Elbasy manıfesi: BEIBIT О́MIRGE ÚNDEÝ

Irına Bokova, IýNESKO-nyń Bas dırektory:

Qazaqstan Prezıdentiniń álemdegi qaýipsizdikti kúsheıtý týraly sózin joǵary baǵalaımyz

IýNESKO-nyń Bas dırektory Prezıdent N.Nazarbaevtyń álemde turaqtylyqty qoldaý jáne qaýipsizdikti kúsheı­tý bo­ıynsha bastamasyn jo­ǵary baǵalady. Iаǵnı, jaqyn­da Qazaq­stannyń Fransııa­daǵy el­shisi, Qazaqstan Respýblıka­sy­­­nyń IýNESKO janyndaǵy Turaq­ty ókili Nurlan Dánenov Uıymnyń Bas dırektory Irına Bokovamen kezdes­ken edi. Kezdesý barysynda kópjaqty jáne ekijaqty yntymaqtastyqtyń ózekti máseleleri talqylandy. Elshi I.Bokovany Qazaqstannyń endi ǵana aıaqtalǵan IýNESKO Atqarýshy keńe­­si 199-sessııasynyń jumysynda máde­­nı murany saqtaý, ózara syılastyq máde­nıe­tin jáne tózimdilikti yntalandyrý, bilim men ǵylym boıynsha qabyldanǵan mańyzdy sheshimderge qosqan úlesi týraly habardar etti. Prezıdent Nursultan Nazarbaev­tyń beıbitshilik pen turaq­ty damýdy qoldaý jónindegi bastamalaryna erekshe kóńil bólindi. Elshi Bas dırektorǵa Almatyda IýNESKO-nyń aıasynda Halyqaralyq mádenıetterdi jaqyndastyrý ortalyǵyn qurýdyń tujyrymdamasyn tabystap, IýNESKO janynan beıbitshilik akademııasyn ashý máselesine qatysty ótkizilgen konsýltasııa­lar men aldyn ala usynystar jóninde áńgimeledi. I.Bokova jýyrda bolyp ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtte taratylǵan «Álem. XXI ǵasyr» manıfesimen tanystyryldy. IýNESKO-nyń EKSPO-2017 kórmesine mazmundy qatysýyn qamtamasyz etý, onyń áleýetin mádenıet, bilim, ǵylym, turaqty damý, sý resýrstary jáne energııa boıynsha baǵdarlamalar arqy­ly ta­nystyrý máselesi jeke talqylandy. Kezdesý barysynda Qazaq­stan­­nyń Bilim berý salasyndaǵy kemsitýshilikke qarsy kúres boıyn­sha 1960 jylǵy konvensııany ratı­fı­ka­sııalaǵany týraly qujat IýNESKO hatshylyǵyna saqtaýǵa berildi. IýNESKO-nyń Bas dırektory 2015 jylǵy qarashada IýNESKO Shtab-páterinde resmı saparmen bolǵan kezinde Prezıdent N.Nazarbaevpen kezdesýin jyly shyraımen eske ala otyryp, onyń álemde turaqtylyqty qoldaý jáne qaýipsizdikti kúsheıtý boıynsha eńbegin joǵary baǵalady jáne Qazaqstan basshylyǵynyń joǵaryda atalǵan bastamalaryn IýNESKO-da ilgeriletýge qolǵabys kórsetýge daıyn ekenin bildirdi.

Kemeńger tulǵa ǵana tynyshtyqty oılaıdy

Marına SLADKOVA, H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıteti janyndaǵy Bolon prosesi óńirlik ortalyǵynyń bas mamany: Nursultan Nazarbaevtyń Jer shary­nyń myzǵymas birligine alańdaý­shylyǵynyń astarynda ıadrolyq qaýipsizdikti saqtaýdyń mańyzy jatyr. Osynyń ózinen Qazaqstan basshy­synyń planetanyń tynyshtyǵyn oılaǵan kemeńgerligi baıqalyp otyr. О́z manıfesinde ıadrolyq, hımııalyq hám bıologııalyq qarýlardy qoldanýdy tejeý qajettigin kóterdi. Shyn máninde, álemniń kóptegen elderinde turaqsyzdyqtan turǵyndar tynysh meken izdep, tipti ózde­riniń kindik qany tamǵan týǵan jerine oralýdan bas tartyp jatqandar kóp. Munyń túpki tórkininde sol elderdegi alaýyzdyq, basqasha aıtqanda, jaýlasýshylyqtyń salqyny aıqyn seziledi. Eger Qazaqstan sekildi, bizdiń Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev sekildi álemniń barsha elinde ıadrolyq qarýdan bas tartýǵa jappaı umtylys, tek umtylys emes-aý, naqty qadam jasalǵan bolsa, dál búgingideı jahan jurtynyń tynyshy ketpegen bolar edi. Alaıda, álemdegi búgingi lańkestik áreketter men óz ómirlerin qııý arqyly beıkúná jandardy ajal apanyna ıtermelegen jan túrshigerlik qadam jasaıtyn jankeshtilerdiń isteri áli de planetanyń tórt buryshynyń astań-kesteńin shyǵarar qaýip-qaterden seıiltpeı tur. Bul, árıne, aldymen beıbit ómirdi ańsa­ǵan turǵyndardyń tynyshyn ketirip, úreıge boı aldyrýyna sebep bolyp otyr. Álemniń osyndaı aýmaly-tókpeli  sátti bastan keshirip otyrǵan tusynda adamzatqa soǵyssyz álem qajet degen alańdaýshylyqty bildirgen biregeı tulǵa – Nursultan Nazarbaev. «Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óziniń mindetterin oryndaı almaı otyr. Ajal sebetin qarý men ony daıyndaý tehnologııalary iri derjavalardyń qosarlanǵan standarttarynyń saldarynan búkil álemge taraýda. Olardyń terrorshylardyń qolyna túsýi – ýaqyt óte kele ábden bolýy múmkin nárse» dep Nursultan Ábishuly álem tynyshtyǵy jolyn­daǵy alańdaýshylyǵynyń basty sebebin alǵa tartty. Shyndyǵy da solaı  ǵoı. Adamzattyń beıbit ómirine qastandyq jasaýshylar qoldaýshylarǵa arqa súıemese, oń-solyn tanymaǵan balalardy da álemge qarsy shyǵýǵa májbúrlemes edi. Al munyń zardabyn aldymen beıbit halyq kóredi. Ekinshiden, kóptegen elderdiń ekonomıkasy turalaýǵa, tipti, keı memleketter arasynda qyrǵı-qabaq kózqarastardyń qalyptasýyna soqtyryp otyr. El men el arasynda ashyq arazdyq týyp, arty ekonomıkalyq sanksııalarǵa da ulasyp jatyr. Buǵan, árıne, tosqaýyl bolýy kerek. Tosqaýyl jasaýdyń negizgi baǵyttary Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesinde jan-jaqty saralandy. Endi BUU-ǵa múshe memleketterdiń basshylary osy manıfestegi basym baǵyttardy basshylyqqa alar bolsa, álemde beıbitshilik ornatýǵa ábden bolady. Buǵan meniń tolyq senimim bar. О́ıtkeni, dál qazir álemge tynyshtyq kerek. HHI ǵasyr – beıbit ómirdiń ǵasyry bolýy qajet. Bul – barsha álem jurtynyń izgi tilegi. Beıbit kúnniń ornaǵanyn ańsaǵan Nursultan Nazarbaevtyń da armany men maqsaty álem jurtynyń ańsarly tilegimen ushtasyp jatyr. ATYRAÝ

Álem elshisi

Iosıf BREIDO, professor, tehnıka ǵylymdarynyń doktory: Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi – álemdik kóshbasshylardyń biri jarııalaı salǵan ıadrolyq qaýipsizdik problemasy jónindegi qatardaǵy jaı ǵana qujat emes.  Bul – dúnıejúzilik deńgeıdegi memlekettik qaıratkerdiń osynaý alapat qaýip-qaterdiń adamzat órkenıeti  tirshiliginiń ózine qaýip tóndirip otyrǵan keń aýqymdy jan-júregimen sezinip baryp, ol týrasynda áriden oı qozǵap jáne argýmentin tastaı qylyp aıtqan monology. Iá, Qazaqstan ıadrolyq qaýip-qatermen shırek ǵasyrdan beri kúresip keledi. Nursultan Ábishuly qasarysqan qarsylyqtarǵa qaramastan, Qazaqstan tánindegi qaýipti isikteı bolǵan Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly sheshim qabyldady. Álemde áleýeti men jetkizý quraldary boıynsha tórtinshi bolyp turǵan ıadrolyq qarýdan bas tartý ońaıǵa tıdi deısiz be? Bul ıadrolyq shoqpardyń kómegimen kórshi elderdi ǵana emes, bútindeı bir qurlyqtardy úıreı qushaǵynda ustap otyrýǵa bolýshy edi. Biraq Qazaqstan adamzat balasyna qaýip-qater tóndirgen bul qarýdan óz erkimen bas tartqan álemdegi az ǵana eldiń biri. Prezıdent úshin, el úshin beıbitshilik jolyndaǵy kúres jalań sóz ben qurǵaq ýáde emes, ol  Ortalyq Aııadaǵy, qurlyqtaǵy, álemdegi mılıtarızm men kıkiljińderdiń ystyǵyn basýǵa baǵyttalǵan turaqty jáne maqsatty túrdegi beıneti kóp jumys. Qazaqstan HHI ǵasyrdaǵy álemdik qaýip-qatermen qalaı kúresý kerektigin óz mysalynda búkpesiz, ári batyl túrde kórsetti. Sondyqtan da, Birikken Ulttar Uıymy 2015 jyldyń 7 jeltoqsanynda Qazaqstan Respýblıkasynyń bastamasy boıynsha Iаdrolyq qarýdan ada álem qurý jónindegi jalpyǵa ortaq deklarasııany qabyldaǵany kezdeısoq emes. О́ziniń manıfesinde Qazaqstan Pre­zıdenti «Qazaqstan 2016 jyly BUU-nyń joǵary deńgeıdegi Halyqaralyq konferensııasyn shaqyrýdy usynady. Onda HHI ǵasyrda qıratyp, búldirýge ákeletin soǵystar men janjaldardyń aldyn alý maqsatynda halyqaralyq quqyqtyń qaǵıdattaryn qýattaý kerek. Aqyl men únqatysýǵa, sabyrlylyq pen parasat-paıymǵa shaqyrý jahandyq álemge qarsylardyń aqparattyq shabýyldarynyń qurban­dyqtaryna aınalmaýy tıis. HHI ǵasyrda álemge tynyshtyq kerek!», dedi Elbasy. Iаǵnı, Qazaqstandy, onyń Tuńǵysh Prezıdentin «Beı­bit álem elshisi» dep atasaq, shyndyqtan alys ketpes edik!  QARAǴANDY

