Tórtkil dúnıe tynysh ómir súrýge quqyly

Qyzylorda oblysyndaǵy «QazGerMunaı» birlesken kásiporny» JShS geologııa jáne ıgerý depar­tamentiniń dırektory Karl Maks GIZEMANN: Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń álemdi beıbit ómirge úndegen, jappaı-qyryp joıý qarýynan bas tartyp, tatýlyqqa shaqyrǵan Vashıngtondaǵy «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi tek qazaqstandyqtardyń ǵana emes, tutas jer-jahannyń qoldaýyna ıe bolyp jatyr. BUU-nyń resmı qujaty retinde tirkelip, onymen uıymǵa múshe memleketterdiń halqy tanysyp, máni men mańyzy artyp otyr. Shyndyǵynda, bul – biz úshin zor mártebe. О́ıtkeni, mynadaı alasapyran zamanda álemdik baǵyttyń baǵdaryn Qazaqstan usyndy. Al ony ózgeler qoldady. Eger osy baǵytta damı beretin bolsa, onda jer betinde tynyshtyq bolady degen sóz. Osy oraıda, biz Qyzylorda oblysyndaǵy «QazGerMunaı» birlesken kásiporny» JShS geologııa jáne ıgerý depar­tamentiniń dırektory Karl Maks GIZEMANNMEN áńgi­melestik. Germanııa azamatymen bolǵan áńgimemiz tómendegideı órbidi. – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte jasaǵan «Álem. HHI ǵasyr» manıfesin qalaı qabyldadyńyz? Ne túıdińiz? – Iаdrolyq qaýipsizdik máselesine oraı Qazaqstannyń ustanymy álemge aıan. Sondyqtan Qazaq eliniń álemdi ıadrolyq qaýipsiz ómirge shaqyrýy, osy jolda úlken iske bastamashy bolýy zańdy qubylys dep oılaımyn. О́ıtkeni, Jer planetasy jappaı-qyryp joıatyn qarýdan ada bolyp, adamdar beıbit ǵumyr súrýge laıyqty. Sondyqtan bul baǵyttaǵy jumystardy esh ýaqytta toqtatpaı, qaıta sát sa­ıyn adamzat balasyna soǵystyń zalalyn aıtyp, tatý-tátti ómirge shaqyryp otyrý kerek. Al álemdik saıasat qoqan-loqyǵa emes, túsi­nistikke qurylýy qajet. Degenmen, ázirge mundaı ustanymdy barlyq el qoldap otyr deı almaımyz. Eski súrleýden shyǵa almaı, jańasha oılaýǵa jete almaı júrgen memleketter bar. Sol sebepti ózge elderge Prezıdent Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi úlken oı salady dep senemin. Iаdrolyq qarýsyz álem qalyp­tastyrý jolynda Qazaqstan úlken eńbek sińirip keledi. Mysaly, antııadrolyq qujattyń oryndalyp, Iran men Batys elderiniń arasyndaǵy qatynastyń rette­leýine Nursultan Nazarbaev erekshe úles qosty. Keshegi Iranǵa arnaıy resmı saparmen barýy da osy sózimizdiń dáleli bolsa kerek. Qazaqstan Prezıdentiniń araaǵaıyndyq jasaýy arqyly talaı jyldan beri sozylyp kele jatqan másele bir sheshimin tapty. Budan ne túıemiz? Álemdi jappaı-qyryp joıatyn qarýmen qorqytyp ustaýǵa bolmaıdy. Al atomdy beıbit maqsatta qoldanýǵa, adamzattyń ıgiligine paıdalanýǵa bolady. Osyndaı ózara túsinistik­ten keıin kóp jyldarǵa sozylǵan daýly máselege núkte qoıylǵandaı áserde otyrmyn. Bul tarapta álem Nazarbaevtyń eńbegin aıryqsha baǵalaıdy. – Qazaqstan basshylyǵy táýelsizdik alǵan boıda Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn japqanyn bilesiz. Osy oraıdaǵy pikirińizdi bilsek... – Árıne, Semeı polıgony halyqtyń densaýlyǵyna zııanyn tıgizip, ekologııalyq ahýaldy álsiretip jiberdi. Sondyqtan ony jabý kerek boldy. Sebebi, eliniń bolashaǵyn oılaǵan árbir memleket mundaı iske sanaly túrde