Daraboz dekan

«Meniń aǵalarym» serııasynan

– Bola alasyń ba? Aıbyny bet qaratpaıtyn dekannyń daýysy erekshe susty estildi. Aýdı­to­rııa­daǵy barlyq kógenkózderdiń moıyndary beri qaraı burylyp, janarlary maǵan qadalsa da, álgi ámirli suraqtyń ózime arnalǵanyna sener-senbesimdi bilmegen kúıde ańyryp qalǵanymda, qasymdaǵy kórshim shyntaǵymnan túrtti. Úreı bılegen boıymdy áp-sátte tiktep: – Bola alamyn, – dep ornymnan atyp turdym. – Daýysy myǵym-eı mynanyń. Bolsań bolarsyń. Otyr, – dedi tumsyǵyna túsken kózildiriginiń ústinen tesile qarap. Bul 1977 jylǵy tamyz aıynyń sońynda bolǵan oqıǵa edi. Abıtýrıenttik kezeńdi artqa tastap, stýdent atanǵan bizderden dekanymyz eki top jasaqtap, starosta saılaýǵa shaqyrǵan bolatyn. Starosta qoıady degen úsh uıyqtasam túsime kirmegen men artqy partalardyń birine jaıǵasyp, jańa tanysqan dos­tarmen qyzý áńgimege kirisip-aq ketken edim. Qaı qylyǵymmen jaqqanymdy ózim de bilmeımin, sol kúni dekanymyz meni Qazaq memlekettik ýnıversıteti jýr­na­lıstıka fakýltetiniń 102-tobyna sta­ros­talyqqa qoıdy. Ataǵy jer jarǵan pro­fessor Temirbek Qojakeevpen betpe-bet júzdesip, jaqyn tanysýymyzdyń basy osy bolatyn. Jetpisinshi jyldar qazaq ǵylym-bi­liminiń qara shańyraǵy sanalatyn ataq­ty KazGÝ-diń dáýreni júrip turǵan kez edi. Ýnıversıtetti qazaqtyń uly azamaty, akademık О́mirbek Arystanuly Joldasbekov basqardy. Arystanuly dese degendeı-aq edi jaryqtyq: qazandaı úlken bas, ushy arystannyń jalyndaı buıralanyp turatyn kómirdeı qara shash, jýan moıyn, som tulǵa, shalqaq keýdeli О́mirbek aǵa shyndyǵynda azamattyń arystany osyndaı-aq bolar deıtin tulǵa edi. Elýinshi jyldary Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń mehanıka jáne qoldanbaly matematıka fakýltetin bitirip, alpysynshy jyldardyń sońynda Odaqtaǵy mashına mehanızmderiniń teorııasy boıynsha sanaýly ǵalymdardyń qataryna qosylǵan Arystanuly sol kezde qazaqtyń mańdaıyna bitken jalǵyz ýnıversıtetke rektor bolǵanda 39-daǵy qylshyldaǵan jigit qana eken. О́mirbek Arystanuly Joldasbekov KazGÝ-diń ómirine tyń tynys, sony serpilis ákeldi. Alataýdyń baýraıyndaǵy Almatynyń eń ásem jerinen oıyp otyryp, ýnıversıtet qalashyǵyn salýǵa 90 gektar jer aldy. Oǵan bıiktigi jóninen Almatynyń áıgili «Qazaqstan» qonaq úıin ǵana aldyna salatyn 17 qabatty bas korpýstan bastalatyn birneshe oqý ǵımarattaryn, sol kezde Qazaqstannyń ózge oqý oryndary stýdentteriniń óńi túgil túsine de kirmegen osy zamanǵy ar­hı­tektýralyq talaptarǵa saı onnan astam jataqhanalar salyp, az ǵana ýaqyt ishinde tutas bir qalashyqqa aınalǵan KazGÝ-gradty jaınatyp-aq jiberdi. Mine, sol arystan rektor kótergen azamattar qatarynda onyń senimdi serigi, adal áriptesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, qazaq satırasynyń jalǵyz joqshysy, satırıkterdiń óz tilimen aıtqanda «jattyqtyrýshysy» Temirbek Qojakeev boldy. Temaǵań – kózi tirisinde-aq ańyzǵa aı­nalǵan adam. Ol kisiniń kól-kósir qajyr-qaıraty sol kezdiń ózinde-aq arnasynan asyp-tógilip, janartaýdaı atqylap jatýshy edi. Sodan bolar, ol sóz ónerin pir tutqan qazaqtyń talaı talantty jasynyń tusaýyn kesip, janamyn