Bolashaq tek «soǵyssyz álemmen» baılanysty

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıtte jarııalaǵan manıfesin Májilis depýtattary da qyzý talqylaýda. Osyǵan baılanysty biz palatanyń jańa depýtattarynyń biri Sapar AHMETOVTI áńgimege tartqan edik. – Sapar Qaıratuly! Elbasy N.Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesinen qandaı oılar túıdińiz? – Bizdiń Elbasymyz Nursultan Nazarbaev Qazaqstan óziniń táýelsizdigin almaı turǵanda-aq ıadrolyq qarýdy shekteý men taratpaý isine belsene qatysyp júrgen qaıratker ekeni belgili. Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabýy – sonyń bir aıǵaǵy. KSRO-nyń sol kezdegi basshysy M.Gorbachev mundaı qadamǵa barsa qaıda qalypty? Ol qarý-jaraqty jetildirýdi, osy is boıynsha AQSh-pen jarysta jeńýdi ǵana kózdeıtin áskerılerdiń talabynan shyǵa almaǵan. Nursultan Ábishulyna Semeı polıgonyn jabý ońaıǵa túspegenin men túrli derekti ádebıetterden jaqsy bilemin. Bul iste ol 40 jyl boıy ıadrolyq synaqtyń ortasyna aınaldyrylǵan el men jerge qatty jany ashyǵandyǵyn kórsetti. Meniń bilýimshe, Semeı polıgonynda 468 ret túrli kúshteri bar ıadrolyq zarıadtar synaqtan ótkizilgen. Bul – jylyna 10 synaq degen sóz. Demek, aı sa­ıyn bir synaq ótkizilip turǵan. Onyń árqaısysynyń ıadrolyq qýaty Japonııaǵa tastalǵan atom bombalarynan áldeneshe ese kúshti. Jarylystardyń birazy jer ústinde jasalǵan. Mine, osylardyń elimizdiń ekologııasyna, ekonomıkasyna, halqynyń densaýlyǵyna, genofondyna tıgizgen keleńsiz áseri, tıgizgen zııany kóp-aq. Eger Japonııaǵa tastalǵan eki bombadan zardap shekkender men olardyń urpaqtaryna osy kúnge deıin ońaltý jumystary tolassyz júrgizilip kelgen bolsa, KSRO jyldarynda Qazaqstan halqy týraly bul másele eshqashan aýyzǵa da alynǵan joq. Tek elimiz óz táýelsizdigin alǵan soń ǵana Elbasynyń tapsyrmasymen osyndaı jumystar júrgizile bas­tady. Sondyqtan da Qazaqstandy ıadrolyq apattan eń kúshti zardap shekken el dep tanýǵa bolady. Prezıdent N.Nazarbaev osyny álem halyqtarynyń qulaǵyna quıa júrip, onyń qateriniń asa zor ekenin, ony endi boldyrmaý kerektigin barlyq minberlerden aıtyp júr. Myna manıfesi de sol oılarynyń jalǵasy dep bilemin. Ol jańa zamanǵa laıyqty jos­parlar jáne baǵ­darlarmen tolyqqan. Sonyń ishinde adamzatqa «Soǵyssyz álem» atty keń aýqym­dy baǵdar­lama qabyldaý kerek degen de naqty usynys jasady. – Osy baǵdarlama týraly oılaryńyzdy da ortaǵa sala ketseńiz? – Bul baǵdarlama naqty bes bólikten turady. Onyń birinshisi ıadrolyq jáne basqa da jappaı qyryp-joıatyn qarýlardan álemdi tolyqtaı tazartyp, alǵa basý. Osy oraıda Elbasy 2015 jyldyń 7 jeltoqsanynda BUU Bas Assambleıasy Qazaqstannyń bastamasymen qabyldaǵan «Iаdrolyq qarýdan azat álem qurý týraly» deklarasııany aýyzǵa alyp, onyń osy baǵyttaǵy qaryshty qadam ekenin atap ótti. Endi Elbasy ıadro­lyq qarýlardy álemdik muhıt­tardyń beıtarap sýlarynyń túbine, Arktıkaǵa ornalastyrýǵa tyıym salatyn jahandyq sheshim qabyldaý kerektigin aıtty. Sonymen birge, jappaı qyryp-joıatyn jańa qarý túrlerin jasaý úshin ǵylymı jańalyqtardy paıdalanýǵa tyıym salatyn da halyqaralyq kelisim qujaty kerektigin aıtty. Osynyń ózi búgingi shıelenisip bara jatqan álemdik geosaıası ahýalda búkil adamzattyń taǵdyryn oılaǵan kóregen adamnyń sózi ekeni aıdan anyq qoı. Ekinshiden, Prezıdent