi jastarynyń sanasy osylaı qalyptasatyn bolsa, erteńgi kúni qazaqtyń salt-dástúri men mádenıetinen habary bar aǵa urpaq dúnıeden kóship, myna stýdent sııaqty jastar olardyń ornyn basqanda, qazaqtyń salt-dástúri men mádenıeti qandaı kúıge ushyramaq? Meni osy suraqtar mazalaıdy.
Din salasyndaǵy mundaı ózgeristerdiń, nıgılıstik kózqarastardyń basty sebebi, shetelderde daıyndalǵan dinı qyzmetkerlerdiń dindi qazaqtyń rýhanııatymen, salt-dástúrimen, jalpy mádenıetimen sabaqtastyra almaýynda jatyr. Kezinde Prezıdentimiz aıtqan bolatyn: «Salt-dástúr qazaqtyń genetıkalyq kody», – dep. Qazaqtyń sol genetıkalyq kody ózgertilýde. Demek, Prezıdentimizdiń bul sózi Quran aıattarymen maǵynalas ekendigin kózi qaraqty árbir adam sezinýi tıis. О́ıtkeni, salt-dástúr, jalpy, mádenıet ár halyqqa Jaratýshynyń menshiktep bergen nyǵmeti. Ony saqtaı almaǵan halyqtyń jer betinen keteri anyq.
Al endigi kezekte qazaq halqynyń dástúrli dini men qazirgi dindarlarymyz ýaǵyzdap júrgen arab dástúrshildigi arasynda qandaı aıyrmashylyqtar bar, soǵan toqtalyp ótelik. Islamnyń alǵashqy ǵasyrlarynda Muhammed Paıǵambar dúnıeden ótkennen keıin ıslam qoǵamynyń túrli salalaryndaǵy qajettilikti óteıtin, qoǵamdyq qatynastardy retteıtin zańdarǵa – sharıǵatqa qajettilik týdy. Osy qajettilikti óteý maqsatynda qalyptasqan eki mektep, ıslam áleminiń bolashaqtaǵy damý kókjıekterin aıqyndady dese bolady. Ol mekteptiń biri – Abý Hanıfa Nuǵman bın Sabıt bastaǵan «Ahl ar-Raı» nemese kózqarasyna qaraı sheshim shyǵarýshylar mektebi, ekinshisi – «Ahl al-Hadıs» mektebi. Bul eki mekteptiń bir-birinen aıyrmashylyǵy mynada edi. Ahl ar-Raı ókilderi kez kelgen sheshimdi shyǵarǵan kezde, Quran men súnnette sheshimi joq máselelerdi sheshýde aqyl quralyn qoldanýdy negizge aldy. Sonymen birge, ıslam sharıǵatyna qaıshy kelmeıtin kez kelgen halyqtyń ádet-ǵurpy, salt-dástúri ómir súrýge quqyly dep esepteldi. Ahl al-Hadıs ókilderi bolsa, sharıǵat tek Quran aıattary men Paıǵambar hadısteri sheńberinde qarastyrylýy kerek. Aqylǵa salýǵa bolmaıdy, dep eseptedi. Olar osylaı ıslamǵa jańadan qosylǵan halyqtardyń da, bolashaqta zaman ózgerýine baılanysty týyndaıtyn suranysqa oraı sharıǵatty ózgertý joldaryn da kesti. Basqasha aıtqanda, ı slam qoǵamynyń ósip-órkendeýine bul baǵyttaǵy ǵulamalar tarapynan kedergi qoıyldy. Qazirgi kezdegi ıslam qoǵamynyń damymaı qalýyna osy Ahl al-Hadıs ókilderiniń osy sheshimi basty sebep boldy desek, artyq aıtqandyq emes.