degen talaı júrekke ot berdi. Ol kezde tarıhshy, fılologtardy respýblıkamyzdyń barlyq oblystarynda derlik ashylǵan pedagogıkalyq ınstıtýttarda, odan qalsa KazGÝ, KazPI, JenPI-diń osyndaı fakýltetterinde daıarlaı beretin. Jýrnalıstıka fakýlteti О́mirbek Arystanuly basqarǵan jyldary Odaqtaǵy ýnıversıtetterdiń alǵashqy bestiginen berik oryn alǵan KazGÝ-de ǵana boldy. Sodan bolar, qalam ustaǵan talapker jastyń bári KazGÝ-ge aǵylatyn. Sol jýrnalıstıka fakýltetiniń tarıhyn Temirbek aǵa Qojakeevsiz elestetý qıyn-aq. О́ıtkeni, ol osy ýnıversıtettiń dál osy fakýltetin bitirgen 1953 jyldan bergi sońǵy demi bitkenge deıingi jarty ǵasyrlyq ǵumyryn tek osy fakýltette ótkizdi. Ol assıstent, aǵa oqytýshy, dosent, professor, kafedra meńgerýshisi, dekan sııaqty fakýltettegi ustazdar qaýymy atqaratyn qyzmetterdiń barlyq satysynan ótti. О́zi de ósti, ózimen birge fakýltetti de ósirdi. Qazir baǵamdap otyrsam, Keńes Oda­ǵy ýnıversıtetterindegi jýrnalıs­tıka fakýltetteriniń eń úzdik oqý baǵ­dar­lamasy osynda jasalǵan eken. Bul – mereıtoı ústinde aıtyla salatyn ásheıin sóz emes, keıin ózim osy fakýltette ustazdyq etken kezde arnaıy zertteý, salystyrý júrgizý nátıjesinde dúnıege kelgen tujyrym. Sóz joq, sol kezdegi eń úzdik jýrna­lıstıka fakýltetteri Máskeý men Le­nıngrad ýnıversıtetterinde boldy. Biraq onyń oqý baǵdarlamasy negizinen jýrnalıst mamandyǵyn daıarlaýǵa qajetti pánderden jasaldy jáne olar baspasóz, televızııa, radıo, fotojýrnalıstıka, baspa isi sııaqty taza jýrnalıstıka mamandaryn daıarlady. Al KazGÝ-diń baǵdarlamasy búkil gýmanıtarlyq fa­kýltetterdiń negizgi pánderinen qu­ralǵan ámbebap baǵdarlama edi. Árıne, onyń basty sebebi jýrnalıs­tıka ma­man­darynyń azdyǵynan týyndady. Má­selen, Qazaqstandaǵy radıo, telejýrnalıstıka boıynsha alǵashqy doktor Marat Barmanqulov dıssertasııa­syn 1981 jyly qorǵasa, odan keıingi osy saladaǵy belgili ǵalym Namazaly Oma­shev doktorlyǵyn araǵa jyldar salyp, 1992 jyly qorǵady. Orystarda: «Ne bylo by schastıa, da neschaste pomoglo», degen sóz bar. Sol aıtqandaı, osyndaı kadr tapshylyǵy dekan Temirbek Qo­jakeevti ámbebap baǵdarlama jasaýǵa májbúr etti. Bul jýrfak stýdentterin ýnıversıtettegi fılologııa, tarıh, fılosofııa-ekonomıka, zań fakýltetterindegi osy salanyń korıfeıleri sanalatyn ataqty ǵalymdardyń leksııasyn tyńdap, tálimin alýǵa mol múmkindik jasady. Máselen, álem ádebıeti antıkalyq dáýirden bastalyp, osy zamanǵy shetel ádebıetine deıin oqytylatyn. Sondaǵy ustazdarymyz S.M.Sagalovıch, M.V.Madzıgon, V.F.Jeleznovtiń áserli leksııalary áli kúnge deıin qulaǵymyzda. Ejelgi Rýstiń jyr-ańyzdarynan bastap, Keńes Odaǵy ádebıetine deıingi kezeńdi qamtyǵan orys ádebıetinen professorlar Q.Sh.Qanafıeva-Kereeva, V.H.Mıshenko, L.N.Sorokına leksııa oqyp, semınar sabaqtaryn júrgizdi. Qazaq ádebıetinen fılologııa fakýl­tetindegi ustazdardyń ulysy akademık Z.Qabdolov bastaǵan ǵalymdar toby: akademıkter R.Nurǵalıev, R.Berdibaev, professorlar B.Shalabaev, H.Súıinshálıev, ol kezde Marokkoda qyzmet istep, kan­dıdattyq dıssertasııa­syn qorǵap kelgen jas ǵalym, keıin máshhúr arabtaný­shy bolǵan