Mártebeli bıiktiktiń qıyn joly

Nýrýllah SADYKOV, Sh.Esenov atyndaǵy KMTjIÝ «Informatıka jáne jaratylystaný-ǵylymı pánder» kafedrasynyń professory, «Daǵystan» etnomádenı birlestiginiń ókili: Jer betiniń mazasy ketip tur. Jarylystar men dúmpýler, asharshylyq pen jumyssyzdyq, bosqyndar men lańkester... Soǵysqumar jandar bolýy múmkin, biraq olardyń beıbit ómirde mazmundy ómir súrýdi, baqytty urpaq ósirýdi qalaıtyn ózge jandardyń turmysyn, taǵdyryn buzýǵa haqy joq. Jáne sońǵy aıtylǵan toptyń, ıaǵnı soǵysty qalamaıtyn toptyń janjalqumar jandarǵa qaraǵanda birneshe ese kóp ekendigine, tipti jer ǵalamsharyndaǵy jandardyń barlyǵy derlik osy ustanymdy qalaıtynyna, qoldaıtynyna senemin. Áıtse de jáne eń ókinishtisi – ǵylym-bilim damyp, adamzat sanasy tańǵajaıyp deńgeıge kóterildi degenniń ózinde soǵys­syz álem qurýǵa shamamyz jetpeı keledi. Ras, qarýdyń neshe túrin oılap tabýǵa, ǵylym men tehnıkanyń alýyn jetistigin qarý jasaýǵa paıdalana alýǵa shama-sharqymyz jetti, biraq tynyshtyqtyń qorǵaýshysy bola almaı júrgenimiz ókintedi. Men muny jer betinde, túrli memleketterde ártúrli sebeptermen soǵys órtin tutandyrýǵa sebepshi bolǵandarǵa, jazyqsyz jandardyń taǵdyryn tálkek etip, mıllıondaǵan sábıdiń ómirin qasiretke aınaldyrǵandarǵa qatysty aıtamyn. Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń kópultty Qazaq­standaǵy birlik, tatýlyq, ózara túsiniktik ıdeıasyn álemdik deń­geıge alyp shyqqanyna qýanyshpen jáne túsinistikpen qaraımyn. Men qazaq eliniń turmys-tirshiligin, salt-dástúri men tarıhyn, mádenıetin, alǵa ustaǵan baǵyty men josparlaryn qyzyǵýshylyqpen qadaǵalap kelemin. Iаdrolyq qarýdy taratpaý jóninde tek aıtyp qana qoımaı, Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý, álemde qýattylyǵy jóninen tórtinshi orynda turǵan áleýetti qarýdan bas tartý syndy naqty istermen dáleldeı bilgen N.Nazarbaevtyń adamzattyń, ıaǵnı turǵyndardyń tarapynan Jer sharyna tóngen qaýipti aldyn ala eskertip, esebi men zııany eseptelmeıtin mol qasiretti boldyrmaýǵa ún tastaýy – úlken azamattyq is, salıqaly saıasatkerge tán qasıet. Qazaqstan Prezıdentiniń Vashıng­tonda sóılegen sózi jerge nemese ekonomıkalyq, geosaıası máselelerdi soǵys arqyly sheshýge umtylatyn memleketterge oı salyp, sabasyna túsirýge úles qosady dep oılaımyn. Manıfeste N.Nazarbaev Jer ǵalamsharynyń basynan ótkergen, aıtýǵa aýyr qasiretterin oıǵa salyp ótti. Rasynda muny estýdiń, sezinýdiń ózi aýyr tıdi. Jer-Anamyz desek, ony jylatýǵa, jaralaýǵa, tipti, joıyp jiberýge bizdiń quqymyz bar ma? Árıne, joq. Sol sebepti, Prezıdent adamzat úlken úmitpen qadam basqan jańa ǵasyrdy janjalsyz bastap, jańa jetistiktermen ótkizýge shaqyrdy. Ol úshin «HHI ǵasyr: soǵyssyz álem» atty baǵdarlama qurý qajettigin usyndy. Soǵystyń zardaby men qasireti osy baǵdarlamanyń maqsat-mazmunyn túsindirý barysynda aıtylyp, túsindirilgen. Sondaı-aq, baǵdarlamany qandaı baǵyttarda jasaqtaý kerek, ony júzege asyrý úshin ne istep, ju­mysty neden bastaý kerek jáne keń aýqymdy baǵdarlamany tııanaqty júzege asyra otyryp qandaı jetistikke qol jetkizýge bolady – osynyń bári  manıfeste tolyq baıandalǵan. Jer ǵalamsharynyń bas­tan keshken soǵystary, osy so­ǵys­tarda opat bolǵan adamdar sanynan bastap, ıadrolyq qarý­syzdaný men ol baǵytta jasalǵan túrli kelisimsharttar, olardyń oryndalý barysy, atom energetıkasyn josparlaý joldary, atom salasyndaǵy ǵylymı jańalyqtardy tirkeý reestrin qurý, ózge de kóptegen mańyzdy máselelerdi qamtydy. Sammıtten soń ile-shala amerı­­kalyq gazet jarııalaǵan Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­dintiniń beıbitshilik manıfesi – adamzattyq problemany beıbit sheshýge jasalǵan oń qadamdardyń biri dep bilemin. Aqtaý

