Ázil-ospaq, syn-syqaq buryshy   Bólimdi jazýshy-satırık Berik Sadyr júrgizedi Birde... Amerıkada «Charlı Chaplınge elikteýshiler» konkýrsy jıi-jıi uıymdastyrylyp turypty. Birde Gollıvýdta ótetin konkýrsqa aty-jónin jasyryp Chaplınniń ózi qatysypty. Sóıtip, buǵan komıssııa Charlı Chaplınge eliktegeni úshin - úshinshi syılyqty beripti. *** Birde restoranǵa kelgen Balzakty tanyǵan mýzykant qasyna jetip kelip: – Qandaı áýen tyńdaǵyńyz keledi? – dep suraıdy. Sonda Balzak ótinishti júzben: – Tylsym tynyshtyqty ǵana, – dep jaýap beripti. *** Birde túrikmen ádebıetiniń klassıgi Kemıneniń qulaǵy aýyryp, isip ketedi. Buny kórgen Er-Álı: – Kemıne, seniń qulaǵyńa qarap otyrsam, esekten qaryzǵa alǵan eken dep oılaımyn, – depti. – Durys aıtasyz, ustaz, – deıdi Kemıne. – Bólisip jatyr eken, meniń úlesime tek qulaǵy ǵana tıdi. Ol jerde de siz meniń aldyma shyǵyp kettińiz, esektiń basy sizdiń úlesińizge tıdi. *** Birde Kemıneniń balalary ákesinen: – Kedeıshilik, joqshylyqtan qashan qutylamyz, bylaı qaraǵanda biz jaqsy adamdarmyz ǵoı, – depti. Sonda Kemıne: – Eger biz jaqsy adamdar bolsaq, joqshylyq bizdi nege eskerýsiz qaldyrady, joqshylyq ta jaqsydan jamanǵa ketkisi kelmeıdi, – dep jaýap beripti. *** Bir amerıkandyq ataqty aǵylshyn jazýshysy Somerset Moemnen: – Qalaı baıýǵa bolady? – dep surapty. Sonda oǵan Moem: – Bes aktili tragedııa jazyńyz da ony úsh aı boıy shkaftan shyǵarmańyz. Sodan soń odan bir aktili komedııa qurastyryńyz... Sóıtińiz de, bir baı amerıkandyqtyń qyzyna úılenińiz, – dep jaýap beripti.    Kúlli álemniń kúlkisi Dárigerdiń  qabyldaýyna kelgen adamnyń qoly qaltyrap toqtaıtyn emes. – Siz kóp ishesiz-aý, shamasy? – dep suraıdy dáriger. – Joq, ishkenimnen tókkenim kóp. *** Fransýzdyń bir jýrnaly erkekterdiń erteńgilik is-áreketin aıtyp jazǵan qysqa da nusqa  shyǵarmaǵa báıge jarııalaıdy. Sonda bylaı dep jazǵan avtor jeńimpaz bolypty. «Turamyn. Tamaqtanamyn. Kıinemin de úıime ketemin». *** Jas mamandy kolhoz bastyǵy bas ınjenerlik qyzmetke taǵaıyndamaq bolyp egis dalasyn aralap júredi. – Mynaý sońǵy shyqqan kartop tehnıkasy, – deıdi bastyq. – Oıpyr-oı, qandaı ǵajap, – dep tańyrqaıdy bas maman. – Mundaı traktordy birinshi kórýim... – Mynaý ámbebap kombaın. – Pah, kombaın degen osy ma? – Sen ne,  dıplomdy satyp alǵannan saýmysyń?! – Joq-a, satyp alyp birdeńke kóringen be, maǵan ony týǵan kúnime syılaǵan... *** Izraıldiń bir kezderi arabtarǵa shabýyl jasap jatqan kezderi bolsa kerek. Máskeýlik bireý metroda qarsy kezikken eki evreıdi áı-sháı joq uryp jyǵypty. Ony mılısııa ustap, urý sebebin suraıdy. – Azanda radıodan Izraıldiń arabtarǵa shabýyl jasaǵanyn estigenmin. Túste teledıdar: «Izraıl Sýes kanalyn basyp aldy» – dedi. Jańa metroǵa tússem, bular tipti osynda da jetip alǵan eken... – depti aıypker. *** Starshına sap túzeı qalǵan soldattaryna: – Mýzykany janyńdaı jaqsy kóretinder eki adym alǵa, – dep buıyrady. Saptan alǵa birneshe soldat shyǵady. Starshına: – Alǵa shyqqandar, máshıne ústindegi roıaldi túsirip, ekinshi qabattaǵy klýbqa kirgizińder. Al qalǵandaryń jup jazbaı, kınoǵa kirińder, – depti.   *Shetel ázili О́tpeıtin ata-tek – Mine, Pavlıkti ornalastyratyn jer tabyldy, – dedi áıelim senimdi únmen. Áńgime mamandandyrylǵan mektep týraly edi, biraq onyń ne nársege mamandandyratyny belgisiz, áıteýir bir keremet bolmaq. Kóp qeshikpeı áıelim dırektordyń sekretaryna kómektesýdi ótingen bireýden sálemdeme tapty da kelissóz júrgizýge meni jiberdi. – Oryn joq, – dedi sekretar sálemdemeniń betin de ashpastan. Balańyzdy tirkep qoıaıyn, sońynan belgili bolady, – dedi de qalyń dápter shyǵardy. – Famılııasy? – Sıdorov, aty – Pavlık. – Eshteńe de shyqpaıtyn boldy, joldas, – dedi de ol dápterdi jaba saldy. – Eger balańyz Ivanov nemese Petrov bolsa bir sári. Sıdorov eken ǵoı. – Onda ne tur? – Sálemdememen kelip turǵandyqtan qupııalap aıtaıyn, bundaı famılııamen mamandandyrylǵan mektepke búgin tańda uldy da, qyzdy da almaımyz. – Nege bulaı? – Bul solaı. Eger balańyzdyń famılııasy basqasha bolsa qol ushyn berer edim, al mynaǵan tipti kómektese almaımyn. Suramańyz – ótpeıtin famılııa. – Sıdorov degen famılııa ótpeı me? – Iá. – Eshteńe túsinsem buıyrmasyn. Úziliske qońyraý soǵyldy, sekretar: – Qazir túsinesiz, sálemdememen kelip tursyz ǵoı, túsindirip kóreıin. Biz korıdorǵa shyqtyq. Ol balalarǵa: – Ivanovtar bar ma? – dedi. – Bar. – Famılııasy Ivanovtar qoldaryńdy kóterińder. Tez, tez! Eki qol kóterildi. – Al, aralaryńda Petrov bar ma? Taǵy da bir qol kóterildi. – Men Petrovamyn, – dedi bir qyz bala. – Sıdorovtar qaısysyń? Birden bes qol kóterildi. – Endi sheshesi jaǵynan Sıdorov bolyp júrgender, qoldaryńdy kóterińder. Kimniń naǵashysy, jeńgesi, aǵasy, apasy, ájesi, atasy nemeresi, shóberesi Sıdorov... Qoldardyń kóp kóterilgendigi sonsha, Sıdorovtyń biri «Ýra» dep aıqaılap jiberdi. Ivanovtyń biri: – Dál anyqtaý úshin esepteıtin adam shyǵarý kerek, men oǵan Petrovany usynam, – dedi. Biraq hatshy: – Jaraıdy, balalar, rahmet, – dedi. Balalar tarap ketti. – Jaǵdaı sizge endi túsinikti boldy ǵoı deımin, – dedi ol maǵan. – Sondyqtan dırektor ázirge Sıdorovtardy qabyldamaý kerek dedi. – Nege olar bunda sonsha kóp? Hatshy dermantınmen qaptalǵan esikti nusqady, men odan: «Dırektor M. A. Sıdorov» degen jazýdy oqydym. – Mıhaıl Andreevıch, – dep ol qosyp qoıdy. – Keshirińiz, – dedim men. – Bizdiń Pavlıktiń dırektorǵa úsh qaınasa sorpasy qosylmaıdy. Bul qalada eshqandaı týysymyz joq, tekserýińizge bolady. Mıhaıl Andreevıchke osy joly tek famılııalasy bóten bireýdi tirkeý kerektigin aıtyńyzshy, aınalaıyn. Aıtýǵa ketken sekretar tez oraldy. – Oryn joq, joldas Sıdorov. – Ashyǵyn aıtqanda qalaı? – Siz sálemdememen kelip tursyz ǵoı, sondyqtan ashyq aıtýǵa da bolady. Dırektor: «Bóten bireýden góri, bundaı famılııamen taǵy da bir týysymyzdy qabyldaǵanymyz durys», – dedi.

S. Komıssarenko.

  *Ázil áńgime

Qandennen tóbetke deıin

Baılyqtyń atasy – kitap ekenin kókeıime túıip ósken basym, kázir kitapqa degen talǵam ósip – keı-keılerde bedel-qasıet úıińdegi kitap ataýlynyń syı-sapasyna qaraı tarazylanatyn bolyp júr emes pe! Áıel jaryqtyqtar da kitap jınaýdy básekeniń úlkeni dep bilgen bolý kerek, oǵan degen iltıpattary ózgeshe. Bir kúni úıdegi Ulbıke bir qabyrǵamyzǵa qaqyrap ornaı qalǵan kitap sóremizge súzile qarap turyp: «Endi bizge jarym sharshy metr qyzyl tústi, bir sharshy metr aspan kók boıaýly qalyń kitaptar qajet...» dep búıirin taıana sóılegeni bar. Kózi ashyq azamat bolǵandyqtan bunyń munysyna sál keıip, al myna bir «ıgilikti isine» súısinip, ishimnen «keremet!...» dep kúbirlep rıza bolǵanym taǵy bar. Ondaǵysy ne deısiz ǵoı. Keremet! Keremet bolǵanda qarapaıym ǵana nárse. Qaltaǵa salyp júrýge bolarlyq tobylǵydaı tory kándendi Bozym asyraı bastaǵanda jaqtyrmaı tanaý kóterip torsyldap edim. Sóıtsem, ondaǵym artyq ketkendigim eken. Tobylǵy tory kánden aqyldy bop ósipti. Onyń «keremet oıynyn» úıimizge pyshyr qurdas kep qonǵanda baıqadyq emes pe. Erteńinde Pyshyr keteıin dep kıim ilgishtegi syrt kıimine qol soza berip edi, qarsy aldyna qasqaıyp turyp alǵan kándenimiz úrip-sháýildep bolar emes. Pyshekeńniń qol ushy kıimine jete berdi – kánden azar da bezer sháńkildep, tisin aqsıta ars etip, shamasyna qaramaı balaǵyna jarmasqany. Qarap turmaı ilgishtegi kıimin ápere berip edim, kándenim ony tastaı sala meniń qolymdaǵy qońyr tondy julmalaı jónelgeni bar. Sol mezet qońyr tonnyń ish qaltasynan bir pále jerge top ete qalǵandaı boldy. Qarap edim, kándenim top ete qalǵan Hemıngýeıdiń toptamasynyń jıeginen súırelep túpki úıge qaraı zymyrap barady eken... Onysymen qoımaı, qaıta qaıyrylyp Pyshekeńe aıbat shege sháýildep, aldyńǵy aıaǵyn kóterip alystan tepsine shaýyp bolmaǵan soń, Pyshekeń de «er jigit emes pe, tós qaltasyna «túsip ketken» Muqaǵalıdyń «О́mir-ózenin» sýyryp laqtyryp, tutyǵyp-túnerip qoshtaspaı shyǵyp ketti. Tek esikti serpı jabarynda «ıtińniń ıttigin ómiri umytpaspyn...» dep qaldy. Mende kándenniń «kákir-shúkirligine» sál-pál keıip, odan onyń bul áreketin oıǵa salyp saralap kórgen soń, bunyń bul áreketiniń keremet ekenine kóz jetip, ony bul iske baýlyǵan kerbez kelinshegimdi alǵash ret tapa-tal túste keýdeme qysyp, betinen súıdim. Osy kúnnen bastap kándenge degen pıǵylym túbirinen ózgerip, ol meniń aldymda árkez erkeleıtin halge