Á.Derbisálıev dáris oqydy. Til ustartam degen jastarǵa akademık M.Serǵalıev, professorlar T.Saı­ran­baev, R.Sársenbaev, H.Kerimov, B.Manas­baev «praktıkalyq stılıstıka», «ádebı óńdeý» jáne «ádebı-kórkem syn» atty arnaıy kýrstar ótkizdi. Munyń bári bola­shaq jýrnalısterdiń qazaq, orys, shetel ádebıeti boıynsha fılologtarmen birdeı bilim alýyna mol múmkindik týǵyzdy. Tarıhtan túrik dúnıesiniń uly qa­lamgeri Shyńǵys Aıtmatovtyń ákesi Tóre­qul Aıtmatovpen birge Máskeýdegi áıgili Qyzyl professýra ınstıtýtynda birge oqyǵan professor S.Erǵazıevtan bastap, akademık Á.Tursynbaev, professor A.Abdýlpattaevqa deıin dáris berdi. Fılosofııadan aty álemge tanymal akademık A.H.Qasymjanov jáne professor N.Sársenbaevpen qatar ol kezde jas ǵalym, búginde aıtýly professorlarǵa aınalǵan R.Ábsattarov, J.Moldabekov sabaq berdi. Buǵan qosymsha logıka, psıhologııa, etıka, estetıka sııaqty pánder qosa oqytyldy. Tipti sol kezdegi endi-endi eksperıment retinde fılosofııa fa­kýltetterinde oqytyla bastaǵan «qol­danbaly sosıologııa» sııaqty ja­ńa kýrstar da jýrnalısterdiń oqý baǵdar­la­masynan oryn aldy. T.Qojakeev barǵan batyl qadam­dar­dyń biri – fakýltette professorlar E.Qanatbaev pen B.Bolsanbekov júr­gizetin dástúrli saıası ekonomııadan bas­qa ekonomısterge ǵana arnalǵan ekonomıka negizderi men kásiporyndardyń sharýashylyq qyzmetiniń analızi, halyq sharýashylyǵyn josparlaý men basqarý negizderi sııaqty taza ekonomıkalyq pánder oqytylyp, olardy V.Iа.Kapýl, Q.N.Nurǵalıev, L.B.Gorenman sııaqty oqymysty ekonomıster júrgizdi. Jýrnalıstıka fakýltetinde zań ǵylymdarynyń doktory M.A.Bınder bas­taǵan keńestik quqyq ǵylymy, av­tor­lyq quqyq pánderi de baǵdarlamaǵa engizilip, bolashaq jýrnalıster quqyqtyq ilimderden de mol habardar bolyp shyq­ty. Stýdentterge shetel tilderin meń­gerýge de tolyq jaǵdaı jasalyp, dástúrli aǵylshyn, nemis, fransýz tilderimen qosa arab tili de oqytyldy. Qazaqtyń mańdaıyna basqan jýrnalıster daıarlaıtyn jalǵyz fakýlteti bolǵandyqtan dekan T.Qojakeev kásibı qalamger daıarlaýmen tikeleı aınalysatyn oqytýshy-professorlardyń biliktiligine bıik talap qoıa bildi. О́tken ǵasyrdyń 70-80-shi jyldary jýrnalıstıka fakýltetinde onyń qaz turyp, qalyptasýyna asa zor eńbek sińirgen aıtýly ǵalymdar H.Bek­hojın, T.Amandosov, Z.Turarbekov, Á.Ydy­rysov, F.Orazaev, M.Dmıtrovskıı, A.-H.Marhabaev, S.S.Matvıenkomen qatar, solardyń jolyn jalǵaǵan M.Bar­manqulov, S.Qozybaev, N.Omashev qyzmet istedi. Dál osy kezeńde ǵylymǵa endi ǵana qosylǵan L.Ahmetova bastaǵan jastar jaǵy fakýltettiń dańqty dástúrin laıyqty jalǵastyryp, keıin ózderi de ǵylym doktory, professor, kafedra meńgerýshisi, ýnıversıtet prorektory dárejesine deıin kóterildi. О́zine de, ózgege de tynym bermeıtin tegeýrindi dekan teorııalyq kemel bilimdi praktıkamen sheber ushtastyrý úshin sol kezde respýblıkanyń jetekshi baspa jáne baspasóz mekemeleriniń tájirıbeli basshylary K.Smaıylov, N.Orazbekov, Sh.Esmurzaev, S.