Adamzat bolashaǵyn oılaǵan Erdiń úndeýi

«ÁLEM. HHI ǴASYR» MANIFESI.

Qazaqstan men Ortalyq Azııany ıadrolyq qarýsyz aımaqqa aınaldyrýǵa ólsheýsiz úles qosqan Elbasy – álemdik qaýipsizdikti qamtamasyz etý baǵytynda da ózindik oı-pikirlerin ashyq jetkizip júrgen álemdegi sanaýly qaıratkerlerdiń biri. Elimizdiń osy baǵyttaǵy birqatar bastamalarynyń jahandyq deńgeıde qoldaýǵa ıe bolýy Qazaqstanǵa degen úlken senimdi bildiredi. Biz osy jáne ózge de máseleler jóninde Parlament Májilisiniń depýtaty Baqytjan ERTAEVPEN qysqasha suhbat qurǵan edik. – Elba­synyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesiniń naq qazirgi kezde joldanýy nemen baılanysty deı alamyz? – Qaı jaǵynan kelsek te, qazirgi eń basty másele beıbit ómirdi saqtaýmen qabysyp jatyr. Adamzattyń ıadrolyq qarýdan qutylýyna kúsh salý basty mindet sanalady. Osy oraıda Qazaqstan óz aýmaǵyndaǵy ıadrolyq synaq alańyn birinshi bolyp japty. Sol úshin de dúnıejúzi elderiniń bizge degen senimi artty. Eger tarıhqa kóz júgirtsek, 1945 jyly tamyz aıynda Amerıka Qurama Shtattary Japonııanyń Hırosıma jáne Nagasakı qalalaryna plýtonıı bombalaryn tastady. Sonyń saldarynan myńdaǵan adam qyrylyp, japon halqy osy kúnge deıin zardap shegip keledi. Al 1949 jylǵy 29 tamyzda eń alǵashqy Keńes Odaǵynyń atom bombasy Semeı túbinde jarylǵan bolatyn... Osy jarylystardyń saldarynan Qazaqstannyń birneshe aımaǵynyń turǵyndary ártúrli aýrýlarǵa shal­dyǵyp, áli kúnge deıin zardabyn tartyp keledi. Alǵashqy jarylystan keıin araǵa 40 jyl salyp naq sol 29 tamyzda (1991 jyly) Semeı polıgonyna Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen sońǵy núkte qoıyldy. Bul joly da Elbasy álemge úndeý tastap, ıadrolyq qarýdyń qanshalyqty zardapty ekendigin eskertip, bul máselede birlese áreket etýge shaqyryp otyr. Qazirgi kezde álemde lań­kestik áreketter sany artyp keledi. Bul, tipti, ıadrolyq terrorızmge alyp kelýi de ǵajap emes. Iаdrolyq qarýdyń lańkesterdiń qolyna ótip ketpeýine eshkim de kepildik bere almaıtyn zaman týdy. Elbasy manıfesinde ıadrolyq jarylystardyń zardabyn tartqan qazaq halqynyń ishki janaıqaıy jatyr. О́ıtkeni, beıbit ómirdi buzýǵa onsha kóp ýaqyt ta ketpeıdi. Alyp dep júrgen Jer sharymyz, bylaısha qarasań, kishkentaı ǵana dop sııaqty. Sol ózimen ózi aınalyp turǵan planetamyzdy bir demde qurtyp alýymyz ábden múmkin. – Iá, sózińizdiń jany bar. Deı tur­ǵanmen, sonda adamzat ne isteýi kerek dep oılaısyz? – Adamzatqa ıadrolyq qarýdan góri qarjynyń kóp bóligin ǵylymǵa jumsaǵan tıimdi bolar edi. Adamdy joıýǵa arnalǵan qarý-jaraqtardy shyǵarýmen biz máseleni shesh­peımiz. Álemde oryn alyp jatqan qaqtyǵystardy nege áli kúnge deıin toqtata almaı kele jatqan­dyǵymyz sonyń dáleli bola alady. Eger qarjynyń basym bóligin ǵylymǵa baǵyt­tap, jańalyqtardy kóbirek asha bastasaq, onda mundaı soıqan soǵystar oryn almas edi. Elbasynyń manıfesi de osy beıbit ómirdi ornatýǵa baǵyttalǵan jáne ol álem el­deri tarapynan oń baǵalanyp otyr.  – Álemdik qoǵamdastyq tarapynan elimiz bastamalary únemi qol­daýǵa ıe ekenin kórip júrmiz. Alaı­da, tolyq baǵasyn ala almaı kele jat­qan sııaqty ma, qalaı? Siz osyǵan ne deı­siz? – Iá, bul baǵytta Qazaqstan tarapynan árdaıym kóptegen jumystar júrgizilip keledi. Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi IV sammıtke deıin de Elbasy bastamasymen elimizde birneshe ret ıadrolyq taqyryptarǵa ar­nalǵan halyq­ara­lyq ǵylymı kon­ferensııalar men dóńgelek ústeld­er bolyp ót­ken-di. Ma­nıfest sonyń barlyǵyn qory­tyndylaǵan basty qujat bol­ǵany anyq. Sóz oraıynda aıta ket­eıin, «Re­zerv sarbazdary» degen uıym bar. Oǵan kóptegen memleket múshe. Venada ótken sol uıymnyń bir otyrysynda 28 halyqtyń atynan «Rysar mıra №1» degen orden taǵaıyndaıtyn bolyp kelisildi. Sony qaı prezıdentke usynamyz degen úlken tartysty pikirsaıys bastaldy da ketti. Sodan ne kerek, jaryssózge túsý úshin yrymdap túımesheni jetinshi bolyp bastym. Ornymnan turǵan bette bylaı dedim: «Qaı prezıdent N.Nazarbaev sııaqty álemdi kúrsintken Semeı polıgonyndaı ıadrolyq synaq alańyn jaýyp jáne barlyq jaýapkershilikti óz moınyna alyp, úlken erlik kórsetti? Bul qazaq halqynyń babalarynan kele jatqan beıbitshilikti súıý dástúrimen astasyp jatqan joq pa?!». Bir sát tyna qalǵan kópshilik sózimdi aıaqtamaı jatyp dý qol shapalaqtap, meni qoldaı jóneldi. Sol mezet barlyq el ókilderi óz qoldaryn kóterip, «Ry­sar mıra №1» degen ordendi N.Á.Nazarbaevqa berý týraly meniń usynysymdy qoldap, qaýlyǵa qol qoıdy. – Sodan... – Sodan men barlyǵyn Astanaǵa shaqyrdym. Kelgen mártebeli meı­man­dardyń arasynda qazir marqum bolǵan Malaızııanyń burynǵy qor­ǵanys mınıstri, general-leıtenant Hamıd Ibragımniń «Beıjiń Palas» ǵımaratynyń tó­besinde turyp aıtqany áli jadymda: «Sizderdiń el­derińizden ózimizge tanys kóptegen belgilerdi kórip turmyn. Osyndaı utymdy sheshimder qabyldaǵan Prezı­dentterińizge bas ıemin. Iá, áriptesimniń sol bir sózimen kelisemin. Elba­synyń ólsheýsiz úlesi áli de tolyq baǵalanbaı kele jatyr dep bilemin. Jalpy, Táýelsizdik saraıynda ordendi tapsyrý sátinde 28 el ókilderi Prezıdentimiz týraly jaqsy lebizder bildirdi. Sonymen birge, Astanany kórip, qazaq halqynyń beıbitshilikti qasıet tutatyn halyq ekendigi týraly rııasyz kóńilderin de jetkizip jatty.  – Manıfestiń BUU-nyń resmı qujaty deńgeıine kóterilýi elimiz úshin úl­ken abyroı ekeni daýsyz. Siz nendeı pikir qosar edińiz? – Elbasy bizdiń beıbit ómirdi qalap otyrǵan jurt ekenimizdi jáne qaharman halyq urpaǵy bolyp tabylatynymyzdy búkil álemge pash etip keledi. Sondyqtan, bul manıfesti álemniń tynyshtyǵyn, adamzat bolashaǵynyń jarqyn bolýyn oılaǵan Erdiń úndeýi dep qabyldaǵan jón. Uly eldiń perzenti kótergen úndeýdi búkil álem bo­lyp qoldap jatyr. Onyń ústine, júzdegen etnos ókilderiniń tatý-tátti tirligin qamtamasyz etip kele jatqan beıbitsúıgish saıasat ustanatyn Qazaqstandy álem tanyp qaldy. Elimiz­diń beıbit ómir súrýge degen armanyn manıfest arqyly jetkizip otyrmyz dep bilemin.  Áńgimelesken Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan»