Nurǵısa bergen aq bata

San ǵasyrlardan jalǵasyn tapqan kúıshilik óner esti urpaq pen estir qulaq úshin talaı dúldúl ónerpazdardy sharshy topqa qosty. Elge tanytty. Sonyń biri de biregeıi qazaq eliniń birtýar perzenti, dáýlesker kúıshi, áıgili sazger Nurǵısa Tilendıev. Jýyrda ǵana, Astanada uly kompozıtordyń týǵan kúnine jáne shyǵarmashylyǵyna oraılastyrylyp ótkizilgen konsertte kúıshi Ospan Súleımenovti keziktirip qalǵanym bar-tyn. Árdaıym adaldyqtan aınymaǵan, ımanjúzdi aǵamyzdyń sol kezdesýde Nurǵısa Tilendıev týraly qysqa qaıyrǵan, ańyzǵa bergisiz myna oqıǵa oıymnan shyǵar emes. Qazaq mýzykasynyń saıypqyrany Qurmanǵazy, Táttimbet, Qazanǵap, Baıjigit, Dáýletkereı, Dına, t.b. qazaq kúı óneriniń baıyrǵy tektiligin saqtaı bilgen qaıtalanbas óner ıesiniń bul oqıǵadan óneri men ustazdyq qyryn ǵana emes, onyń qarapaıym kisilik kelbetine tánti bolaryńyz haq. – 1980 jyldyń qazan aıy. Almatydaǵy mádenıet sala­syn­daǵy bilim jetildirý ınstı­týtynyń halyq aspaptar orkestrine jetekshi – dırıjerler daıyndaıtyn bir aılyq kýrsyna keldim. Sol jyly oblystyq mádenıet basqarmasynyń joldamasymen Jaqsylyq Muqanov Selınograd qalasynan shaqyrylsa, men Qorǵaljyn aýdanynan barǵan bolatynmyn, – dep bastady Ospan aǵa áńgimesin. – Aqmola óńirinde kúıshilik óneriniń órken jaıýyna zor úles qosqan talantty kúıshi, sazger Jaqsylyq Áıtemiruly Muqanov kóne tarıhqa baı, kúı sıqyryn tyńdarman júregine sheber jetkize biletin daryndy jan edi. Táńiri syılaǵan ónerdiń kıesin ol jan-júregimen uǵa da, uqtyra da bildi. Kúıshilik óner degenińiz tynbaı izdenýdi talap etetindikten, áýeli boıdaǵy týma talant pen ishki qýat bir-birimen bite qaınasyp, úılesim tabýy qajet. Osy salaǵa Jaqsylyq tereń úńilip, ony zerttep, sońynan ergen shákirtterine úırete bildi. – Bizdiń tobymyzda ózimiz sııaq­ty ár oblystan kelgen 25 adam bar. Kýrstyń jetekshisi kompozıtor Seıilhan Qusaıynov. Biz ol aǵamyzdy «Mereke» kúıi arqyly tanıtynbyz. Alǵashqy kúnnen óziniń bilimimen, uıymdastyrý qa­biletiniń moldyǵymen kózge tús­ken Jaqsylyqty top jetekshisi etip saılap aldyq. Al men mádenı is-sharalardy uıymdastyratyn keńesshi boldym. Osylaı bizdiń kýrstyń qyzyqty kúnderi bastalyp ketti. Osy kezdiń eń umytylmas sáti, ol, Nurǵısa Tilendıev aǵamyzdyń bizdiń topqa dáris berýi edi. Uly kompozıtordyń aýdıtorııaǵa kelgen sátin taǵatsyzdana kútip júretinbiz. Ol kisiniń tóbesi kóringennen japa-tarmaǵaı ornymyzǵa otyra qalyp, sabaqty uıyp tyńdaımyz. Keıbir zamandastarǵa tanymal tulǵanyń bizdiń topqa dáris beretinin aıtyp, áńgime arasynda maqtanyp ta qoıamyz. Nurǵısa aǵaı bizdi óziniń kirshiksiz yqylas-nıetimen birden baýrap aldy. Biz bolsaq, daryndy tulǵanyń ár sózin qalt jibermeı, aýzynan shyqqan sózdi dápterimizge túsirip