Mol astyq alǵyńyz kele me?

Agronom Muhamedııar Sadyqovtyń qupııasyna nazar aýdaryńyz Jýyqta redaksııamyzǵa Reseıdiń Omby oblysynan kóship kelgen eńbek ardageri Muhamedııar Sadyqov aqsaqal telefon shalyp, eginnen mol astyq alý jóninde osy ýaqytqa deıin eshkimge aıtpaı kelgen qupııasymen bóliskisi keletindigin jetkizdi. Ol kisi Reseıdiń Omby oblysyndaǵy Marıanov aýdany «Moskalenskıı» keńsharynda uzaq jyldar boıy agronom bolyp qyzmet istegen eken. Sol jerde ákesi pomeshık bolǵan orystyń shalynan mol astyq alýdyń qupııasyn úırengen. Sol qupııany qazaqstandyq astyq ósirýshilerge aıtyp bergisi keletindigin bildirdi. Osydan keıin Muhamedııar Ǵazızulymen onyń Astanadaǵy páterinde kezdestik. Munda kóship kelgenine de biraz jyldar bolyp qalǵan eken. Jubaıy Jibek jeńgeı ekeýi alty bala tárbıelep ósirgen. Olardyń barlyǵy Astanada jeke úı bolyp turyp jatyr. Aǵamyzdyń jasy 75-ke kelse de, ózin áli shıraq sezinedi. Boıy 2 metrge jýyq, jas jigitteı tip-tik qalpy. Sonymen, aǵamyz áńgimesin bastap ketti. – Men Omby oblysy Marıa­nov aýdanynyń «Moskalenskıı» keńsharyna qarasty Kegentaı aýylynda týyp-óstim. Bul aýylda sol kezde 150 úıge jýyq qazaq otbasylary boldy. Mektep bitirgen soń ózimniń týǵan jerimde kombaınshy bolyp jumys istedim. Jumysymdy jaqsy atqardym. Keńshar dırektory Nıkolaı Vasılevıch Velıchko – úsh ret Qyzyl Tý, eki ret Lenın ordenimen marapattalǵan ataqty adam. Halyqqa óte jaıly boldy. Al ol kisiniń zaıyby Lıýbov Grıgorevna Gerasımova týraly áńgime bólek. Keńsharymyzda bas agronom bolyp qyzmet istegen Lıýbov Grıgorevna – naǵyz eńbek maıtalmany. Sol eńbegine saı Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyna ıe bolyp, KSRO Joǵarǵy Keńesine Omby oblysynyń atynan depýtat bolyp saılanǵan. Bas agronom L.Gerasımova meniń eńbekqumarlyǵymdy unatyp, jaqyn tartty. «Sen jerdi súıetin jigit ekensiń, saǵan oqyp, agronom bolý kerek», dep keńes berip, Ombynyń aýylsharýashylyq tehnıkýmyna syrttaı oqýǵa túsýime kómek jasady. Bul oqýdy bitirdim. Dırektor meni keńshardyń tórtinshi bólimshesine agronom etip taǵaıyndady. Shynymdy aıtsam, ol qyzmetke barǵym kelmedi. О́ıtkeni, men bólimshe agronomynyń alatyn 140 rýbl jalaqysyna qaraǵanda mehanızator retinde aqshany áldeqaıda kóp tabamyn. Sondyqtan, bul qyzmetten qashyp biraz júrdim. Onyń ústine, syrttaı oqyǵannyń aty syrttaı oqyǵan ǵoı, óndiriske barǵanymda bilimim jetpeı qala ma, degen qorqynyshym da boldy. Dırektor tizege saldy. «Seni biz sonda keńshardan aqsha tólep beker oqyttyq pa?! Eger usynǵan qyzmetke barmasań, onda saǵan jumsalǵan aqshany tolyqtaı qaıta qaıtartyp alamyn», dep qorqytty. Sonymen, qyzmetke barýǵa týra keldi. Men agronom retinde jumysqa kirisken shaqta, maǵan qas qylǵandaı dırektorymyz Nıkolaı Vasılevıch jubaıy Lıýbov Grıgorevnamen birge densaýlyqtaryna baılanysty qyzmetten bosap, keńshardan kóship ketti. Keńsharymyzǵa Fıotıs Cheboksarov degen ulty chývash jańa dırektor keldi. Sonymen, kúz de kelip, egindi jınap aldyq. Osy oqıǵaǵa baılanysty keńsharymyzda oraq naýqanynyń qorytyndysyn qaraǵan úlken jınalys bolyp ótti. Alty bólimsheniń ishinde eń tómengi ónim alǵan men ekenmin. Jańa dırektor ornymnan turǵyzyp qoıyp, meni biraz synǵa aldy. «Halaıyq, myna tórtinshi bólimsheniń agronomyna qarańdar! Boıy qandaı uzyn. Al osy jigit egiste óz boıynan da uzyn aramshóp ósirdi. Sóıtip, durys ónim ala almady», dedi. Men agronom retinde jańa kelgen dırektordyń senimine ıe bola almadym. О́ıtkeni, ol kisi kóp ótpeı keńsharǵa Ýkraınadan joǵary bilimdi eki birdeı agronom ákelipti. Solardyń birin meniń ornyma yńǵaılap júr eken degen áńgime shyqty. Qatty namystanyp kettim. Jumysqa janymdy saldym. Biraq bilimimniń taıazdyǵyn ózim de sezemin. Sondaıda mol ónimdi qalaı alýǵa bolady degen oımen kitaptar aqtaramyn, tájirıbesi mol dıqandarmen keńesemin. Bizdiń bólimshede Vasılıı Peretıatko degen shal turatyn. Ol kisini jaqsy tanymasam da, kezdese qalǵan jerde sálem berip, amandasamyn. Sol aqsaqal meniń jumysymdy qalaı jaqsartarymdy bilmeı qınalyp júrgendigimdi baıqaǵan. Bir kezdese qalǵanda meni úıine shaqyrdy. Maǵan egisten qalaı mol astyq alýdyń jolyn aıtyp beretindigin jetkizdi. Sóıtip, men bir shyny araǵymdy alyp, keshke jaqyn aqsaqaldyń úıine bardym. Sóıtsem, ol kisi kezinde osy óńirge aty shyqqan pomeshıktiń balasy eken. Aıtysyna qaraǵanda, bizdiń tórtinshi bólimsheniń egis alqaptary patsha úkimetiniń tusynda 3 pomeshıktiń ıeligindegi jer bolypty. Olar mol astyq alýdan bir-birimen jarysqa túskende, munyń ákesi únemi ozyp shyǵady eken. Onyń syryn qart pomeshık balalaryna úıretip ketipti. Shal biraq bul syrdy eshkimge jaımaǵan. Meniń qınalyp júrgenimdi kórip, jany ashyp maǵan sol syryn jaıyp saldy. Ol tipti, sondaı bir kúrdeli sharýa da emes eken. Bar bolǵany egiske tuqymdy seýip bolǵannan keıin egistiń betin katokpen tegistep, jaqsylap jaımalaý qajet. Bul shara topyraqtyń betin qopsytyp, nyǵyzdaýǵa, onyń ylǵal saqtaý qabiletiniń artýyna óte jaǵymdy eken. Al pomeshık bolsa, bul ádisti Birinshi dúnıejúzilik soǵysta tutqynǵa túsip, bizdiń óńirimizge jer qazý jumystaryna ákelingen avstrııalyqtardan bilgen jáne ony eshkimge aıtpaı, ózi paıdalanyp júrgen. Aqsaqaldan osy ádisti bilip alǵannan keıin kelesi kóktemdi asyǵa kúttim. Kóktem kelisimen kúndiz-túni egis basynda bolyp, barlyq sharalardyń durys atqarylýyn qadaǵaladym. Tuqymdy