Ábdiraıymovty semınar sabaqtaryn ótkizýge shaqyryp, kásibı sheberliktiń qyr-syryn úıretti. Keıin stýdentterdiń bir bóligi sol semınar sabaqtarynda tanysqan ustazdarynyń mekemesine qyzmetke de turdy. Bir sózben aıtqanda, professor Temirbek Qojakeev bolashaq jýrnalısterge búkil gýmanıtarlyq fakýltetterdiń oqý baǵdarlamasynyń bar mańyzyn qalqyp áperip, balqaımaǵyn ishkizdi. Stýdentter bolsa alýan ǵylymnyń tunyǵyna qanyp, tereńine súńgidi. Sodan bolar, keıin fakýltet túlekteri arasynan talaı-talaı fılologııa, fılosofııa, tarıh, zań, ekonomıka salasynan kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa qorǵaǵan ǵalymdar shyqty. Temekeń týraly akademık Z.Qabdolov «Myqshege» dep qatyryp-aq aıtqandaı, ustazymyz temirdeı tártiptiń adamy edi. Bir-eki óleńi gazetke shyǵyp, alǵashqy áńgimesi basylýynyń býyna pisip, býyny bosap júrgenderdi lezde táýbesine keltiretin. Shyndyǵynda Q.Myrza Áli jazsa jazǵandaı, ol ýaqytta sharapqa shalqyp, syraǵa bógip, araqqa shógip júrgen aǵa býynnyń «araq – kól, syra – darııasyna» birde súńgip, birde tunshyǵyp júretinder jas aqyndar men jazýshylar arasynda az bolmaýshy edi. Temekeń shákirtterin osyndaı «bolmaı jatyp tolýdan» qyzǵyshtaı qorydy. Ondaılardy temir qalypqa salyp, jiptikteı etip shyǵarýshy edi. Temir aǵa fakýltette temirdeı tártip ornatty. Sondyqtan ol basqarǵan fakýltettiń árqashan kórigi qyzyp, jalyny bet qaratpaı turdy. Ustaz ornyqtyrǵan sol tártip meni de shyń­dady, shynyqtyrdy. Sonyń bir kó­ri­ni­sin eske túsire ketsek, artyq bola qoımas. Bul keńes qoǵamyndaǵy «toqyraý» degen atpen álem tarıhyna engen kezeń­niń meımanasy tasyp turǵan kezde boldy. 1982 jyly búkil respýblıka jurt­shylyǵy qazaq halqyna otarshyldyq qamytyn kıgizgen, biraq sol zaman tarıh ǵylymynda «Qazaqstannyń óz erkimen Rossııaǵa qosylýy» dep at beri­lip, aıdar taǵylǵan oqıǵanyń 250 jyl­dyq toıyn atap ótýge daıyndaldy. Almatydaǵy Bas alańda qalanyń barlyq joǵary oqý oryndary stýdentteriniń qatysýymen ǵalamat teatrlandyrylǵan kórinis daıyndala bastady. Oqıǵaǵa «KPSS Ortalyq Komıtetiniń Bas hatshysy, KSRO Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Tóraǵasy, dúnıe júzi kommýnıstik qozǵalysynyń asa kórnekti qaıratkeri, qymbatty Leonıd Ilıchtiń» ózi qatysady dep kútildi. Bul sharaǵa daıyndyq jumysy shyrqaý bıigine shyqqan kezde men jigittiktiń jeligimen bir jigitpen shekisip qaldym. «Shekisýdiń» sońy ájeptáýir tóbeleske ulasyp, oǵan jataqhananyń biraz stýdentteri qatysty. Kezekshi muǵalim jabýly qazandy jaba salmaı, tún ishinde Temekeńe habar jetkizedi. Aq «Volgasyn» oıqastatyp túndelete jetken Temekeńniń qahary úı jyqqandaı qatty edi. Erteńinde-aq kabınetine shaqyryp alǵan qatal ustaz: – Sendeı hýlıganǵa partııalyq fakýltette oryn joq. Jolyń áne, – dep esikti nusqady. Men ustaz kabınetinen súmireıip shyqtym. Ile-shala kókjal dekannan arystan rektorǵa meni oqýdan shyǵarý jóninde qatynas qaǵaz tústi. Nesin jaqaýrataıyn, men sol kezde aǵamyzdyń áreketin asa qataldyqqa balap, qatty nalydym. Keıin oılasam, bári beker eken. Eger ol kezde Temekeńniń ornynda ózim bolsam qaıter edim? Brejnevtiń ózi qatysatyn úlken saıası oqıǵa kezinde jataqhanada qyp-qyzyl tóbeles bolady. Ol pále izdegen «sosıalızm jaýlarynyń» qulaǵyna shalynsa: «Oıbaı, stýdentter arasynda