О́nersúıer qaýym ókilderi úshin Máskeýge kelip turyp, orystyń belgili jazýshy-dramatýrgi Mıhaıl Býlgakovtyń mýzeı-úıi men oǵan japsarlas ornalasqan Býlgakov atyndaǵy teatrǵa soqpaı ketýge bolmas edi. Osyndaı múmkindik Reseı astanasynda ótip «Altyn maska» teatr festıvaliniń aqyrǵy bóligine arnaıy at basyn buryp kelgen bizde de boldy.
Bul týraly T. Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń doktoranty, teatrtanýshy Jańagúl Sultanova Máskeýden habarlaıdy:
- Mine, Kremldi qalanyń ortalyǵyndaǵy Sadovaıa kóshesi, onyń 302-úıiniń 50-shi páteri. Qazir jurttyń aýzynda da, resmı túrde de «Jaman páter» degen at alyp ketken bul jer bizdiń bárimizge eń aldymen jazýshy-dramatýrgtiń «Sheber jáne Margarıta» romanynda keltiriletin «jyndar» dýman quratyn meken retinde tanymal. Qalamgerdiń sýretteýinshe, roman personajdary osynda eriksiz qonys tebedi. «Eriksiz» deıtinimiz onda turatyn adamdy qýyp jiberip, ózderi basyp alady. Býlgakov «jaman páteriniń» «prototıpteri» munda bir emes, ekeý bolǵan. Shyǵarmada olar 50 jáne 34-shi páterler etip kórsetiledi. Al Býlgakovtyń ózi 1921-1924 jyldary birinshi áıelimen Úlken Sadovaıa kóshesindegi №10 úıde turǵan. Jazýshy týyndysyndaǵy páterdiń ıntererin Prıchıstenka kóshesindegi respektabeldi №13 úıden alǵan. Onyń joǵarǵy qabatyndaǵy eki páterdi ataqty zerger Faberjeniń týysy jaılaǵan. Begemot sekirip minip, shaıqatylyp turatyn lıýstra sol páterlerdiń birinde bolǵan. Úıdiń syrtyna «302-bıs» dep jazylyp qoıylǵan. Biraq Máskeýdiń Sadovaıa kóshesindegi birde-bir úıde mundaı iri jazýlary bar nómir ilinip turmaǵan. Jazýshy muny jazylyp otyrǵan oqıǵanyń shyndyqqa janasymdy ekenin basyp kórsetý úshin ádeıi osylaı sýrettegen.
Qazir «jaman páter» degen at alyp otyrǵan bul úıdi 1903 jyly arhıtektor Mılkov «Dýkat» temeki fabrıkasynyń qojaıyny, kópes Ilıa Pıgıt úshin salyp bergen eken. Tynysh kóshe boıyndaǵy ǵımarattyń qabyrǵasynda munda tanymal romannyń oqıǵalary órbigeni jáne jazýshynyń ózi birneshe jyl turǵany týraly aqpar beretin memorıaldy taqta ilýli tur.
Osy jerde bir aıta ketetin jaǵdaı, Mıhaıl Býlgakovtyń osy eń ataqty romanynyń jazylyp bitkenine bıylǵy 13 aqpanda týra 76 jyl ýaqyt boldy. Jazýshy onyń sońǵy núktesin 1940 jyly osy kúni qoıǵan eken. Al ózi sol jylǵy 10 naýryz kúni ómirden ótip ketken. Nebári 49 jyl ómir súrgen talanttyń sońynda osyndaı kesek dúnıe qaldy. Qalamger bul shyǵarmasyn artyq-kemi joq 12 jyl jazypty. Ol óziniń bir qoljazbasynda romannyń bastalǵan shaǵyn 1928 jyl dep kórsetse, taǵy birinde 1929 jyl dep belgilegen. Negizi, osy týyndyny jazý jaıyndaǵy ıdeıa oǵan 1928 jyly kelip, jazýdy 1929 jyly bastaǵan sııaqty.
