Qadir-qasıetin qaıtadan jańǵyrtýǵa shaqyramyn

Sońǵy ýa­qyt­tarda jer máse­lesi tóńiregindegi daq­pyrt-dabyrany ta­ra­týǵa múddeli adam­­dardyń bar ekendigi baıqalyp qaldy. Olar buqara halyqtyń keı­bir toptarynyń osy máse­leniń mánisine tereń boılaı almaı­tyndyǵyna úmit artyp, ózderiniń teris pıǵyldaryn júzege asyr­maqshy. Osy arada bul rette memlekettiń de óz múddesi bar ekendigin aıtyp qoıaıyq. Mem­leket jerdiń árdaıym kádege jara­tylyp, jumys istep turýyn, ónim berýin, tabys ákelýin qalaıdy. Álbette, munyń bári halyqtyń ıgiligi úshin. Jer týraly túsinikte, saıyp kel­gende, keminde bas­ty eki qaǵıdat bo­lýy shart. Onyń birin­shisi – jer aýyl sha­rýashylyǵy ónim­derin alýdyń kózi, jer – jaıylym, jer – egistik alqa­by. Sonymen qa­tar, myna jaıdy eshqashan es­ten shyǵarmaýymyz kerek: jer res­­pýblıkamyzdyń aýmaǵy retin­de sheteldikterge eshqashan satyl­ǵan emes jáne bolashaqta satyl­maıdy da. Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Jer kodeksi osy­ny aıqyn tańbalaǵan. Memleket jerdi sheteldik­terge satýdy josparlap otyr dep oılaıtyn adamdar qatty qate­lesedi. Endi osy rettegi oı-pa­ıy­mymyzdy tarqatyńqyrap aıtaıyq. Eger bizdiń eldiń tájirıbesine júginer bolsaq, kóptegen qunarly jerlerdiń bos jatqanyn, oǵan uqypty qojaıyn bolmaı otyrǵanyn moıyndaýymyz kerek. Memleket jerdi sheteldik­terge satýdy josparlap otyr dep oılaıtyn adamdar qatty qate­lesedi. Endi osy rettegi oı-pa­ıy­mymyzdy tarqatyńqyrap aıtaıyq. Eger bizdiń eldiń tájirıbesine júginer bolsaq, kóptegen qunarly jerlerdiń bos jatqanyn, oǵan uqypty qojaıyn bolmaı otyrǵanyn moıyndaýymyz kerek. Aýyl-selolarda negizinen usaq sharýa qojalyqtary jumys isteıdi. Olardyń osyzamandyq tehnıka, tuqym satyp alýǵa, jer­di óńdeýge shamasy kelmeıdi. Koo­pe­rasııa týraly jańa zań osy usaq sharýa qojalyqtarynyń iri kooperatıvterge birigýine jaǵdaı jasaıdy dep úmitte­nemin. Álbette, jer tek óz azamat­tary­myzǵa ǵana satylady. Al olar­dyń óz úlesterin sheteldik azamat­tar­ǵa qaıta satý quqyǵy bolmaıdy. Qazir bir kezderi óz aýyldaryn tastap, qalalarǵa jumys izdep ket­ken sharýalar týǵan jer­lerine qaıta oralyp, ony ıgerý­di qalaıtyn ahýal týyndap otyr­ǵan syńaıly. Men osy máse­le jaıynda kópten tolǵanyp júr­min. El halqynyń 12 paıyzy ǵana seloda turatyn amerıkalyq fermerlerdiń tabystaryna elik­ken bizdiń ekonomısterimiz olardyń osynaý alyp eldi asyrap otyrǵandyǵyn tilge tıek etken kezeń de bolǵan. Iá, bul AQSh-taǵy aýyl sharýashylyǵynyń joǵary tıimdiligin kórsetedi, olar­dyń ekonomıkasynyń myq­ty damy­ǵanyn sıpattaıdy. Salys­tyrý úshin keltirsek, bizdiń elde aýylda turatyndar 44 paıyz shamasynda. Taǵy bir máseleni erekshelep aıtsam, aýylsharýashylyq ón­dirisine agrarshy ǵalymdardy belsendirek tartý qajet. Eldiń Ǵylym akademııasynyń pre­zıdenti retinde bizdiń agrar­shy ǵalymdarymyzda aýyl­sharýa­shylyq alqaptarynyń qu­naryn jaqsartatyn asa jańa teh­nologııalar, tamasha preparattar bar ekendigin kámil senimmen málimdeı alamyn. Biraq olar bul nátıjelerge zerthanalyq jaǵdaıda, ózderiniń tájirıbelik telimderinde shaǵyn kólemde jetip júr. Bul nátıjeler ha­lyq­­aralyq normalarǵa da saı keledi. Alaıda, olardyń bul ázir­lenimderin fermerler satyp alýǵa qulyqsyzdyq tanytýda. О́kinishke qaraı, ǵalymdarymyzdyń bilimi, tájirıbesi men jaqsy nátıjeleri aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshiler tarapynan sura­nymǵa ıe emes. Keń maǵynasynda paıym­daıtyn bolsaq, jer degenimiz jumys isteýge jáne paıda ákelýge tıisti memlekettik aktıv. О́ki­nishke qaraı, Qazaqstan osyndaı ulan-ǵaıyr aýmaqqa, jaıylymdyq jáne egistik qunarly jerlerge ıe bola otyryp, azyq-túlik ónim­deriniń kóp bóligin shetten tasıdy. Sondyqtan, jerdi tıimdi paıdalaný máselesiniń memleket úshin ekonomıkalyq mańyzy orasan zor. Muny ómirdiń ózi taǵy alǵa tartyp otyr. Aýyl sharýashylyǵy bizdiń barlyq kúsh-jigerimiz salynýǵa tıisti eń basym baǵyt bolyp tabylady. Jerdiń jańaryp, dáıim jańǵyryp otyratyn resýrs, teńdesi joq ǵajaıyp qubylys ekendigin túsiný kerek. Ata-babalarymyz bizge mal sharýashylyǵyn júrgizýdiń tamasha dástúrlerin mura etip qaldyrdy. Endi sony ǵylymmen tyǵyz yntymaqtasa otyryp, molaıtý – paryz. Ǵylym ár­qashan qoǵam múddesine qyzmet etedi. Olaı bolsa, naǵyz jer ıesi­niń qadir-qasıetin qaıtadan jańǵyrtýǵa shaqyramyn. Murat JURYNOV, Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti, akademık  ALMATY