alýshy edik. Jaqsylyq, men jáne taldyqorǵandyq kúıshi Ábdikárim Kishikbaev úsheýmiz bir bólmede turdyq. Tún balasy kóz ilmeı, kezektesip kúı tartyp, tanymal adamdar jaıynda áńgime qozǵap, kúılerdiń shyǵý tarıhy týrasynda qyzý áńgime-dúken quratynbyz. Shirkin, jalyndaǵan jas edik qoı, bul kezde, – deıdi keıipkerimiz ótken kúnderdi saǵyna eske alyp. «Birde Jaqsylyq dosymyz: «Aldaǵy demalys kúni Nurǵısa Tilendıev aǵamyzdyń úıine bar­saq qaıtedi? «Jańa qonysqa ki­ripti» deıdi, ári ańyzǵa bergisiz aǵamyzdyń áńgimesi men kúıin tyń­dap qaıtaıyq. Dáris ústinde kóp ishinen sýyrylyp saýal qoıyp, erkin sóılese de almaı­myz», –demesi bar ma?! Bul usynysymyzǵa ustazymyz kelise qoıar ma eken dep ishteı kúdiktensek te, erteńine sabaq arasynda eti tiri Jaqań, ebin taýyp, aǵaıdyń úıine alda­ǵy jeksenbi kúni, saǵat 12-de baratyn bolyp kelisip kelipti. Mine, endi úsheýmiz sol kúndi taǵat­syzdana kútip, qobaljyp júrmiz. Shákirt degen atymyz bar, azdap júreksinip te turmyz. Qansha de­genmen, adamnyń mysy basady ǵoı. Sol tún jańbyrly boldy. Biz asyǵa kútken jeksenbiniń ta­ńy erekshe araılanyp atty. Úsheýmiz kóshe boılaı asyqpaı áńgimelesip kelemiz. Jolaı gúl satyp aldyq. Sómkemizde azyn-aýlaq syılyǵymyz da joq emes. Kelýin kelsek te, júrek shirkin atqaqtaı soǵyp, ábden tynyshymyz qashty. «Qalaı kiremiz, ne dep sóılesemiz, bizdi qalaı qarsy alar eken?». Osyndaı tolqýdan keıin Jaqań esiktiń qońyraýyn shyr etkizdi. Ar jaqtan: «Bul kim?», – degen názik daýys estildi. Biz bolsaq, «Aǵaıǵa sálem bereıik dep kelip edik, keshe keliskenbiz», – dep jamyraı jaýap qattyq. Esikti ashqan jeńeshemiz bolar, bizdi jyly júzben qarsy aldy. – Bular kimder eken? – degen arǵy bólmeden tanys daýys estildi. – Myna jigitter sizge sálem bereıin dep kelipti. – Zalǵa ótińder, – dedi álgi daýy­s qatqyldaý únmen. «Atan túıe kópirden taıaq jeıdi» degendeı, sol baıaǵy Jaqańdy aldy­myzǵa salyp, biz sońynan ilestik. – Assalaýmaǵaleıkúm! – Ýaǵalaıkúmassalam! – Sálemderiń durys balalar ekensińder, tórletińder, búgin jeń­gelerińniń joǵary oqý ornyn bitirip, dıplom alǵan kúnin bilgendeı týra kelipsińder. Esimi – Darıǵa bolady, – dedi. Biz álgi gúlimizdi jeńgeıge usyndyq. Sosyn aǵamyz ornynan turyp, bizdi das­tarqan basyna shaqyrdy. Júzi jyly, kúlkisi de shynaıy jan eken. Dastarqan ústi dámdi taǵamdarǵa tolyp tur. Áńgime arasynda Nuraǵa bizden buryn kelgen ústel basyndaǵy qonaǵymen tanystyrdy. Fılar­monııanyń dırektory dep, aty-jónin atap ótti. – Myna jigitter bizge respýb­lıkalyq kýrsqa óz bilimderin je­tildirýge kelgen. Men bularǵa dá­ris oqyp júrmin, búgin aǵalaryna bir erkelep kelgenderi shyǵar, qysylmańdar, aldaǵy dámnen alyp otyryńdar, – dedi. О́zderi óte kóńildi. As úıdegi jeńgeıge «Bizge