Iаdrolyq qaýip elderdiń úlken-kishisine birdeı tónedi

Ian KANLAS, Nazarbaev zııatkerlik mektebi fızıka pániniń muǵalimi (Fılıppın): Men ótken jyldan beri Qostanaı qalasyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebinde fızıka páninen sabaq beremin. Aldymen ózim qyzmet istep júrgen Qazaqstan eli týraly áserimdi jetkizgim keledi. Osy elge qyzmet usynǵanda qýana kelistim. Táýelsizdigin alǵan el ekenin biletinmin. Jas bolsa da ekonomıkasy adymdap ósip kele jatqan memleket. Dúnıejúzinde jer kólemi jaǵynan toǵyzyn­shy oryndy alatyn ári qazba baılyqqa baı el. Aldaǵy jyly EKSPO-2017 kórmesiniń Astana­da ótetinin de ǵylym men bilim­niń damýyna múddeli elder kútip otyr. Beıbit ómirdi, keńdikti sezinemin. Álemde beıbitshilikti saq­taýǵa baılanysty ótkizilip jatqan sharalarda, álemdik deńgeıdegi basqosýlarda Qazaq­­­stan Respýblıkasynyń, onyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń esimi jıi estiledi. Munyń ózi Qazaqstannyń álemde beıbitshilikti saqtaý sharalaryna belsene atsalysyp júrgenin bildiredi. Qazaqstannyń ózinde ýran óndiriletinine qaramastan, ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartyp, Semeı polıgonyn jabýy álemdegi soǵys qaýpin boldyrmaý jolyndaǵy adam sengisiz, batyl qadam bolyp sanalady. Soǵys bolmaıtyn aımaqta ómir súrgen adamdar baqytty. Bizde sonaý óte alystaǵy Fılıppın elinen osynda beıbit el bolǵannan keıin, esh qaýipti sezinbegen soń keldik. Adamdary meıirimdi, tynyshtyqty, beıbit kúnniń qadirin biletin el eken. Meniń mamandyǵym fızık bolǵan soń atom energııasy adamzat úshin qajet dep sanaımyn. Mysaly, Qazaqstan kómirge táýeldi, elektr energııasyn kómirmen óndiredi. Sóz joq, bul tabıǵatqa keri áserin beretini jasyryn emes. Osyndaı kórinister tek Qazaqstanda ǵana emes, álemniń kóptegen elderinde bar. Tabıǵatty tozdyrmaý, keıingi urpaqqa da sybaǵa qaldyrý úshin energetıka salasynda shıkizattan bas tartý kerek bolyp sanalady. Munyń basty joldarynyń biri atom bolyp sanalady. О́kinishke qaraı, ǵylymdy osy baǵytqa burýdyń ornyna álemdegi alpaýyttar atomdy qarýǵa paıdalanyp otyr. Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Vashıngtonda ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıtte Amerıkanyń saıası jáne qoǵam qaıratkerleri, áskerı uıymdar basshylary aldynda sóz sóılep, óziniń «Álem. HHI ǵasyr» atty manı­fesin jarııa etti. Iаdrolyq qarý­dan, atom jarylysynan kel­gen zardapty álem tarıhy biledi. 40-shy jyldardaǵy Japo­nııaǵa tastalǵan atom bombasy­nan qanshama adam zardap shekti? Iаdrolyq qarýdyń synaǵy­nan qazaqstandyqtardyń kóp jyl­dar boıy azapqa túskenin men osy el tarıhymen tanys­qan­da bildim. Qandaı qasiretti kórinis! Qazir álemde soǵys týraly óte kóp aıtylady jáne kún sa­ıyn terrorızmniń qaýpi qalyńdap keledi. Túrkııadaǵy birinen soń biri bolyp jatqan jarylystardy, Sırııadaǵy aýyr jaǵdaılardy, bosqyndar legin estip-bilip otyrmyz. Amerıka Qurama Shtattary men Reseı Federasııasy arasyn­daǵy qarsy turýshylyq, basqa da alpaýyttar arasyndaǵy teketires álemdik tynyshtyqtyń shyrqyn buzatyndaı kórinedi. Eger alpaýyttar ıadrolyq qarý qoldansa, odan keler qaýip kishkentaı elderge de tónetini bul kúnde saýatty jandardyń barlyǵyna aıan. Al úlken eldiń de, shaǵyn eldiń de adamdary soǵysty qala­maıdy. Adamnyń barlyǵy da ómir súrgisi, tirshilik etkisi keledi. Jazyq­syz otqa oranyp, oqqa ushyp jat­qan­­dar qarý kezengenderdiń ádi­letsiz áreketiniń qurbany bolǵa­ny ókinishti. Álemdi erteńin oıla­maǵan bir essizdik bılep-tóstep bara jatqandaı qaýipti sezinemiz. Qazaqstandy men beıbitshilik jolyndaǵy kúresker el der edim. Tómen baıytylǵan ýran bankin ózinde saqtaýǵa kelisimniń ózi onyń taǵy bir batyl qadamy der edim. Jer júzindegi barlyq úlkendi-kishili elder atomdy tek ǵana beıbit maqsatqa jumsaýy tıis. Sonda barlyq elderde tynyshtyq ornaıdy, adamdar qaýipsiz ómir súredi. Bolashaqty kóregendikpen oılaıtyn Prezıdent Nazarbaev álemdegi alpaýyttar basshylaryn ıadrolyq qarýdan bas tartýǵa, atomdy beıbit maqsatqa ǵana paıdalanýǵa shaqyrdy. Onyń adamzat qolymen jasalǵan asa qaýipti qarýdyń lańkester qolyna túsip qalmaýyn eskertýi óte quptarlyq, kóregendik másele. Jer adamzattyń damýyna jaǵdaı jasady, endi adamzat Jerdi saqtaýy tıis. Ǵylym qaryshtap damyǵan HHI ǵasyr osyny meńzegendeı. Qazaqstan basshysynyń sózinen men osyny uqtym. Álem bir kemeniń ústinde ekenin bilgender aqylǵa keler degen úmitte otyr.  QOSTANAI