jetti... Munan keıin, úıimizge emin-erkin qonaq shaqyra beretin boldyq... Munan keıin, kelip-ketken el-jurttan esh qaýip-qatersiz-aq otyra beretin boldyq... Kándenniń Pyshyrdan keıingi eki áreketi oıymnan keter emes... Biri, sol Pyshyrdyń masqara bolatyn kúninen keıin ile-shala shaqyrǵan qonaqtar bolǵan kúngi áreketi. Toı domalaǵamyz táp-táýir ótip, el-jurt tarar shaqta kándenim «konsertin» bastap bersin... «Tilin biletin» Pyshyr pysyqtyǵyn jasap, ishken ishimdiktiń qyzýymen árkimniń qalta-qaltasyn aqtaryp, urlaǵan «dúnıelerimen» meniń qushaǵymdy toltyrǵany bar... Sol kúni kándenimniń áreketi men Pyshyr qurdasymnyń oqys qımylyna qatty qysyldym. Ekinshisi, kúnderdiń bir kúninde úıge ǵylymı jetekshim – Ildebaı Qulyqovıchti jeńgeımen shaqyra qaldym. Basekeńdi barymyzdy salyp kúttik. Ildekeń úıdegi kelininiń iskerligine rıza bop tos kóterdi. Al jeńgeı myna meniń qabilet-qasıetimdi asyra maqtap áýpirim etti. Bári de oıdaǵydaı bolyp, ol kisiler otyrǵan ornynan kóterile bergen edi, túpte tym-tyrys jatqan kánden atyp turyp alasapyran jasaǵany... Onyń bul áreketinen sasyp jeńgeı yrshyp-shorshyp, basekeń keıin sheginip kóńiline kirbiń alǵany bar. Qarap turmaı, ábúıir tógip masqaralamaı turǵanda dep, alǵash ret tabaldyryqta yzǵar shasha taltaıyp turǵan kándenniń moıynynan búre ustap túpki úıge atyp jiberdik... Biz basekeń men asyl jeńgeıdi shyǵaryp sap kelgenshe, odan túnniń bir ýaǵyna deıin kándenimizde bir mezet toqtaý bolmaı zar eńiregeni... Kúnderdiń bir kúninde, ǵylymı ataǵym joǵarylaǵan shaqta – osy Ildekeń bizdi úıine shaqyra qaldy. Basekeńdikine top etip bara qaldyq. Syıly qonaǵy boldyq. Men osy ataq-qurmetke jetýime Ildekeńniń eńbegi qansha bolsa, úıdegi asyl jeńgeıdiń eńbegi de sonsha ekenin aıtyp, rızashylyǵymdy bildirdim. Bir tańqalǵanym – biz otyrǵan bólme tap-tuınaqtaı, kitap ataýly kózge túspeıdi. Shaǵyn úzilis kezinde túpki bólmege bas suǵyp edim, izdegenim osynda – kitaptan qabyrǵa ataýly kórinbeı qalǵan eken. Jaqyndap baryp syǵyraıa syǵalap edim, ózimniń qoldy bolǵan qundy kitabyn kózime ottaı basylǵany... Suǵylǵan qolymdy jarty jolda toqtata turyp, ashy yryl shyqqan tusqa moıyn buryp edim – qaq tórdegi qalyń kórpe ústinde nán tóbet jaıǵasqan eken. Alasy mol aýmaqty kózin menen almaı, tisin aqsıta atylýǵa ázirlengen ala tóbetten qaımyǵyp, qolymdy tartyp ala qoıdym... ...Tanys kitap kózge ottaı basylǵanymen: jan tátti, qımaı-qımaı jylystaı berdim... Berik Sadyr.