О́rleý men órkendeý joly

Igor GEORGIADI, «EýroHım-Tyńaıtqysh»  JShS bas dırektory (Reseı): Kez kelgen eldiń tilegi de, onyń armany da – halqynyń beıbitshiligi. О́ıtkeni, beıbit ómir órleý men órkendeýge jol ashady. Beıbitshilik bizge álemniń jolyn anyqtaýǵa kómek kórsetip, turaqty jáne salamatty álemdi qaldyrady. Jer betindegi ómir qansha damyp, adamdardyń sanasy qanshalyqty ósti desek te, qazir búkil álemdi beıbitshilik máselesi qatty tolǵandyryp keledi. Sondyqtan, beıbitshilikti saqtap qalý máselesi, jahandyq soǵys qaýpi eshqashan talqylaýdan túsken emes. Qaıta adamzat órkenıetke qol sozyp, sanasy ósken saıyn áskerı qaýip búkilálemdik aýqymdaǵy qasiretke aınalyp barady. Mine, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesi HHI ǵasyrda ómir súretin jáne jumys isteıtin óskeleń urpaqtyń taǵdyryna shynaıy alańdaýshylyqtan týyndap otyr. Iá, Nursultan Ábishuly aıtqan­daı, soǵyssyz álem adamzattyń barlyq salada damýynyń kepili ekeni shyndyq.  Al beıbitshilikke, beıbit tynysh ómir súrýge umtylý – qazaq halqynyń qanyna sińgen asyl qasıet dep tolyq senimmen aıta alamyn. «Syrt kóz – synshy» degen ǵoı, Jambyl oblysynyń Sarysý aýdanynda birneshe jyldan beri jumys istep kele jatyp jergilikti turǵyndardyń, jalpy qazaq halqynyń tynyshtyqty qalaıtyn, beıbit ómirge umtylǵan, birligi men yntymaǵy jarasqan myqty el ekenine kózim anyq jetti. Tarıh betterinen de arǵy-bergi zamanda qazaq jerinde bolǵan saıahatshylar, ǵalymdar, elshiler qazaq ultynyń meımandos, sabyrly, momyn, eshkimge jamandyq, qaskóılik jasamaıtyn halyq ekenin, Qazaq eli ejelden beıbitshilik súıgish el, óz betinshe eshkimge urynbaǵan, soǵys ashpaǵan el ekenin súısine jazǵanyn bilemin. Al qasıetti Áýlıeata jeri – qashanda dostyq pen yntymaqtyń, ózara kelisimniń  ordasy ekenine kún saıyn kýá bolyp júrmin. Osynyń bári Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń syn­darly saıasatynyń jemisi dep oılaımyn. Sodan bolar, Nursultan Ábishulynyń bastamasymen ıadro­lyq qarýdan birjolata bas tartyp, beıbitshilik joldy qalaýy Qazaq eliniń atyn álemge tanytýmen qatar, jer betindegi atom qarýyna qarsy qozǵalystardyń keń qanat jaıýyna, ıadrolyq synaqtardy toqtatýǵa yqpal etti. Erkin el bolý baqytyn, táýelsizdikti, halyqtyń yntymaǵyn jasampazdyq ıgiligine jaratyp júrgen Qazaqstannyń alar asýy bıik, eńbegi kórikti bolatynyna senimim mol.  Jambyl oblysy

Biz – álemniń bir bólshegimiz

Gúljaına IMAShPAEVA, hımııa-bıologııa baǵytyndaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebiniń oqytýshysy, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, «Jyldyń úzdik pedagogy» respýblıkalyq baıqaýynyń jeńimpazy: Qazaq eli men jeriniń ıadrolyq apattan shekken zardabyn oılaýdyń ózi adamnyń janyn túrshiktireri sózsiz. Osy bir alapat apattan el men jerdi qorǵaýdyń múmkindigi Táýelsizdigimizdiń alǵashqy kúninen bastaý aldy. Jer-anany jaraqattap, janyna jara salatyn, jappaı qyryp-joıatyn ıadrolyq qarýdy taratýdan bas tartý arqyly beıbitshiliktiń bastaýy bolar el ekendigimizdi Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev óziniń batyl qadamdarymen dáleldep berdi. Shırek ǵasyr ishinde Prezıdenttiń parasatty bastamasy halyqaralyq beıbitshiliktiń qozǵaýshy kúshine aınalyp úlgerdi. Memleket basshysynyń AQSh astanasy Vashıngtondaǵy ıadrolyq qaýipsizdik sammıtinde kótergen jahandyq qaýipsizdik máselesi – beıbitshilik jolyndaǵy álemge tóngen qaýip-qaterdiń aldyn-alý joldary. Bul saıasat qarapaıym halyqtan bastap iri saıası zııalylardyń oıynan shyǵyp, keńinen qoldaý tapty. Sebebi, adamzattyń beıbit ómirin, olardyń densaýlyǵyn saqtaý asa mańyzdy. Álemde júrip jatqan dúbirli qaqtyǵystar ekonomıkalyq, ekologııalyq, áleýmettik úlken zardaptar ákeleri haq. Onyń sebepshileri bireýlerdiń jeke kózqarastary bolsa, bireýlerdiń ekonomıkalyq máseleleri bolyp tabylady. Osyndaı adamzattyń bolashaǵyn oılamaı, oǵan jaýapkershilikpen qaraı almaı júrgen tulǵalar da keshegi kúni mektep qabyrǵasynda otyrǵan azamattar men azamatshalar. Sondyqtan, mektep qabyrǵasynan bastap oqýshylardyń adamı qundylyqtaryn arttyrýǵa basa nazar aýdarý ustazdar qaýymynyń nazarynan tys qalmaýy kerek. Balanyń boıynda jahandyq azamat­tyqty qalyptastyrý búgingi kúnniń ózekti máselesi. Osyǵan oraı, О́skemen qalasynyń Nazarbaev zııatkerlik mektebinde «Biz – álemniń bir bólshegimiz jáne bizdiń árqaısymyz álemdi tek jaqsy jaqqa ózgertýge qabilettimiz» degen uǵymmen jahandyq azamattyqtyń qujaty qabyldandy. Bul oraıdaǵy bas­ty maqsat: búgingi oqýshy – erteńgi el, qala berdi, álem azamaty. Olardyń búgingi tárbıesi bolashaqtyń qaýipsizdigi, álemdegi mádenıettiń kóptúrliligin durys túsiný, qabyldaý jáne qurmetteý. Jahandaný jaǵdaıyndaǵy óz eliniń mádenıetin saqtaýǵa umtylý degenimiz – bul jahandyq mańyzy bar oqıǵalardan habardar bolý, sol oqıǵalardyń sebebin túsiný, aqparattarǵa synı turǵydan qaraı bilý arqyly saralaý. О́z áreketteri úshin jaýapty bolý jáne onyń jahandyq qoǵamǵa áserin túsiný, jergilikti jáne jahandyq deńgeıdegi iskerlik pen dostyq qarym-qatynastarǵa qabiletti bolý. Osy tyńnan jasalǵan qujat negizinde ǵulama oıshyl Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Tárbıesiz bergen bilim qoǵamǵa apat ákeledi» dep aıtqanyndaı, bilimniń kózi tárbıede bolǵandyqtan, negizgi ustanym tárbıe jumysyna asa nazar aýdarý kerek degen oıdy kiriktiredi. Biz bolashaqtyń jarqyn, senimdi bolatynyna búginnen bastap naqty qadamdar jasaýǵa tıispiz. «Týǵan elge – taǵzym!» jobasy sheń­berinde mektebimizdiń oqýshylary Semeı qalasyndaǵy ıadrolyq synaq polıgonynyń zardaptaryn mýzeıden kórip, saıası básekelestikke boı aldyrǵan adamdardyń meıirimsizdik is-áreketteriniń nátıjesine kýá boldy. Mektepke oralǵan soń kýratorlyq saǵat ótkizilip, taldaý jasalǵanda qazaqtyń keń dalasynyń bir bóliginiń jaramsyz bolýy, adam balasynyń mýtasııalyq úlken zardaptary oqýshylardy qatty tolǵantty. Olarǵa oı saldy. Nazarbaev zııatkerlik mektepterinde jańadan ashylǵan pán – «Jahandyq perspektıvalar» sabaǵynda 12-synyp oqýshysy Eldar Almas «О́ske­men qalasynda ıadrolyq janar-jaǵar­maılardyń qoımasyn qurýǵa qoǵamnyń pikiri» taqyrybynda zertteý júrgizgen edi. Zertteý barysynda Eldar ıadrolyq janar-jaǵarmaılardy beıbit maqsatta qoldanýdyń basty joldaryn kórsete bildi. Sonymen qatar, qalada ıadrolyq janar-jaǵarmaılardyń qoımasyn qurýdy eki turǵydan qaras­tyrdy. Onyń qanshalyqty tıimdi jáne qanshalyqty zııany bolatyndyǵyn taldady. Oqýshy óz jumysynda el ekonomıkasyna paıda ákeletin óndiristik keshenderdi josparlaýda sol óńir tur­ǵyndarynyń pikirin eskerý asa mańyzdy degen qorytyndyǵa kelip, atalǵan qoı­many turǵylyqty jerden alshaq ornalastyrýdy usynady. Tuńǵysh Prezıdent kúninde oqýshylar Elbasymyzdyń beıbitshilikti saqtaý úshin jasap jatqan eren eńbegin taldaı otyryp, álemdegi eń úlken synaq alańdarynyń biri bolyp sanalatyn Semeı polıgonyn japqandyǵyn aıtyp, bala júrekterindegi Elbasyna degen qurmet, maqtanysh sezimderin bildirdi. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Vashıngton sammıtinde adamzatqa «HHI ǵasyr: soǵyssyz álem» manıfest-baǵdarlamasyn qurýdyń qanshalyqty mańyzdylyǵyn taldap berýi qaqtyǵys pen qaıshylyqtardy qalap otyrǵandardy oılandyrmaı qoımas dep oılaımyn. О́SKEMEN

El qaýipsizdigin oılaǵan Elbasy

Semeıdegi Túıemoınaq aralynda jyl saıyn 29 tamyz – Halyqaralyq ıadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyl kúnine oraı mıtıngi ótedi. Jaqynda osy Túıemoınaq aralynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń manıfesine oraı, «Semeı-Nevada» antııadrolyq qozǵalysynyń músheleri brıfıng ótkizdi. Onda Qazaqstan Prezıdenti manıfesiniń óz eli úshin ǵana emes, barsha adamzat úshin jasalǵan mańyzdy qadam ekeni atap kórsetildi. – Biz el erteńine qatysty alań­daýshylyqtan týǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń manıfesin qoldaımyz, – dedi «Nevada-Se­meı» ha­lyqaralyq antııadrolyq qozǵalysynyń vıse-prezıdenti, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, «Vaı­nah» cheshen-ıngýsh etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy Sultan Kartoev. – Elbasynyń ıadrolyq qarýsyz ómir súrýge shaqyrýy planeta turǵyndary men kóptegen memleket basshylary tarapynan qoldaý tabýda. Qazaqstan basshysynyń manıfesine búkil álem ún qosyp jatyr. Bul – bizdiń elimiz úshin úlken mártebe, zor qurmet! Bul – bıyl Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıtoıyn atap ótetin Qazaq eliniń halyqaralyq deńgeıdegi beıbit ómir súrý úshin jasaǵan tyń qadamdary. – Rasynda da, júıeli pikirleri, tyń qadamdary, iskerlik basshylyǵyna baılanysty Qazaqstan Prezıdenti daralyǵymen, danalyǵymen tanylyp otyr, – dedi halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń Soltústik jáne Shyǵys aımaqtary boıynsha vıse-prezıdenti, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi Oral Sháripbaev. – Keleli máse­leler talqylanatyn basqosý­lar­da Qazaqstan Prezıdenti alǵash­qylardyń qatarynda sóz sóılep, pikir bildirýge shaqyrylady. Qazaqstan Prezıdentiniń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesi ulttyq lıderlerdiń bolashaq urpaq aldyndaǵy jaýapkershilikterin jáne bir ekshegen, ıadrolyq qarýsyz ómir súrýge shaqyrǵan saıası mańyzy óte salmaqty qujat bolyp tabylady. Buǵan qosa, manıfest – Qazaqstan basshysynyń álemdik arenada aıtqan tyń oıy, ózge elge úlgi bola bilýdiń, elimizdiń beıbit ómirdi jaqtaıtyndyǵynyń aıqyn kórinisi. Elbasymyz óz manıfesin jarııalaý arqyly álemge jańasha oılaýdyń úlgisin belgilep berdi desek, artyq aıtqandyq emes. О́ıtkeni, qazirgi tańda álemdegi qundylyqtar júıesin jańasha túzý – birinshi kezektegi tarıhı máni bar másele. – Elbasymyz halyqaralyq bas­qosýlarda únemi jahandyq jappaı qyryp-joıatyn qarýlardy taratpaý, soǵys qaýpin boldyrmaýǵa qarsy bastamalaryn ashyq túrde ortaǵa salady, – dedi «Nevada-Semeı» halyqaralyq antııadrolyq qozǵalysynyń belsendisi, dáriger Bolat Serikbaev. – Ol adamzatqa «HHI ǵasyr: soǵyssyz álem» keń aýqymdy baǵdarlamasyn jasaý kerektigin aıtyp otyr. Tipti, aldaǵy on jylda barlyq kıkiljińder men soǵystardy toqtatý jalpyǵa ortaq mindet ekenin atap kórsetti. Shynynda da, soǵyssyz álem – adam­zattyń barlyq salada damýy degen sóz. Al tynyshtyqta ómir súrýge umtylý – qazaq halqynyń qanyna sińgen asyl qasıetteriniń biri ekeni tarıhtan belgili. Qazaq eli – ejelden qonaq kútken, beıbitshilikti qalaǵan, kóshpendi ómirin súrip, malyn jaıyp, berekesin kórgen el. Táýelsizdikke qol jetken tusta da osy ustanymymyzdan aınyǵan joqpyz. Muny baǵalaýymyz kerek. Jıynda Elbasy manıfesin qoldaımyz dep aqsaqal-ardager­ler, qoǵamdyq uıym músheleri biraýyzdan ún qosty. Manıfest – Elbasynyń búkil álemde soǵys ataýlyny boldyrmaýdaǵy, beıbit ómirdi saqtaýdaǵy tyń qadamy, desti jınalǵandar.  Raýshan NUǴMANBEKOVA  SEMEI Sýretti túsirgen avtor.

Senim men sergektik qajet qashanda

Rýstam ÝSMANOV, «Novo-Pek» JShS bas dırektory: Kókshetaýdaǵy «Novo-Pek» jaýap­kershiligi shekteýli serik­testiginiń ujymy Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manıfesin adamzat ustanar ulaǵat sanaıdy. Bizdiń kópultty ári negizinen áıel qaýymy jumys isteıtin kásip­ornymyz beıbit ómirdiń baǵasyn jaqsy biledi. Bizde bóten oı joq. Jasam­pazdyqty murat sanaıtyn elimiz Prezıdenttiń «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» Joldaýyn alańsyz júzege asyrýy tıis. О́ndiristiń damýyna serpin beretin mindetter el ekonomıkasyn órge bastyryp qana qoımaı, qarapaıym halyqtyń ál-aýqatyn kóterýge de ıgi yqpalyn tıgizedi. Sondyqtan, Elbasynyń manıfesin halyq jahandyq daǵdarys dendep turǵan kezde ıgilik ákeler jaqsylyqtyń jarshysyna balaıdy. Bizdiń «Novo-Pek» manıfes­te aıtylǵan basty qaǵıdat – jahandanýdyń jaqsy mysalyndaı bolyp kórinedi maǵan. Ortaq planetada yntymaqtasa jumys isteýimiz kerek. Buryn lenta toqý fabrıkasy atalǵan kásiporyn qalanyń eń úlken shaǵyn aýdanynyń tur­ǵyndaryn jumyspen qamtyǵan eken. Biz Nursultan Ábishulynyń halyqaralyq ınvestısııalyq saıa­satyn tereń zertteý arqyly Kókshetaýdyń fabrıkasyn qaıta eńselendirýge qatysyp otyr­­ǵanymyzdy maqtan etemiz. Kásiporyn negizinen Tájikstan ınvestısııasyn paıdalanady. Nursultan Nazarbaevtyń manıfesi – jahan daýysymen aıtylǵan parasatty paıym. О́ıtkeni, qaýipsizdikti jumyla qorǵap, qoldaıtyn ýaqyt týyp tur. «О́zińniń qaýipsizdigińdi ózge memleketterdiń qaýipsizdigine qysym jasaý esebinen qamtamasyz etý múmkin emes» degen bultartpas tujyrym barshanyń ortaq qaǵıdaty ekendigi taǵy da eske salyndy. Muny basshylyqqa alý qajettigi týraly memleket basshylary, álemniń ozyq oılylary, salıqaly sarapshylar túgel qoldap otyr. Bul másele Vashıngtondaǵy samıtten keıin Qazaqstan Prezıdentiniń ile-shala Kýbaǵa, Iranǵa, Túrkııaǵa, О́zbekstanǵa saparynda, ol tereń maǵynaly oı tastaǵan Islam Yn­tymaqtastyǵy Uıymynyń HIII sammıtinde de keńinen qamtyldy. Bul búgingi álem tynysyndaǵy alań­daýshylyqty baıqatady. Halyqaralyq terrorızm qa­harly sıpatqa ıe boldy. Ol jekelegen elderdegi birli-jarym aktilerden Eýropa, Azııa jáne Afrıka mem­leketterine qarsy keń aýqymdy terrorlyq agressııaǵa aınalyp úl­gerdi. Mıllıondaǵan bosqyndar, qalalardyń qıraýy, qundy tarıhı eskertkishterdiń joıylýy – osynyń bári ádettegi kóriniske aınalýda. Ekonomıkalyq sanksııalar men saýda-sattyq maıdany da qalypty qubylys bolyp otyr. Planeta taǵy da búkil adamzat úshin qasiretti saldarlary bar «qyrǵı-qabaq soǵys­tyń» ótkir júzinde terbele bastady». Bul sózder eshkimdi beıjaı qal­dyra almaıdy. Sebebi, «dúnıe ázir­she ótken tórt onjyldyqtyń oń ınersııasynyń arqasynda saqta­lyp tur». Manıfestiń osy turǵydaǵy artyqshylyǵy qaýip-qaterden arylýdyń naqty joldaryn kórsetip berýinde dep bilemiz. Nursultan Ábishuly adamzatqa usynǵan «hhi ǵasyr: soǵyssyz álem» atty keń aýqymdy baǵdarlama izgi nıet tutqasy bolatyny anyq. Basqa jol da bolmaıtynyn moıyndaýy­myz qajet. Sondyqtan, adamzatty ajal sepken soǵys qaterinen múlde aryltý úshin qolymyzdan kelgenniń bárin jasaýymyz kerek. Biz úshin qazir jáne taıaý bolashaqta budan kókeıkesti mindet joq. Qazirgi kezde 600-den astam adam jumys isteıtin zaýytymyzda aıyna 5 mıllıon dana polıetılen, 100 mıllıon dana «bıg-beg» qaptary shyǵarylady. Onyń 30 paıyzy turaqty túrde eksportqa jiberilýde. Osyndaı alańsyz tirshiligimiz jalǵasa berýi úshin, qalypty yrǵaqtaǵy jumysymyz jemis tógýi úshin bizdiń eńbekqor ujym manıfest qaǵıdalaryn únemi qurmet tuǵyrynda ustaıtyny anyq. Aqmola oblysy