SZS-9 seıalkasymen seýip ótkennen keıin, shaldyń aqyly boıynsha sol kezde paıdalanylatyn 3 KK-6 katogymen egistiń betin durystap tegistetip, jaımalattym. Shynynda da, sol jyly biz egisten mol ónim aldyq. Basqa bólimsheler gektaryna 20 sentnerden qaratqanda, biz 27 sentnerden alyp, erledik. Sol jyly egin orý qorytyndysyna arnalǵan keńshar jınalysynda jańa dırektorymyz meni basqalarǵa úlgi etti. Synnan qorytyndy shyǵaryp, jumysty jolǵa qoıǵanym úshin alǵys bildirdi. Munan keıingi jyldary da men eginshilikten joǵary ónim alyp, únemi aldyda júrdim. Sol eńbegimniń arqasynda Lenınniń 100 jyldyq mereıtoılyq medaline ıe boldym, – dep aıaqtady áńgimesin Muhamedııar aǵamyz. Muhamedııar Sadyqov atalǵan keńsharda agronom bolyp 1965 jyldan 2000 jylǵa deıin eńbek etken. Onyń bólimshesinde 5 myń gektar egistik bolǵan. Jylma-jyl egistiń ár gektarynan 25-26 sentnerden ónim alyp otyrǵan. Mol ónim alý syryn eshkimge aıtpaı ketken. – Bizdiń keńshar agronomdary da Baraevtyń ádisi boıynsha jumys istedi. Olar tuqym seýip bolǵannan keıin, egiske arnaıy katok júrgizýdi qajetsinbedi. О́ıtkeni, seıalkanyń sońynan súı­retiletin katoktar atalǵan shara úshin jetkilikti dep eseptedi. Al men bul sharany mindetti túrde jeke arnaıy júrgizip otyrdym. Katoktardy ózim qyzmetten bosar aldynda ǵana temir jınaýshylarǵa tapsyrdym. Ol katoktar kóp buryn esepten shyǵarylǵan jaramsyz zattar retinde sanalǵan bolatyn. Biraq olar meniń qajetime ábden jarap turdy, – dedi Muhamedııar aǵa. Sóziniń sońynda Muhamedııar aǵa keıingi kezde jyl saıyn júrip jatqan sý tasqyny jaǵdaıyna toqtalyp ótti. – Meniń oıymsha bul beker emes. Buryn bolmaıtyn tasqyndar qazir jazyq dalanyń betinde qalaısha qaptap ketti? Men munyń syry qazirgi astyq ósirýshilerdiń topyraqty durys óńdemeıtindiginen dep esepteımin. Bizdiń kezimizde egistik alqaptaryna ylǵal toq­tatý sharalary durys júrgizi­letin. Kúzde jerdi 22-25 santı­metrlik tereńdikte sydyra jyrtyp ótý kerek. Osydan topyraq qop­sıdy da, ylǵal saqtaý qabi­leti áldeqaıda jaqsarady. Mine, osy shara qazir durys júr­gizilmeıtindikten jerdiń beti qatyp qalyp jatyr. Sodan sý jerge sińbeı, betimen jeńil syrǵyp otyrady da, kóktemde qar erigen kezde tasqyn paıda bolady. Qazirgi tasqyndardyń bir syry osynda dep esepteımin, – dedi. Muhamedııar Sadyqov aǵa­myz­dyń bul keńesin de nazarǵa alý­ǵa ábden laıyqty dep esep­teı­miz. Bıyl, mine, jerimizge taǵy da kóktem keldi. Kóp ótpeı-aq, kók­temgi dala jumystary taǵy da bas­talatyndyǵy anyq. Sol tus­ta qazirgi dıqandar úshin agro­nomnyń bizge ashyp bergen qupııa-syry ájetke jaraıdy degen senimdemiz. Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan» Astana