Abý Hanıfa bolsa, tek sharıǵatpen shektelip qalǵan joq. Iman máselesine de kóńil bóldi. Abý Hanıfanyń «Fıqh al-Akbar» atty shyǵarmasynda qalyptastyrylǵan ıman negizderi qazaq halqynyń dástúrli dinı tanymynan 100 paıyz oryn aldy. Onyń bul shyǵarmasyna taldaý jasaǵan Imam Matýrıdı óziniń «Kıtabý-t Taýhıd» atty shyǵarmasynda odan ári tereńdetip, dinı senimniń negizderin, Allanyń hıkmetin – danalyǵyn tanytty. Osy eki ǵulamanyń rýhanı muralary qazaq halqynyń dástúrli dinı tanymynyń negizin qalady. Abý Hanıfa sonymen birge, din men sharıǵatty eki bólip qarastyrdy. Ol Quran aıattaryna súıene otyryp, «Din bireý, sharıǵattar ártúrli» degen tujyrymǵa keldi. Ol Qurannyń «Shýra» súresindegi «Dinderińe bekem bolyńdar. Nýhqa tapsyrǵan dindi saǵan da ýahı etkenimizdi, Ibrahımge, Musaǵa jáne Isaǵa bergenderimizdi Alla saǵan da din etip berdi» – dep eskertilgen 13-aıatyn negizge aldy.
Demek, din bir, sharıǵattyń ártúrli bolýy – Jaratýshynyń óziniń ámiri. Kez kelgen halyq Jaratýshynyń birligi men barlyǵyn moıyndasa, óz qoǵamynda Jaratýshynyń áýelden ózi qalyptastyrǵan sharıǵatymen, basqasha aıtqanda, salt-dástúrimen júrýge quqyly. Biz ózimizdi Hanafı mazhabyndamyz dep aıtýymyzdyń negizinde osy jatyr. Bizdiń qazaqtyń ıman negizderi ıslamda, al qoǵamdyq qatynastardy retteý joly tolyǵymen túrkiniń kóneden kele jatqan jolynda. Bul osy kúnge deıingi qazaq halqynyń rýhanı-mádenı derbestigin saqtaýǵa múmkindik berip kelgen bolatyn. Al «Ahl al-Hadıs» ókilderiniń jolyn qýýshy, sol jolmen júrýshi arab dástúrshileri sharıǵat pen din arasynda erekshelik bar dep eseptemeıdi. Olar úshin din men sharıǵat birtutas. Islamdy qabyl etken adam mindetti túrde arab sharıǵatyn da qabyldaýy tıis degen túsinikte. Bizdegi qazirgi kúni týyndap otyrǵan qazaqtyń dástúrli dinı tanymy men arabtan kelgen dindi ýaǵyzdap júrgen dindarlar arasyndaǵy qaıshylyq osy jerden týyndap jatyr. Arab elderinde bilim alyp kelgen ımamdar qazaqqa sol arab dástúrshildigin haqıqı ıslam retinde kórsetýde.
–
Siz qazaq dástúrli dininiń negizin qalaýshy Qoja Ahmet Iаsaýı dep esepteısiz. Ǵulamany eske alý sharalary bıyl IýNESKO aıasynda atalyp ótýde. Iаsaýı beınesine, onyń reformatorlyq eńbegine toqtala ketseńiz.