úsh rıýmka ákel, qudaıy qonaq­tarmen de seniń dıplomyńdy «jýaıyq» demesi bar ma? Baǵanadan áliptiń artyn baǵyp, únsiz otyrǵan úsheýmiz bir-birimizge qaraımyz. Sál únsizdikten keıin Jaqań: «Aǵaı, sizder keshirińizder, qýa­nysh­taryńyzǵa ortaqpyz! Biz úshin osydan artyq baqyt joq! Múmkindik bolsa, sizdiń kúıińizdi tyńdap, batańyzdy alaıyq dep kelip edik», dedi. Bul sózimizdi álgi qonaǵymyz da qoshtaı jóneldi. – Kelgen ekensińder, al endi ózderińdi tanystyra otyryńdar, – dedi Nurǵısa aǵa. Osy sátti asy­ǵa kútkendeı, úsheýmiz saıraı jó­­neldik. Janyndaǵy qonaǵy: «Aıt­tym ǵoı, bul balalar tegin emes, áıtpese, saǵan osylaı kele ala ma? Úlkenderden «bata alamyn» dep, ata-babalarymyzdan jalǵasqan salt-dástúrdi saqtap kel­genderiń óte oryndy! – dedi. Arada biraz ýaqyt óte, Nuraǵań óz bólmesinde sabaq oqyp otyrǵan qyzyn shaqyryp alyp: – Aınalaıyn, qalqam, maǵan jetinshi nómirli dombyramdy ákep bershi, – dedi erkelete sóılep. Onyń mańdaıynan bir ıiskep, dom­by­rasyn aldy da, qulaǵyn tek­serip, pernelerdi basyp, qolyn bir júgirtip ótti. Sosyn qaıtadan álgi súıkimdi qyzdy shaqyryp, endi toǵy­­zynshy nómirli dombyrany alyp kelýge jumsady. Bizde ún joq. Osy kezde dosy: – Aǵalaryńnyń on eki túrli dombyrasy bar, árqaısysyn ózi­niń kóńil kúıine qaraı oınaıdy, senderdiń joldaryń boldy, dosymnyń búgin yqylasy jaqsy eken, – dedi. Nurǵısa aǵaı qolyndaǵy dom­by­ranyń qulaq kúıin keltirip bolǵan soń: – Kúı tyńdaýǵa kelgen eken­sińder, men senderge myna kúıdi tartyp bereıin, – dep bizge buryn-sońdy tanys emes bir kúıdi oryndap shyqty. Salaly saýsaqtardan shyqqan sıqyrly ún boıymyzdy eriksiz bılep, balqytyp barady. Ǵajap! Bul ne degen qudiret! Daryndy sazger kúı yrǵaǵymen qosa teńselip, obrazǵa kirip ketkendeı áserge bóledi. Buǵan deıin mundaı sheber oryndaýshy­ny kórmegenimiz bizdiń sútteı uıyǵan túr-kelbetimizden birden ańǵarylady. Kúı bitken soń úsheýmizdi ótkir janarymen bir sharpyp ótti de: – Al endi senderdi tyńdaıyq? – dep, bizge dombyrasyn usyndy. Jaqsylyq lyp etip dombyrany qo­lyna aldy da: – Sizdiń aldyńyzda kúı tartý bizge qıynǵa soǵyp tur jáne zor baqyt dep túsinemin, – dedi de Nur­aǵań­nyń bir kúıin sheber oınap shyqty. – Mynaý meniń kúıim ǵoı, – dep Nurǵısa aǵamyz dosyna qarady. – Áne, aıtpadym ba, bular tegin jigitter emes, – dep taǵy da ba­ǵana­ǵy sózin qaıtalady álgi dosy. Jaqsylyqtyń tartqan kúıine kó­ńili tolǵan aǵamyz: – Sen meniń myna kúıimdi qaı­dan úırengensiń? – dedi. – Izdegen adam tabady ǵoı, aǵa! Biz sizdiń taǵy da jańa kúıle­rińiz­diń notalaryn surap alaıyq dep keldik. Ruqsat etseńiz, bizdiń jaqta oınap, elge taratýǵa, – dep sóz arasynda 1972 jyly ansambl múshesi retinde shetelde, Germanııada óner kórsetip, kúı tartqanyn aıtyp, so­ńynan