Taıaý Shyǵysty da ıadrolyq qarýdan azat alty aımaqtyń qataryna qosýdyń mańyz­dylyǵyna toqtaldy. Jahandyq qaýipsizdikke qater tóndirýi múmkin áskerı bloktar qurý sııaqty keshegi kúnniń úlesinen búgingi kúni bas tartý kerektigin de Elbasy óziniń baǵdarlamasynda atap ótti. Kez kelgen kúsh qarsy kúsh týdyrady, dedi N.Nazarbaev. Úshinshiden, Elbasy zymy­ranǵa qarsy júıeler men kádim­­­gi qarý-jaraq jónindegi burynǵy ýaǵdalastyqtardyń buzylýy Eýrazııa keńistigin saıa­sı mılıt­arızasııalandyrýǵa alyp kel­genin aıtty. Bul, dedi ol, qorǵanysty basqarýdaǵy elek­trondyq júıeniń yqtımal aqaýy sebebinen de jahandyq soǵystyń bastalý múmkindigin týdyratyn asa zor qaýip. Sondyqtan da BUU-nyń Qarýsyzdaný jónindegi konferensııasy qyzmetiniń jańa strategııasy qajet. Shynynda da, qatty shıele­nisip bara jatqan álemdik geosaıası ahýal abaısyzda atylyp ketken zymyrannyń ózin soǵystyń bastalý dabyly dep qabyldaýy ǵajap emes. Sóıtip, adamzat aıaq astynan qanǵa bógýi múmkin. Sondyqtan, eń úlken halyq­aralyq uıym bul isti qatań baqylaýda ustamasa bolmaıdy. Elbasy usynysynyń sońǵy bóliginde bul baǵdarlama halyqaralyq qarjy, saýda-sattyq jáne ekonomıkalyq damýda jahandyq básekelestiktiń qaı­nar kózine aınalýy kerektigi aıtyldy. «Soǵyssyz álem» barlyq soǵystar men janjaldardyń túbegeıli sebebin joıýdy kózdeýi kerek. Damyǵan ınfra­qurylymdarǵa, resýrstar men naryqtarǵa barlyq ulttardyń teń quqyly jáne ádiletti qol­jetimdiligi ornaýy kerek delindi. Mine, osynyń bári álemdik aý­qymda oılaıtyn basshynyń sózi emes pe? – Atalmysh baǵdarlamany álem elderi qoldap, iske asýyna jár­dem berer me eken? – Eger halqyna beıbitshilik tileıtin basshysy bolsa, bul baǵdarlamany qoldaıdy. Árıne, aldymen BUU-nyń ózi qabyldap, álem elderin onyń iske asyrýyna yqpal etýi kerek. Jasyratyny joq, álemdik beıbitshilikti saq­taý men halyqtar arasyndaǵy túsinistikti damytýǵa baǵyttalǵan talaı usynystar júzege aspaı jatyp qalady. Onyń eń basty sebebi, usynýshynyń óziniń is-áreketi men saıası bedeline baılanysty. Máselen, óz elinde halqynyń ekonomıkalyq, áleýmettik damýyn tejep, syrt eldermen baılanysyn tuıyqqa tirep otyrǵan eldiń basshylary mundaı usynys jasasa, oǵan eshkim de qulaq aspaıdy. О́ıtkeni, mundaı basshynyń halyqaralyq bedeli joq. Al bılik basyna kelgen sátten bastap álemdik beıbitshilik pen túsinistikti, halyqtar ara­s­yndaǵy toleranttylyq pen dostyqty, adamdar arasyndaǵy janashyrlyq pen meıirdi nasıhattap jáne sony iske asyrý jolynda aıanbaı ter tógip júrgen basshy bolsa, onyń sózi jerde qalmaıdy. Qazaqstan Prezıdenti naq osyndaı basshy. Ol, tipti, túrli dinı konfessııalar arasyndaǵy túsinistik pen tózimniń damýyna sheksiz úles qosyp kele jatqan jan. Sondyqtan da onyń buǵan deıingi usynystary BUU tarapynan qoldaý taýyp keldi. Biz joǵaryda Elbasynyń «Iаdro­lyq qarýdan azat álem qurý týraly» jalpyǵa ortaq deklarasııanyń bastamashysy bolyp, ony BUU-ǵa qabyldatqanyn aıttyq. Sondaı-aq, Qazaqstan aýmaǵynda óz­derinde atom energetıkasyn damytýdy josparlap otyrǵan memleketterge arnalǵan Tómen baıytylǵan ıadrolyq otyn bankin qurý týraly ıdeıasy da júzege asýda. Mine, osyndaı adamnyń jalpy álemdik beıbitshilikti saqtaý jolynda jasaǵan usynysyn bári de qoldaıdy dep senemin. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»