– Iá, durys aıttyńyz, IýNESKO Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń tarıhtaǵy rólin durys baǵalap otyr. Eger Qoja Ahmet Iаsaýı bolmasa, túrki órkenıeti osy kúnge deıin ómir súrý-súrmeýi ekitalaı edi. Islam dinin VIII ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qabyldaǵan túrkiler, XII ǵasyr qarsańyna kelgende tolyǵymen arabtaný-parsylaný úderisin basynan keshirgen bolatyn. Osy úderisti toqtatyp, qaıtadan túrki mádenıetin jańǵyrtqan, túrki tilin din tiline, ǵylym, bilim tiline, memleket tiline aınaldyrǵan Qoja Ahmet Iаsaýı boldy. Bul onyń túrki tarıhyndaǵy róliniń qanshalyqty aýqymdy bolǵandyǵyn kórsetedi. Ol óziniń jolyn qalyptastyrýda Quran men Paıǵambar súnneti jáne Abý Hanıfa men Imam Matýrıdı eńbekterine arqa súıedi. Ol ıslamdaǵy ıman máselesine basa kóńil bóldi. Ol halyqqa ımandy qaıtaryp berý jolynda qolynan kelgenniń bárin jasady. Sopylyq ilimdi meńgerý arqyly rýh álemine esik ashty. Adamnyń rýhy jeti qabattan turatynyn jáne olardyń dárejelerin aıqyndap berdi. Muny qazirgi kúni kvanttyq fızıka ǵylymy tolyǵymen dáleldep otyr. Qazirgi qazaqtyń salt-dástúrinen berik oryn alǵan kisi qaıtqanda jetisin, qyrqyn, júzin, jylyn berý sııaqty dástúrler osy rýh qabattarynyń qozǵalysyna baılanysty ekendigin sezine bermeımiz. Ol: «Sharıǵat – adam aǵzasy úshin, tarıqat – adamnyń rýhy úshin qajet» dedi. Ol ıslam áleminde Abý Hanıfanyń ıslam dininde bola turyp, ár halyqtyń óziniń salt-dástúrin ustanýy múmkin degen ustanymyn tolyǵymen iske asyrdy. Ol sopylyq ilimdi tarıqat dárejesine kóterdi. Ol dindegi Quranǵa negizdelgen túrkilerdiń jolyn úsh qaınar negizinde qaıta qalyptastyrdy. Birinshisi, ıslamnyń bes paryzy; ekinshisi, rýhanı tanym negizinde qalyptastyrylǵan túrkiniń ıslamdyq dástúrleri; úshinshisi, túrkiniń kóneden kele jatqan salt-dástúri. Ol osy negizde túrkiniń dástúrli dinı tanymy negizderin qalyptastyrdy. Osy Iаsaýı joly sheńberinde ıslam da túrkilik te boldy. Bul sheńberden tys ıslam bolǵanymen túrki mádenıeti bolǵan joq. Ol osylaı túrki áleminiń Temirqazyǵyna aınaldy. Iаsaýı joly Altyn Orda sııaqty uly memlekettiń dinı ıdeologııasynyń negizi boldy. Bul joldan shegingen kezde Altyn Orda memleketi tarıhtan ketti. Jalpy, Eýrazııa keńistigindegi túrki memlekettiginiń kúıreýi Iаsaýı jolynan sheginýmen tikeleı baılanysty boldy.
– Sońǵy kezderi engen ıslamdyq aǵymdardyń bizdiń elimizdiń táýelsizdigi men mádenıetine qandaı qaterli jaqtary bar?
– Bul suraqqa jaýap birinshi suraqqa berilgen jaýapta birshama aıtyldy. Ol aıtylǵandarǵa qosarym, qazirgi tańda elimizdiń rýhanı bolmysyna keri yqpalyn tıgizip, dinı tanym jaǵynan jikteýge túsirip jatqan ýahhabılik-salafılik baǵyt ekendigi daýsyz. Al bul aǵym sol biz joǵaryda arnaıy toqtalǵan arab dástúrshildigi negizinde qalyptasty. Arab dástúrshildigi men ýahhabılik-salafılik arasynda keıbir máselelerde bolmasa, alshaqtyq joq. Demek, arab dástúrshildigin qabyldaǵan jastardyń radıkaldy kózqarastaǵy ýahhabılik tanymǵa ótýi onshalyqty qıyn emes. Sanadaǵy mundaı ózgeristerdiń sońy qandaı qasiretterge aparyp jatqandyǵyna búgingi kúni ózimiz kýá bolyp otyrmyz. Qanshama aldanǵan jastarymyz Sırııa, Irak, t.b. jerlerge ketip, qan keship júr. Ol qaýiptiń bizge kelý yqtımaldyǵy da joq emes. Ásirese, 15-30 aralyǵyndaǵy urpaqtyń sanasyndaǵy qazaqtyń dástúrli dinı tanymynan aýytqýshylyq aıtarlyqtaı. Eger qazir bul úderisti memleket ózi rettemese, erteńgi kúni qarýly qaqtyǵysqa deıin aparatyn faktorǵa aınalýy nemese qazaq halqyn etnostyq jiktelýge túsirý yqtımaldyǵy bar úderiske aınalary anyq. Dinı tanymdaǵy ózgeris mindetti túrde halyqtyń basqa mádenıetke ótýine yqpal etedi.