Ajdahany aýyzdyqtaý – arman

Igor Ahatov, Qazaq-túrik birlesken «Gold Aluminum» JShS AQ bas dırektorynyń mindetin atqarýshy: Qazir dúnıejúzine halyqaralyq terrorızm qaýpi kúsheıip tur. Taıaý Shyǵystaǵy terrorlyq uıym­dar Qazaqstanǵa kórshi memleketterge azý tisin aqsıtyp, kúsh kórsetip qoıady. Olardyń ha­ram nıeti iske asqan jaǵdaıda Qazaqstan beıtarap qala almaıdy. Nursultan Nazarbaevtyń Tashkent saparyndaǵy resmı kezdesýi osyny da uqtyrǵandaı boldy. Nursultan Ábishulynyń sammıtte «Men terrorlyq uıymǵa qatysy bar árkimdi baqylaýǵa alýǵa bolatyn biryńǵaı álemdik jeli qurý qajet dep sanaımyn» degen usynysyn óz eliniń qaýipsizdigin oılaý ǵana emes, dúnıejúziniń taǵdyryna alańdaýshylyq dep túsiný kerek. Semeı-Shyńǵystaý óńirinde elý jyl boıy atom bombasynyń synaǵy jasalýy san myńdaǵan adamdy radıasııa zardabyn tartýǵa májbúr etti. Iаǵnı, beıbit maqsatta paıdalanýǵa bolmasa, ıadrolyq qarýdan adam balasy paıdaǵa shyqpaıdy. Elbasy Semeı jerindegi synaqtan múgedek bolyp týǵan Káripbek Kúıikovtiń «Jarylys» atty kartınasyn AQSh prezıdenti Barak Obamaǵa syıǵa tartqanyn bilemiz. Káripbektiń ózge de ózi qatarlylardaı ómirdiń bar qyzyǵyn kórýge qaqysy bar edi. Atom synaǵynyń zardaby eki qolynan aıyrdy. Qylqalamdy aýzymen tistep sýret salatyn Kúıikov – atom qasiretiniń adam balasyna qandaı qasiret ákeletindiginiń jandy kórinisi. Bir memleketpen kelispeı qalsa, atom qarýy baryn ańǵartyp qoqılanatyn memleket basshylary bul soǵysta jeńimpaz bolmaıtyndyǵyn oılamaıtyndyǵy ókinishti. Qazir dúnıejúzindegi barlyq memleket terrorızmnen qaýipsizbin deı almaıdy. Kúni keshe alańsyz otyrǵan Eýropa elderindegi oqıǵalardan ashy sabaq alý kerek. Iаdrolyq qaýipsizdikten saqtanýda barlyq memleket kúsh biriktirmese, bári de beker bolatyndyǵyn kópshiligi túsinip qaldy. Nursultan Nazarbaevtyń Va­shıng­tondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik jónin­degi sammıtte jarııalaǵan «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi osy jaǵdaıdy tolyq uqtyrdy. Adam­darǵa beıbitshilik jáne jaqsy ómir kerek. Jaqynda Qazaqstan Prezıdenti Túrkııa memleketine resmı saparmen bardy. Qazaqstanda Túrkııa Prezıdenti Redjep Taııp Erdo­ǵan­nyń qatysýymen ótken bıznes-forýmda: – Túrkııa bizdiń strategııalyq saýda-eko­nomıkalyq seriktesimiz bolyp sanalady. Sońǵy 10 jylda elimizge salynǵan túrik ınvestı­sııasynyń kólemi 1,8 mıllıard dollardan asty. Bizdiń naryqta túrik kapıtalynyń qatysy bar bir myń jarymnan asa kásiporyn jumys isteıdi. Túrkııa bul kórsetkish boıynsha Reseıden keıingi ekinshi orynda tur. Qazaqstanda 15 myńnan astam túrik azamaty turaqty eńbek etip júr. Olar bizdiń jańa elordamyzdyń qurylysyna belsene qatysty. Astana halyqaralyq áýejaıy, «Han Shatyr» kesheni, «Ramada Plaza Astana» qonaq úıi jáne basqa aıshyqty nysandar – sonyń jarqyn aıǵaǵy, – degen bolatyn Nursultan Nazarbaev. Sol iskerlik baılanys áli de jaqsy jalǵasyn taýyp jatyr. Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy Qazaq-túrik birlesken «Gold Aluminum» seriktestigine Túrkııa tarapynan 1 173 mln. teńge ınves­tısııa salyndy. Qazaqstan Prezıdentiniń ıadrolyq qaýipti aýyzdyqtaý jónindegi bastamalary óndiristiń órkendeýin qalaıtyn kásipkerlerge osyndaı múmkindikter týǵyzyp otyr. Ońtústik Qazaqstan oblysy