óziniń bir kúıin oryndap berdi. Endigi kezek Ábdikárimde! Ol «Bulǵyn sýsar» kúıin tartyp edi. – Sen ne, syrttan kelip pe ediń, myna kúıdi qaıdan bilesiń? – Biz Qytaıdan kóship kelgenbiz, bala kezimde úlkenderden úırengen­min ǵoı, – dep jaýap berdi. Sosyn kelgeli beri osy bir qaı­talanbas sátti qalt jibermeı, únsiz ǵana qoıyn kitapshaǵa túrtip otyr­ǵan maǵan qarap: – Sen bala nege únsiz otyrsyń? – dep, qolyńnan ne keledi degen­deı maǵan qarady. Osy kezde Jaqsylyq: «Bul Ospan degen inińiz, kúıshi, aqyndyǵy bar jigit. Jasy kishi bolǵan soń bizderdi syılap, úndemeı otyrǵany bolar. Respýb­lıkalyq baıqaýlardyń júldegeri, kúıshilik ónerimen Germanııada, Polshada, byltyr ǵana Vengrııada bolyp óner kórsetip keldi», dedi. Men «Ata ósıeti» degen ánimdi shyr­qap berdim. – Mine, Arqa jigitteriniń daýsy osyndaı bolady, atasynyń ósıetin tek esine saqtap qana qoımaı, áýen­ge aınaldyrǵan nemeresiniń ánin estigen ata-anaǵa budan asqan zor qýanysh bar ma? – dedi. Asyl aǵamyzdyń osy bir sózi meniń júregimde máńgi saqtalyp, áli kúnge qulaǵymnyń túbinen estilgendeı bolady. Bul joly aǵa­myzdyń eshkimge uqsamaıtyn, qaı­talanbas qoltańbasyn kórip tań-tamasha qaldyq. Beınebir kúı merekesi ótkendeı ásermen oraldyq. Nuraǵań bizderge aq batasyn berip, asqaq kóńilmen shyǵaryp saldy. Keıinnen ardaqty aǵamyz bizdi «Otyrar sazy» orkestriniń daıyndyǵyna birneshe ret oqý jospary boıynsha shaqyryp, orkestrge jetekshilik etýdiń qyr-syrymen tanystyryp, orkestr aldynda jumys isteýge múmkindik ber­di. Ásirese, barlyq top ishinen Jaqsylyq Muqanovtyń orkestr­men oryndaǵan jumysyn erekshe baǵalap, atap ótti. Mine, óner­de­gi áriptes dostarymmen bolǵan uly kompozıtor, birtýar kúıshi Nurǵısa aǵamyzben bolǵan baqytty sát­terimiz osyndaı, bul sát bizdiń esi­mizde máńgi saqtalary haq, – degen edi Ospan aǵamyz ótken kún­derge kóz jiberip. Bul kúnde keıipkerimizdiń uly ustazy Nurǵısa Tilendıev te, baıaǵy talaı qyzyqty birge ótkizgen úzeńgiles dostary Jaqsylyq pen Ábdikárim de baqılyqqa attanǵan. Alaıda, sol kúnderden estelik retinde qalǵan myna fotosýret Ospan aǵaıdyń kóńil saraıyn keıde qulazytyp, keıde sondaı adamdardy janyna aınymas serik etkenine qýanady. Boıyn maqtanysh kerneıdi. Sol kúnderdi saǵyna esine alady. Shabyty sharyqtaǵan sátterde kerbez kúı kúmbirinen kó­kiregine nur quıylyp, qımas dos­taryn kúıden izdegendeı kóńili alaburtyp, keremet kúı keshedi. Osyndaıda janyn jylytyp, júregin jubatyp, ishindegi sherdi syrtqa shyǵaryp alatyny bar. Bul joly aǵamyzdyń jan saraıyna úńilip, jadynda saqtalǵan jaıdy birge bólisý enshisi maǵan buıyrǵan eken. Dúnıe alma-kezek. Kim biledi, bálkim, ómir sonysymen de qyzyq shyǵar?!. Raýshan TÁÝIRHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»