Eýrazııa keńistigindegi túrkilerdiń etnostyq jiktelýge túsýi osy dinı tanymdaǵy ózgeristerge baılanysty bolǵandyǵyn bizdiń tarapymyzdan uzaq jyldarǵa sozylǵan zertteý jumystary anyqtap berdi. Túrkistanda otyrǵan bir halyqtyń dinı tanymnyń ózgerýine baılanysty eki halyqqa aınalǵandyǵyna tolyq dálelimiz bar. Ataqty Táýke hannyń bas ýáziri Barqy atalyqtyń urpaqtarynyń Túrkistanda qalǵan urpaqtary arasynda qazaǵy joq, bári ózbek. Al Arqaǵa ketken urpaqtarynyń ishinde bir ózbegi joq, bári qazaq. Bul búgingi kúni qazaq halqynyń rýhanı-mádenı tutastyǵyn qalyptastyrýdyń qanshalyqty mańyzy zor ekendigin kórsetedi.
– Osy elimizde qalyptasqan dinı ahýaldy retteýdiń qandaı joldary bar? Oǵan sizderdiń ýnıversıtetterińizdiń qosar úlesi qandaı?
– Elimizde qalyptasqan dinı ahýaldy retteýdiń bir ǵana joly – qazaqtyń dástúrli dinine, dinı tanymynyń negizi bolǵan Iаsaýı jolyna qaıta oralý. Odan basqa jol joq. Bul joldyń ózge dinı joldardan artyqshylyǵy bolmasa, jıyrma jyldan asa ýaqyt zertteı júrip, kemshiligin kórmeppin. «Jetimin qańǵyrtpaǵan, jesirin jylatpaǵan», túrmesi, qylmyskeri bolmaǵan, telisi men tentegin ózi jónge sala bilgen, barlyq rýhanı azǵyndyq degen keselden ada, darqan kóńildi qazaqtaı halyq jer betinde kemde-kem. Osynshama ushsa, qus qanaty talatyn ulan-ǵaıyr dalany mekendegen halyqtyń tili men ádet-ǵuryp, salt-dástúri arasynda, óleń-jyrynda, jalpy, rýhanı-mádenı bolmysynda eshqandaı ózgerissiz tutastyqty qalyptastyrǵan Iаsaýı joly bolatyn. Bul Iаsaýı jolynyń kez kelgen halyqtyń rýhanı jolymen básekelese alatyn qýaty barlyǵyn kórsetedi. Amerıkalyq bir zertteýshi áriptesimniń qazaq týraly ózime aıtqan pikirine kezinde tańǵalyp edim. Ol maǵan: «Záke, men qanshama zertteý júrgizip júrip, rýhanı dúnıesi baı, mádenıeti keremet qazaqtaı halyqty kezdestirgen emespin. О́kinishke qaraı, sizder Batys mádenıetine eliktep barasyzdar. Bul qazaqqa jaqsylyq ákelmeıdi», – degen bolatyn. Sol áriptesimniń osy sózi esime jıi túsedi. О́zimizdiń asylymyzdy kórmeı, ózgeniń jyltyraǵyna nege áýespiz degen oı mazalaıdy.