úlken tolqý bolypty. Olar Qazaqstannyń Reseıge qosylýynyń 250 jyldyǵyn toılaýǵa qarsy baǵyttalǵan eken. Tipti Brejnevtiń kelýine narazylyq bildiripti», – degen laqap tarap, sózden daýyl turǵyzylsa, meni qoıyp, dekannyń, qala berdi rek­tor­dyń da jaǵdaıy ekitalaı bolmasyna kim kepil edi? Biraq meni de alqalaıtyn perishtem bar eken. Ýnıversıtettiń tárbıe jónindegi prorektory, Uly Otan soǵysynyń ardageri S.N.Savıskıı meniń bir tórti joq synaq kitapshama qarap, basyn shaı­qap biraz otyrdy da, istiń mán-jaıyna qanyqqan soń: «Sen erteń bir aınalyp soq. Rektormen de, dekanyńmen de ózim sóılesemin», – dep shyǵaryp saldy. Al­dyńnan jarylqaǵyr ardager býynnyń adaldyǵy da qosa júredi ǵoı qasynda. Sol Savıskıı meni keıingi ómirimdi kúrt ózgertýi múmkin osy keleńsizdikten arashalap alyp, dekanyma jiberdi. «О́zim de osylaı aıaqtalaryn bilip edim», degen júzben qarsy alǵan Temekeń meni birden úıirge qaıta qosty. Biz aman-esen sońǵy kýrsqa óttik. Us­taz­ben aradaǵy syzdyń izi de qalǵan joq. Dıp­lom jazýǵa kiristik. Meni dekan shaqyrdy. – Seni arabsha tanıdy deıdi ǵoı. Sol ras pa? – dedi suraqty birden tikesinen qoıyp. Men: «Iá» dep basymdy ızedim. – Olaı bolsa júr, kettik, – dep meni esik aldyndaǵy sol baıaǵy aq «Volgaǵa» otyrǵyzdy. Ekeýmiz A.S.Pýshkın atyndaǵy Ult­tyq kitaphananyń qoljazbalar men sırek kez­desetin kitaptar bólimine keldik. Ol al­dyma ábden sarǵaıyp, úgitilýge aınal­ǵan eski jýrnaldyń tigindisin jaıyp salyp: – Qane, kórset ónerińdi, – dedi qýaqylanyp. Bul kezde men arab harpimen jazylǵan eski qoljazbalardy oqýǵa ájeptáýir mashyqtanǵan edim. Eptep, júgirtip oqı bastadym. – Jetedi, biledi ekensiń. Bul seniń dıplom jumysyń bolady. Qazirden bas­tap kirise berýińe ruqsat, – dep meni oqyr­mandar zalyna qaldyryp, ózi shyǵyp júre berdi. Men osylaısha Temekeńniń jetek­shi­ligimen Vernyı qalasynda O.Jan­dosovtyń tikeleı aralasýymen jaryq kór­gen satıralyq «Sadaq» jýrnalynan (Beıimbet shyǵaratyn qoljazba «Sa­daq­tan» basqa) dıplom jumysyn qorǵap shyq­tym. Ýnıversıtetti támamdaǵannan soń da ustazben shyǵarmashylyq baılanysy­myz úzilgen joq. Sonyń bir belgisi retin­de ol maǵan óziniń 1983 jyly jaryq kórgen «Satıralyq janrlar» atty ki­tabyn: «Muhtar! Satıra janrlary men satı­ra­lyq jýrnaldardyń joq­shysy eke­nińdi es­kerip, shyn kóńilden usy­na­myn. Avtor. 15.05.83.» degen avtografpen syıǵa tartty. Sóıtip júrgende qaharly 86-shy jyl keldi. Ustaz T.Qojakeev pen arystan rektor О́.A.Joldasbekovtiń basyna bult úıirildi. Qyzmetinen alyndy, ýnıversıtetten qýyldy, eń qıyny, partııa­dan shyǵaryldy. Temekeńniń erligi de bir basyna jetip artylatyn. Partııadan shyǵaratyn jınalys ústinde ýnıversıtet partkomy Chesnokovqa: – Meniń partııalyǵym seniń qolyńda bolsa, ustap turǵan taýyńdy tastap jiber, – dep esikti tars jaýyp jónele bergen ǵoı sabazyń. Bóri aryǵyn bildirmegeni bolmasa, bul ustaz úshin úlken tragedııa edi. Sebebi, partııadan shyqqan adamǵa barlyq esik bir mezgilde jabylatyn. Mundaı soqqyny kótere almaı «júrip» ketetin jandar da az emes. Biraq Temir aǵa barlyq qıynshylyqtarǵa naǵyz erlerge tán qaısarlyqpen tótep