Álemdi aqylǵa shaqyrǵan ádil sóz

Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıtke qatysqan Elbasy Nazarbaev óziniń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesin usyndy. Bul jer júzindegi tynysh ómirdi qalaıtyn adamzattyń barlyǵyn da beı-jaı qaldyrmaǵany aıan. Biz A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıteti fılosofııa kafedrasynyń meńgerýshisi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Safar QOLDYBAEVTAN osy mańyzdy qujat týraly pikirin suraǵan edik. – Safar Ábdiǵalıuly, kompıýter, úzdik tehnologııalar zamanyna aınalǵan HHI ǵasyr adamzattyń armanyn basqa arnaǵa burǵandaı. Iаdrolyq soǵys qaýpi adamzatty ǵana emes, jer planetasynyń ózin qurtyp jibererdeı, ajdaha kúshke aınalyp keledi. Nege bulaı? – HHI ǵasyrda bolyp jatqan ózgerister, oqıǵalar, saıası kózqarastar jer betin­degi adamzattyń alaqanynda sekildi. О́ıt­keni, tehnologııalardyń damyǵany sonsha, jer­diń ana materıginde bireý túshkirse, ózge materık­tegiler estip otyr. Kúnde qan tógis, lań­kestik jaılap barady. Iаdrolyq qarýy barlar qoqan-loqy kórsetedi. О́ktemdiktiń laıyqty qaıtarymy da bolmaı qoımaıdy. О́kinishke qaraı, osy kórinistiń oralymy kúsheıip, ǵylymnyń barlyq jetistikteri qarýlanýǵa batyl engizilýde. Nursultan Ábishuly Amerıka Qurama Shtattardaǵy saıası, qoǵam qaıratkerleriniń aldynda sóı­legen sózinde muny aıtyp ótti. Iаdrolyq qarýdy ǵarysh keńistigine, álemdik muhıttyń beıtarap sýlary túbine, Arktıkaǵa ornalastyrý qaýpi ǵylymnyń qarýǵa qyzmetin kórsetpeı me? Adamdardyń boıyn túımeni basyp qalsa judyryqtaı jerdiń kúl-talqany shyǵardaı ǵalamdyq úreı bıleıdi. Iаdrolyq qarýǵa tyıym bolmasa úreı­diń shyndyqqa aınalary da haq. Munyń barlyǵy da, birinshiden, dúnıeniń tutqasyn ózi ǵana ustaǵysy kele­tin ekonomıkalyq, ǵyly­mı jaǵynan óte damyǵan derjavalardyń ók­tem­diginen oryn alyp otyr. Al óktemdik pen ádiletsiz­dik qashanda qarsy kúshti týǵyzady. Halyq­aralyq qyrǵı-qabaqtyqtyń taǵy bir sebebi, eki úlken derjava – Reseı men Amerıka Qurama Shtattary arasyndaǵy kelise almaý­shylyq ekeni de belgili. О́tken ǵasyrdyń sońǵy onjyldyǵynda Keńes Odaǵy tarapynan aıtylǵan «qyrǵı-qabaq soǵysty», ıadrolyq jantalasa qarý­laný­dy qoıaıyq degen mámilege Amerıka ja­ǵy kelisken bolatyn. Alaıda, alyp eldiń sózi men isi bir jerden shyqpady. О́tken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda halyqaralyq saıası qaıratkerler jantalasa qarýlanýdy toqtatý, «qyrǵı-qabaq soǵysty» boldyrmaý týraly jaqsy jumys istep, pátýaǵa keldi. 