Bir qyzyǵy, jazýshy qaıtys bolǵannan keıin onyń arhıvinde atalmysh romannyń segiz túrli qoljazbasy qalǵany anyqtalady. Solardyń árqaısysynyń ataýlary da ártúrli bolyp keledi. Solardyń arasynda «Qara sıqyrshy», «Injenerdiń tuıaǵy», «Tuıaqpen aldaý», «V-nyń uly», «Gastrol» degen ataýlar bar. Biraq jazýshy keıin shyǵarmanyń sońǵy varıantyn jasap jatqanynda aqyrǵy baılamǵa kelip, oǵan bizdiń bárimiz jaqsy bilip, súıip oqıtyn «Sheber jáne Margarıta» atyn beredi. Alaıda, jazýshynyń osy sońǵy nusqaǵa jetkenine deıin de osy týyndyǵa baılanysty biraz teperish kórýine týra keledi. 1930 jylǵy 18 naýryzda Molerdiń shyǵarmasy negizinde jazylǵan «Kabala svıatosh» degen pesasyna tyıym salynǵannan keıin jazýshy romannyń 15-shi taraýyna deıin jazylyp qoıylǵan birinshi túpnusqasyn joıyp jiberedi. Ol 1931 jyly romandy jańadan bastaıdy. Týyndy 1936 jylǵa deıin «Fantastıkalyq roman» degen at alyp turady. Sodan keıin «Uly kansler», «Saıtan», «Mine, men keldim», «Qaýyrsyndy shlápi», «Qara taqýa», «Ol keldi», «Sheteldiktiń taǵasy», «Ol paıda boldy», «Kelý», «Qara sıqyrshy» jáne «Konsýltanttyń tuıaǵy» degen attar da tańylyp shyǵady.
Romannyń osy ekinshi redaksııasynda Margarıta men Sheber kórinis berip, Voland óz nókerlerimen saý ete túsedi. Al 1936 jyldyń ekinshi jartysynda nemese 1937 jyly bastalǵan úshinshi redaksııasy «Túnek kinázi» degen ataýmen qolǵa alynady. Osynyń sońǵy jylynda avtor bir kúni jazyp jatqan kitabynyń tıtýlyn birinshi ret «Sheber jáne Margarıta» dep ózgertedi. Osylaısha 1928-1937 jyldardyń aralyǵynda júrgen tańdaýlarǵa sońǵy núkte qoıylady. 1938 jyldyń mamyr-maýsymynda romannyń tolyq mátini alǵash ret baspahana grankasynda bastyrylyp shyǵady. Jazýshy ony ózi ómirden ótkenge deıin derlik ýaqyt túzetýmen bolady. 1939 jyly romannyń sońyna mańyzdy ózgertýler engizilip, epılogy jazylyp bitedi. Budan keıin qatty aýyryp, tósek tartyp jatqan Býlgakov áıeli Elena Sergeevnaǵa mátinniń túzetýlerin aýyzsha aıtyp otyrady. Jazýshy bul jumysty tek 1940 jylǵy 13 aqpanda ǵana toqtatady.
Álbette, osydan soń bir aıǵa jeter-jetpes ýaqytta ómirden ótip ketken jazýshy kitabynyń baspa júzinen shyqqanyn kóre almady. Roman tipti budan keıin de kóp jyldarǵa deıin qalyń oqyrmanǵa belgisiz bolyp jatty. Ol birinshi ret 1966 jyly tek «Moskva» jýrnalynda ǵana jarııalandy. Osynaý uly týyndynyń óz oqyrmanyna deıin jetýi romannyń eń sońǵy redaksııalyq nusqasyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap kelgen jazýshynyń jary Elena Sergeevnanyń arqasynda ǵana múmkin boldy.