berdi. Sondaǵy T.Qojakeevke taqqan aıyptary: «jýrnalıstıka fakýltetinde negizinen ońtústiktiń jastary oqıdy, fakýltet ultshyldyqtyń, rýshyldyqtyń ordasyna aınaldy» degen múlde negiz­siz, qısynsyz, oıdan shyǵarylǵan san­dyraqtar bolatyn. Eger 50-60-shy jyldary soltústik oblystarda 600-den astam qazaq mektepteri jabylyp, óńirde orystandyrý óte joǵary qarqynmen júrgizilse, onda T.Qojakeevtiń qandaı jazyǵy bar? Bir kezde Y.Altynsarın sııaqty dala qońy­raýy, A.Baıtursynov, M.Dýlatov sııaqty ult uranshylary shyqqan Qostanaı qala­synda 70-shi jyldary jalǵyz qazaq mektep-ınternaty ǵana qaldy. Son­dyqtan qazaq mektepteri saýsaqpen sanar­lyq Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Kók­shetaý, Selınograd, Pavlodar oblys­tarynan qazaq bólimine kelip túsetin stýdentter sany az bolýy zańdy edi. Biraq oǵan T.Qojakeev emes, osyndaı sur­qııa saıasat júrgizgen Kompartııanyń ózi kináli bolatyn. Al fakýltet shyndyǵynda bola­shaq­ta ana tili, ata dástúri úshin otqa túsken ultjandy azamattar shyqqan áıgi­li usta­hana boldy. Dál osy úshin T.Qoja­keev­ke óshigýdiń ornyna, ony ósirý kerek edi. Ustaz jany jabyrqaý tartqan sát­terdiń birinde meni úıine shaqyrdy. Bul 1987 jyldyń sońy bolatyn. Ol uly Mádet ekeýmizdi eki jaǵyna ala otyryp, báseń daýyspen sóz bastady. – Ekeýiń de balamsyńdar. Mádet meniń urpaǵymdy, al Muhtar sen ǵy­lymdaǵy jolymdy jalǵastyrar dep úmit etýshi edim. Inshalla, solaı bolar da. Biraq «qulan qudyqqa qulasa, qulaǵynda qurbaqa oınar» demekshi, keshe mańymnan júre almaıtyn miskinder búgin jabyla talaýǵa kóshti. Muhtar, seniń adaldyǵyńa senemin. Degenmen jassyń ǵoı, aldanyp qalma? – dep áńgimeni arydan bastady. Men ustaz oıynyń ar jaǵyn aıtpaı-aq túsindim. Shyndyǵynda sol kezde zamany júrip turǵan shıebóriler jaraly arystan men qansyraǵan kókjaldy talaýǵa kóshken bolatyn. Sondaı aram pıǵyldy jandar meni de jaǵalap: «Kezinde seni jazyqsyz qýǵyndady. Dıplom jumysyńdy paıdalanyp, kitabyna shyǵardy. Sony jazyp berseń bolǵany», – dep qarmaq salǵan. Men olarǵa: «T.Qojakeevtiń meni óz qolymen oqýǵa qabyldap, bilim berip, dıp­lom qorǵatqanynan basqa jazyǵy joq. Al dıplomdy birlesip jazǵanbyz», – dep aýlaq júrýin ótingem. Osy áńgimeniń shet jaǵasyn Temekeńe jetkizdim. Onyń júzine shýaq ornap: – Báse, aıttym ǵoı, seniń adal azamat ekenińdi baıaǵyda-aq bilgem, – dep ornynan turyp, satıralyq jýrnaldarǵa arnalǵan taraýynda «Sadaq» týraly mol málimetter berilgen «Satıra – kúshtiler qarýy» atty monografııasyn «Keshegi shákirt, búgingi talantty zertteýshi Muhtar inime. Aǵalyq aq kóńilden», – degen qoltańbamen syıǵa usyndy. Shyndyǵynda jazǵan men demeseń, eńbek Temekeńdiki edi. Jýrnaldy tapqan da, taqyrypty anyqtaǵan da ózi. Tipti, dıplom jumysyn basynan aıaǵyna deıin oqyp, túzep, kúzep, ǵylymı, ádebı óń­deý­den ótkizgen de ustaz bolatyn. Dıp­lomdy ýnıversıtet bitirýshi jeke dara qorǵaıtyndyqtan onda meniń famı­lııam ǵana kórsetilgeni bolmasa, kitaptyq nus­qada ony eki avtordyń da paıdalanýyna tolyq haqysy bar dep esepteımin. Onyń ústine men ol kezderde ádebı zertteýler­den birjolata alystap, akademık M.Qozy­baevtyń