Al suraqtyń ekinshi bóliginde qozǵalǵan máselege keletin bolsaq, onyń jaýaby mynadaı. Bizdiń ýnıversıtet elimiz áli táýelsizdigin almaı turǵan kezeńde Prezıdentimizdiń Jarlyǵymen ashylǵan bolatyn. Ýnıversıtet basshylyǵy sol ýnıversıtet ashylǵan jyly-aq qazaq halqynyń dástúrli dinine qatysty zertteý jumystaryn bastaýdy Mekemtas Myrzahmetov bastaǵan ǵalymdarǵa tapsyrdy. Alǵashynda «Iаsaýıtaný» zerthanasy, keıinnen «Túrki halyqtarynyń tarıhy men etnofılologııasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýty bolyp qaıta qurylǵan bolatyn. Sodan beri bul baǵyttaǵy zertteý jumystary áli kúnge toqtaǵan emes dese bolady. Islam dininiń Túrkistan jerine kelýinen bastap, Qazaq handyǵyndaǵy ydyraýyna deıingi aralyqtaǵy tarıhy tolyǵymen zertteldi desek, artyq aıtqandyq emes. Sonymen birge, Iаsaýı fılosofııasy, sopylyq jol erekshelikterine, Iаsaýıdiń ádebıettegi ornyna baılanysty eki doktorlyq, onnan asa kandıdattyq dıssertasııalar qorǵaldy. Sońǵy jyldary Imam Matýrıdıdiń rýhanı murasyn zertteýdi qolǵa aldyq. Bizdegi qazirgi kúni ýnıversıtet qabyrǵasynda daıyndalyp jatqan dintanýshy-bakalavr, magıstrant pen teolog-bakalavr mamandyqtarynyń oqý josparlary osy ashylǵan ǵylymı jańalyqtarǵa negizdele otyryp jasalǵan. Jalpy, dintanýlyq, teologııalyq bilimmen qosa, stýdentter qazaqtyń dástúrli dinı dúnıetanymy negizderin, erekshelikterin tolyǵymen meńgerip shyǵady. Bul elimizdiń dintanýshylarǵa, teologtarǵa degen suranysyn tolyǵymen qanaǵattandyra alady degen sóz. Qazirgi kúni bizdiń ýnıversıtet zertteýshileri tarapynan jasalǵan jumys nátıjeleri elimizdiń dinı-rýhanı baǵytyn aıqyndaýǵa tolyǵymen jetkilikti dep oılaımyn. О́tken jyly bizdiń tarapymyzdan elimizdegi dinı ahýaldy saýyqtyrý maqsatynda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy dinı ahýaldy saýyqtyrý baǵdarlamasy» atty arnaıy baǵdarlama daıyndalyp, Din isteri komıteti basshylyǵyna usynylǵan edi. Bul baǵdarlama boıynsha meshit ımamdaryn Túrkistanda qaıtadan daıyndyqtan ótkizip, ıslam men qazaq halqynyń dinı tanymy negizderi arasyndaǵy sabaqtastyq pen qazaq halqynyń dinı tanymyndaǵy erekshelikterdi kórsetý bolatyn. Sońǵy kezde bul baǵdarlamany QMDB basshylyǵy da quptap, arnaıy ókilin jiberip, bul jumysty bastaýǵa daıyn ekendikterin aıtqan-dy. Alaıda, bul isti bastaýǵa qarjy qolbaılaý bolyp otyrǵan sııaqty.
Eger de biz bul baǵdarlamany iske asyryp, ımamdardy qazaqtyń dástúrli dinı tanymy negizderimen qarýlandyra alsaq, meshitter shyn máninde qazaq rýhanııatynyń ortalyǵyna aınalǵan bolar edi. Sonda bizge eshbir syrttan kelgen dinı aǵym qaýipti bolmas edi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