Endi «Jaman páterge» qaıta keleıik. Máskeý kópesi úshin sol kezdegi modern stılimen arnaıy salynǵan úıdiń basqa turǵyndary da osal adamdar bolmaǵan. Máskeýde mesenat retinde tanylǵan Ilıa Davydovıch Pıgıt ózi salǵan úıge belgili sýretshilerdiń, artısterdiń jáne dárigerlerdiń kelip qonystanýlaryna jaǵdaı jasaǵan. Tap osy úıde 1910 jyly belgili sýretshi P. P. Konchalovskıı turǵan. Oǵan taǵy bir tanymal sýretshi dosy, ataqty V. I. Sýrıkov jıi kelip turǵan. Konchalovskıı osy ǵımarattaǵy №29 páterdi meken etken. Al onyń sheberhanasy osyndaǵy №40 páterge ornalasqan. Orystyń áıgili aqyny Sergeı Esenın men Amerıka bıshisi Aısedora Dýnkan tap sol jerde tanysqan. Munda taǵy Vasılıı Kachalov, Vsevolod Meıerhold, Aleksandr Taırov, Andreı Belyı, Alısa Koonen, Fedor Sologýb, Anatolıı Lýnacharskıı sekildi sol zamannyń mańdaıaldy tulǵalary kelip turýshy edi. Olardyń bastary qosylǵan kezderi alýan túrli áńgimeler men ósek-aıańdarǵa da kezek berilip ketetin. Dramatýrg Býlgakov «Zoıkanyń páteri» degen pesasynda tap sol jerde aıtylǵan oılardy paıdalanady.
Revolıýsııadan keıin Pıgıttiń tabys úıi jumysshy-kommýnalardyń birinshi mekenderiniń birine aınalady. Osyndaǵy prosesterdi Býlgakov «№13 úı, Elpıt-Rabkommýna» degen áńgimesi men «Ittiń júregi» atty romanynyń jelilerine kirgizedi. О́tken ǵasyrdyń 60-shy jyldaryna deıin Mıhaıl Býlgakovtyń tvorchestvosy qalyń kópshilikke keńinen tanymal bolǵan joq. Onyń «Týrbınderdiń kúnderi», «Zoıkanyń páteri» dep atalatyn pesalarynyń ózin sanaýly teatraldar ǵana biletin edi. Jazýshy joǵaryda aıtylǵan romany «Moskva» jýrnalynda jaryq kórgennen keıin ǵana keńinen tanyla bastady. Arada birneshe jyl ótkennen keıin entýzıast-zertteýshiler «Sheber men Margarıta» romanynyń negizgi oqıǵalary ótken Úlken Sadovaıa kóshesindegi №50 páterdi taýyp aldy. О́tken ǵasyrdyń 80-shi jyldary, bul úı áli M. Býlgakovtyń mýzıi bolmaı turǵan kezde, jazýshy talantyna tabynýshy jastar osy úıdiń tepkishegin naǵyz galereıaǵa aınaldyryp jiberdi. Osy jerde qalamgerge alǵys sezimin bildirgen dáıektemeler paıda boldy. Tipti romannan úzindiler men ıllıýstrasııalar ilinip turdy. Osy memorıaldyq taqta týraly jýrnalıster bilgennen keıin ol týraly ártúrli habarlar jazyla bastady. Aıtalyq, «Izvestııa» gazetinde sol boıda shaǵyn zametka jaryq kórdi. Sol jarııalanymǵa jergilikti bılik birden nazar aýdaryp, munda ilinip qoıylǵan barlyq sýretter men jazýlardy joıyp, tepkishekti boıap tastady.
Jazýshy M. Býlgakovqa qurmet kórsetý tek 1990-jyldary ǵana qolǵa alyndy. Ony Býlgakov qory bastandyrdy. Al 2007 jyly Máskeý úkimetiniń sheshimimen №50 «Jaman páterde» M. Býlgakovtyń mýzeı-úıi ashyldy. Onda qazir Býlgakovtyń jıenderi E. A. Zemskaıa men V. M. Svetlaeva syılaǵan, sondaı-aq Býlgakov qorynyń prezıdenti V. F. Dımenko tartý etken eksponattar jınaqtalǵan.
Mýzeıde «Býlgakov úıi» dep atalatyn teatr da jumys isteıdi. Ol mýzeı-úıge japsarlas ornalasqan. Aıtqandaı, 3 sáýir kúni osy «Býlgakov úıi» ádebı salonynyń jetekshisi Andreı Korovınniń týǵan kúni bolyp ótti. Onyń qurǵan teatry jóninde de aıtylar sóz kóp. Degenmen, ony kelesi bir kezekterge qaldyra turaıyq.