jetekshiligimen jańa dıs­ser­tasııa jazýǵa kirisken bolatynmyn. Respýblıka bıligine Kolbın kelgen soń ile-shala qoǵamdy «ultshyldardan» tazar­týǵa arnalǵan kishi repressııa beleń aldy. Sol tusta 4-tomdyq «Qazaq SSR» qysqasha ensıklopedııasy daıarlanyp jatqan. Ortalyq Komıtettegi «qyra­ǵylar» osy basylymnyń 1988 jyly jaryq kórgen ǵylym, bilimge arnalǵan 3-shi tomynan О́.Joldasbekov, T.Qoja­keev, N.Mamyrov sııaqty ǵalymdarǵa arnalǵan ómirbaıandyq maqalalardy alyp tastady. Qazaq ensıklopedııanyń bas redaktory akademık R.Nurǵalıevtiń: «Apyraı, bir kezderi sabaǵymnan ilmıgen «úshti» áreń alatyn shalasaýattylar maǵan aqyl úıretetin boldy-aý», – dep qatty ashýlanǵany esimde. «Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt – nury tasysyn», degendeı bas redaktorymyz áriptesterin ensıklopedııada qaldyrý úshin baryn saldy. Sol kezde úsh márte Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵynan, barlyq syılyqtarynan aırylyp, úıqamaqta otyrǵan akademık A.Saharovty kremldegiler «Úlken Keńes Ensıklopedııasynan» shyǵara almaǵan. Onyń jyl saıyn derlik shyǵatyn bir tomdyǵynda akademıktiń ómirbaıany ábden «kúzelip-túzelse» de áıteýir jaryq kórip turatyn. Biraq akademık R.Nurǵalıevtiń bul ýájine bizdiń Ortalyq Komıtettegiler qulaq asa qoımady. Kolbın bılikten ketken soń jazyqsyz qýdalanǵan azamattardyń kóbi aqtala bas­tady. Uzaq jyldar esimin ataýǵa tyıym salynǵan Shákárim Qudaıberdiuly, Ahmet Baıtursynov halqymen qaıta tabysty. Dál sol jyly jaryq kórgen Qysqasha ensıklopedııanyń 4-shi tomynda Á.Bókeıhanov, H.Dosmuhamedov, M.Dýlatov bastaǵan Alash qaırat­ker­­lerimen birge О́.Joldasbekov, T.Qoja­keev, N.Mamyrov sııaqty ǵalymdarǵa ar­nalǵan esimnamalyq maqalalar da qosa jarııalandy. Búgingi zaman bıiginen qarar bolsaq, adamzat damýyna orasan zor ózgerister ákelgen HH ǵasyrdyń basynda-aq bel alǵan qazaqtyń bas kóterer zııaly qaýy­myn qýǵyn-súrginge ushyratý isi kezeń-kezeńimen ǵasyrdyń sońyna deıin jal­ǵasqan eken. Sonyń eń sońǵy jazalaý naýqanyna ushyraǵan da professor T.Qojakeev basyna bult úıirilgen 1987-1989 jyldary týra kelgen qaterge qasqaıa qar­sy turyp, óziniń qaıtpas qaısarlyǵy, bolattaı beriktiginiń arqasynda qıyn­dyqtyń bárin jeńip shyqty. Ustaz jazýǵa kiristi. Osy jyldary ol kún saıyn derlik baıaǵy A.S.Pýshkın kitap­hanasynyń qoljazbalar men sırek kezdesetin kitaptar bóliminde otyra­tyn. Senbi, jeksenbi kúnderi ustazǵa men de qosylamyn. О́ıtkeni, dısser­ta­sııamnyń taqyryby «Orys ensıklo­pedııalaryndaǵy qazaq tarıhynyń problemalary» bolǵandyqtan men únemi revolıýsııaǵa deıingi ensıklopedııalyq basylymdarmen jumys isteıtinmin. Al olar sırek kezdesetin kitaptar retinde sol bólimdegi sórelerde turatyn. Professor tańǵy shaıyn asyqpaı iship, saǵat on birler shamasynda kitaphanaǵa keletin. Sodan taban aýdarmaı keshki 5-6-larǵa deıin jumys isteıtin. Keıde kitaphanadan meni de erte shyǵyp, Qurmanǵazynyń boıymen aıańdap, óziniń Dostyq dańǵylyndaǵy úıine deıin jaıaý jetetin. «Jaz, jaza ber. Seniń naǵyz jazatyn keziń», – dep meni únemi jigerlendirip otyrýdy umytpaýshy edi qaıran ustaz. Bul shyǵarmashylyq turǵydan