barýy kerek. Deı turǵanmen, Qazaqstan bıligi polıgondy jaýyp qana qoımaı, ıadrolyq qarýdan da bas tartty. Iаdrolyq qarý tur­ǵysynan álemdegi aldyńǵy qatarly eldiń bul qadamy shynynda da tańǵaldyrdy. Biraq ıadrolyq qarýsyz álem ustanymyn ózinde jappaı-qyryp joıý qarýy­men qursaýlanyp otyryp nasıhattaýdyń ózi yńǵaısyz edi. Osyndaı sebepterden soń, Qazaqstan álemge úlgi-ónege kórsetip, polıgondy da japty, ıadrolyq qarýdan da bas tartty. Bul – úlken erlik. О́kinishke qaraı, jer betinde áli kúnge deıin ıadrolyq synaqtar júrgizilip jatyr. Desek te, burynǵymen salystyrǵanda az. Al álemde ıadrolyq qarý jasaýdan jarys toqtady. Buryn «kimniń qarýy myqty?» degendeı jarys bolatyn. Qazir ondaı joq. Munyń ózi zor jetistik der edim. Buǵan Qazaqstannyń bastamasy ózindik áserin tıgizgeni kúmánsiz. – Álemdegi ıadrolyq qaýiptiń aldyn qalaı alýǵa bolady? – Jalpy, álemde ıadrolyq qarýdy qoldanbaý týraly kelisim bar. Kezinde bul qujatqa kóptegen memleketter kelisip, qol qoıdy. Deı turǵanmen, atalǵan kelisimge baǵynbaı, óz degenderimen júrýdi qalaıtyn elder de az bolmaı tur. Bul – álemniń tynyshyn alyp, shyrqyn buzady degen sóz. Mysaly, Úndistan men Pákis­tannyń ıadrolyq qýaty kóp qaýiptiń betin ashqandaı bolyp kórinedi. Biraq buǵan álemdik qoǵamdastyq shama-sharqy jetkenshe yqpal etýge tyrysyp keledi. Izraıldiń de ıadrolyq arsenaly Taıaý Shyǵystyń kóńiline kirbiń túsiredi. Soltústik Koreıada saqtaýly turǵan jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń álemdi ábigerlendirip otyrǵany ótirik emes. Sırııadaǵy soǵys ta kóp nársege kózimizdi jetkizip otyr. Sondyqtan mundaı máselelerdi barynsha beıbit sheshýge, kelissózder arqyly retteýge tyrysý kerek. Memleketaralyq baılanystar, atap aıtqanda, saıası, ekonomıkalyq, mádenı qarym-qatynastar nyǵaıyp, árbir is ekijaqty kelisim arqyly júzege asatyn bolsa, onda álemde tynyshtyq ornaıdy deýge bolady. Álemnen oqshaýlanyp, ózin bólek planeta seziný máseleni sheshpeıdi. Buǵan Irandy mysal retinde keltirsek jetkilikti. – Al jańa ózińiz aıtqan ıadro­lyq derjavalar jappaı-qyryp joıý qarýynan bas tartýǵa kelisedi dep oılaısyz ba? – Dál qazir mundaı ıadrolyq arsenaldan bas tarta salatyn el bar dep oılamaımyn. Mundaı jaǵdaıda álemdi beıbitshilikke úndeý, ymyralasa ómir súrýge shaqyrýdyń mańyzy arta túsedi. Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi osyndaı izgi oıdan týǵan deýge tolyq negiz bar. Adamzatty tatýlyqqa, birlikke úndeıtin osyndaı bastamalar kóp bola berýi kerek. Iаdrolyq derjavalardy únqa­tysýǵa shaqyryp, eń bolmasa jappaı-qyryp joıatyn qarý shy­ǵarý isin azaıtýǵa kelistirý qajet. Mundaı jumys ótken ǵasyr­da júrip edi. Degenmen, qazir óziniń laıyqty jalǵasyn tappaı tur. Onyń ústine, keıbir Batys elderiniń ózi eskishe oılaýǵa beıim bolyp barady. Sondyqtan ıadrolyq qarýsyz álemdi qalaıtyn memleketter ózge elderge óziniń yqpalyn jasaǵany jón. Aınalyp kelgende, bul – tutas adamzattyń ortaq problemasy. Sol sebepti mundaı aýqymdy sharadan, álemge beıbitshilik syılaýdan eshkimniń qalys qalmaýy tıis. – Rahmet. Áńgimelesken Erjan BAITILES, «Egemen Qazaqstan»  Qyzylorda oblysy