1975 jyly Helsınkıdegi keli­simnen keıin dúnıejúzindegi bes ıadro­lyq derjava atom qarýyn synaý mora­torııin jarııalap, sózderin ustady da. So­nyń arqasynda álem qyryq jyldan astam ýaqyt ıadrolyq qaýipsiz jaǵdaıda ómir súrdi. Qazir onyń kúshi álsirep, álemde «ıadrolyq qyrǵı-qabaq soǵys» qaýpi bas kótere bastady. Onyń sebepterin aıttym. – Qaıta bas kótergen «qyrǵı-qabaq soǵys­tyń» qaýpin azaıtýda IV qory­tyn­dy sammıttiń mańyzy qanshalyqty dep oılaısyz? – Jalpy jahandyq qandaı da problema­lardyń sheshimin izdegende qolynda múmkin­dikter men túıindi áreket áleýeti bar kósh­bas­­shylar men saıası qaıratkerlerdiń, áskerı uıymdar basshylarynyń bas qosýy qajettilik. Nursultan Ábishulynyń osyn­daı alqaly top aldynda «Álem. HHI ǵasyr» manıfesin jarııalaýy osy samıttiń erek­sheligi boldy dep bilemin. Elbasy jer júzindegi ıadrolyq qarýlanýdy, onyń qaý­­pin naqty sıpattap qana qoımaı, ony toq­­ta­tý joldaryn da kórsetip berdi. Osy­dan 25 jyl buryn jas táýelsiz memleket ıadro­lyq synaq polıgonyn jaýyp, ıadrolyq qarý­dan bas tartty. Bul – jer betindegi mem­leketterge úlgi bolarlyq is. Dúnıede Qazaq­stannan ózge osyndaı batyl qadamǵa barǵan el joq. Endi Qazaqstan aýmaǵynda atom energetıkasyn damytýdy josparlap otyrǵan memleketterge arnalǵan Tómen baıytylǵan otyn banki quryldy. Bul da Qazaqstannyń beıbitshilik úshin taǵy bir batyl bastamasy bolady. – Mundaı qadamǵa dúnıejúzindegi barlyq memleketterdiń, onyń ishinde qarýy bar derjavalardyń kózqarastary birdeı bola ma? – Qazir jalpy, ıadrolyq qarýǵa túrli kózqarastyń bary da ras. Keıbir elder ıadrolyq qarýdy beıbitshilik kepili dep biledi. Memlekettiń qarýy bolsa, oǵan eshkim tıise almaıdy, ıaǵnı eldiń tynyshtyǵy qorǵalady dep oılaıdy. Bul túbirinen qate túsinik ekenin saıasatkerler túsinetin ýaqyt jetti. Iаdrolyq qarý qoldanǵanda jeńimpaz bolmaıdy, ol tiri jannyń barlyǵyn joıady. Tirshiliktiń tamyryna balta shabylady. Muny bir jaǵynan Amerıka da, Qytaı, Ońtústik, Soltústik Koreıa – barlyǵy biledi. Biraq ıadrolyq qarýdan bas tartyp jatqan eshqaısysy kórinbeıdi, óıtkeni, ózara senim joq. Elbasy óziniń manıfesinde ıadrolyq qarýdyń taraý, onyń lańkester qolyna túsý qaýpin de eskertti. – Terrorızm qazir ıadrolyq soǵys qaýpin úrleı túsetin tárizdi. – Terror, lańkestik adamzat qoǵamyna óte qaýipti qubylys bolyp tur. Onyń kórinis tabý sebebi týraly pikir de ár alýan. Qazir ony dúnıejúzinde keıbireýler óziniń saıası maqsatyna paıdalanady, sol úshin myńdaǵan adamnyń qanyn moınyna júktep, qoldap otyr degen pikir ústem. Qandaı bolǵanda da olardyń qolyna ıadrolyq qyryp-joıatyn qarý túsip qalmaýynyń aldyn alý kerek. – Jahandy ıadrolyq qaýip tyǵyry­ǵynan alyp shyǵar jol bar ma? – Bar. Bir ǵana jol bar. Ony bizdiń Memle­ket basshymyz kórsetti. Ol –aqylǵa kelý. Nursultan Nazarbaev álem saıasatkerleri men áskerı blok, uıymdar basshylaryn aqyl-parasatqa shaqyrdy. Bulaı bolmaıynsha, adamzat ózi oılap tapqan ıadrolyq qarý sheńgeline ózi túsip qalady. Ashýmen de, qarýmen de sheshilgen túıin jer betinde bol­ǵan emes. Búgin qarýyn qaıda saılaryn bil­meı otyrǵandar túbi osy jolmen ǵana júre­tin bolady. Basqa jol tyǵyryqqa tireıdi. Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan». QOSTANAI.