alǵanda aǵamyz úshin óte ónimdi jyldar boldy. Ol kóz maıyn taýysyp, «Qazaq», «Alash», «Saryarqa» gazetteri men «Aı­qap», «Abaı» jýrnaldarynyń sar­ǵaı­ǵan bet­terinen saryla izdep B.Sú­leev, K.Toq­tabaev, Y.Jaınaqov, B.Syr­tanov, M.Sera­lın, Q.Kemeńgerov, N.Tóre­qulov, S.Qo­janov, Ǵ.Toǵjanov, Sh.Toq­jigitov, M.Jol­dybaev, t.b. qazaq zııaly­larynyń 20-30-shy jyldardaǵy ádebı-pýb­lısıs­tı­kalyq muralaryn zerttep, ǵy­lymı-tanym­dyq maqalalar serııasyn jarııalady. Qaısar qazaq shyǵarmashylyq qyzmetpen birge shyndyq úshin kúresin de bir sátke toqtatpady. Qashanda ádildiktiń jolynan tabylatyn Ǵabbas Qabyshev bastaǵan satırık aqyn-jazýshylar toby ustaz taǵdyryna arasha túsip, joǵary oryndarǵa hat jazdy. Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen ustazynyń jazyqsyz jazaly bolǵanyna narazylyq bildirgen shákirt hattarynyń legi de tolastamady. Sóıtip júrgende kelimsek Kolbın ketip, respýblıka basshylyǵyna N.Á.Nazarbaev keldi. Nursultan Ábishuly jeltoqsanda jazyqsyz japa shekken O.Joldasbekov, N.Mamyrov, T.Qojakeev sııaqty kóptegen qazaq ǵalymdaryn aqtap, olarǵa Ǵylym akademııasy júıesi men respýblıka joǵary oqý oryndarynyń esigin aıqara ashty. Ustaz úshin shýaqty kúnder, qaıyrly jyldar bastaldy. Ol 40 jyl ómirin ótkizgen týǵan ýnıversıtetine qaıtyp oraldy. Sodan ómiriniń sońyna deıin súıikti kásibi – ustazdyqpen aınalysty. Burqyratyp jazdy, dúrkiretip shyǵardy. Aǵaıyn-týys, dos-jarannyń ortasynda jarqyldap júrip 70 jyldyǵyn ótkizdi. Sol mereıtoı qarsańynda «Atamura» baspasynan Qaınar Oljaı ekeýmiz qurastyrǵan «Tuǵyrly tulǵa» atty kitap jaryq kórip, ony shyndyqqa sýsaǵan ustaz shákirtteri pyshaq ústinen bólip áketti. Bul jyldary Temekeń de birneshe kitap shyǵaryp, óz shyǵarmashylyǵyn taǵy bir bıikke kóterip tastady. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor T.Qojakeev ádebıettaný ǵylymynda tyńǵa túren salyp, qazaq satırasynyń arǵy-bergi tarıhyn jalǵyz zerttegen sarabdal ǵalym boldy. Onyń ǵylymı eńbekteri óz kezinde akademıkter M.Qarataev, M.Ǵabdýllın, E.Ysmaıylov, T.Nurtazın, Z.Qabdolov, R.Nurǵalıev tarapynan joǵary baǵasyn aldy. Toqsanynshy jyldardyń ortasynda ekeýmizdiń jolymyz ýnıversıtet dálizinde qaıta toǵysty. Ol ádeıilep meniń leksııalaryma qatysyp, ustazdyq tájirıbesin bólisti. Myqshegeliginen, týrashyldyǵynan taıǵan joq. Ustaz jańa myńjyldyqty da jaqsy kóńil-kúımen qarsy alyp, qalamy qurǵamaı jazyp turdy. Biz ýnıversıtet bitirýimizdiń 20 jyldyq toıyna shaqyryp, qurmetti ustazymyzǵa quraq usha qyzmet ettik. «Bul kezdesýleriń – bilgen kisiniń kezdesýi. Kishiliktiń, kisiliktiń kezdesýi. О́zgelerge oı salatyn, sabaq bolatyn kezdesý», – dep aǵamyz bizben birge jıyrma jylǵa jasaryp, bárimizge aq batasyn berdi. Temekeńniń jigerli sózi, shıraq qımylyna qarap ony qaýmalaǵan shákirtteri ustazdaryn sońǵy ret kórip turǵandaryn ańǵarǵan da joq. Qazaqstannyń táýelsizdik jyl-daryn­daǵy bes Aqparat mınıstriniń tórteýi pro­fessor T.Qojakeevtiń tárbıesin kór­g­en shákirtteri eken. Ulaǵatty us­ta­zy­­myz­dyń bıik rýhy aldynda bas ıip: «Ja­nyń jánnátta bolsyn, jan aǵa», deımiz. Muhtar QUL-MUHAMMED.