«Egemen Qazaqstannyń» bıylǵy 1 sáýirdegi sanynda «Jat jerde jerlengen jampozdar» (Ǵ.Iskenderuly) degen materıal jaryq kórgeni – saýapty is bolǵan eken. Shynynda da, ıisi qazaqqa aty maǵlum talaı arystardyń súıegi shet jerlerde jatqany – qabyrǵany qaıystyrarlyq-aq jaǵdaı. Bul tizimge enbegender qanshama áli?! El-jurt bop túgendesek, – «óli rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degen, – jaryqtyqtardyń aldyndaǵy pendelik paryzymyzdy birshama atqarǵandaı da bolar ma edik!?
Osy rette, gazettegi tizimge kirmeı qalǵan, ózimiz biletin bir-jar tulǵalardy ataı ketkendi jáne olardyń ǵumyrnamasyna qosymsha tolyqtyrýlar bere ketýdi jón kórip otyrmyz. О́ıtkeni, redaksııanyń eskertpesinde de:
«Tulǵalarymyzdy túgendeý aldaǵy kúnniń enshisinde bolmaqshy. Oqyrman tarapynan aıtar usynys-tilek bolsa, qulaq qoıýǵa ázirmiz», – delingen eken.
Sonymen...
- Kereı han uly Buryndyq han (týǵan, ólgen jyldary belgisiz. Biraq 1480 jyldan 1511 j.deıin qazaq hany bolǵany anyq). Jaqsy bolsyn, jaman bolsyn, halqyńnyń hany bolǵan soń, ataýsyz qalmaǵany jón. Súıegi О́zbekstanda, Samarqannyń «Shahı-zında» zıratynda jatyr. Bul týraly tolyǵyraq málimetti men erterekte «Túrkistan» gazetinde «Qazaqtyń Buryndyq hany qaıda jerlengen?» degen materıalymda jarııalaǵanmyn. Keıin, 2010 jyly «Toǵysar arnamyz bir tolǵanǵanda...» atty kitabyma da osy taqyryppen endi.
- Bókeı han týraly málimetke qosymsha aıtpaqpyn. О́ıtkeni, «týǵan jyly belgisiz» delingen eken.
Bókeı hannyń 1815 jyly ólgeni anyq. Al, týǵan jylyna keletin bolsaq, onyń basyna qoıylǵan qulpytastan artyq dálel izdeýdiń qajeti joq. Al, osydan 25 jyldaı buryn, men respýblıkalyq baspasózderde fotosýretteri jıi jarııalanyp júretin belgili fototilshi R.Dúısenǵalıevtiń qolynan ol túsirgen Bókeıdiń qulpytasynyń sýretin kórip, qulpytastaǵy jazýdyń mátinin qoıyn dápterime túrtip alǵanmyn. Onda bylaı dep jazylǵan:
«Marqum han Bókeı Nurǵalı han («Nuraly han» degendi osylaı jazypty. –
Q.M.) uǵlynyń qylýeti. Támám opat boldy 50 jasynda 1239 hıjranyń aýalynda.
Úshbý... (?)» –delingen jerden qulpytas synǵan; arjaǵynda ne jazylǵany beımálim.
Demek, 50 jasynda opat bolǵan bolsa, ólgen jyly 1815-ten 50-di alyp tastasaq, 1765 jyly týǵany anyq bolmaı ma?
Budan bylaı: «1765 jyly týyp, 1815 jyly ólgen» dep jazǵanymyz jón.
- Syrym uly Júsip (týǵan-ólgen jyldaryn naqtylaý kerek). Syrym Datulynyń birinshi áıelinen týǵan eń úlken uly. Zamanynyń belgili adamy. Ásirese, Arynǵazy handy orys patshasy shaqyryp alyp, jibermeı qoıǵanda, keıin Kalýgada myrzaqamaqta ustaǵanda da: «Hanymyzdy jat jerge tastap kete almaımyz», dep Qarajigit Beýtaýuly ekeýi on jyldaı Arynǵazynyń qasynda qalǵan márt azamat. Aqyry, orys patshalyǵy elge jibermeıtinine anyq kózi jetken soń, Arynǵazy han bul ekeýin (Júsip Syrymuly men Qarajigit Bektaýulyn) zorlap otyryp elge qaıtarǵan. Ozbyr eldiń mundaı joıdasyz zorlyǵyna qany qatqan Júsip, orys otarshyldyǵyn áshkerelep, elde kóp ýaǵyz aıtqan. Sol úshin qýǵyn kórgen. Aqyry, orys ımperııasynyń saıasatyna moıynsunbaǵan Júsip Syrymuly Hıýa handyǵyna ótip ketip, sonda dúnıeden ótken. Súıegi sonda, Qaraqalpaqstandaǵy Bestóbe zıratynda desedi. Anyqtaý kerek.
- Ábilqaıyr han uly Nuraly han (1710 jyly týyp, 1786 jyly ólgen). Qazaq hany. Syrym Datuly bastaǵan halyq qozǵalysynan qorqyp, áýeli Jaıyq boıyndaǵy orys bekinisine baryp panalaǵan. Keıin patsha úkimeti ózine qyzmet istegen adamǵa jaqsylyǵy retinde, Ýfaǵa aldyrtqan. Otbasymen sonda turyp, sonda ólgen. Súıegi Ýfada musylman dástúrimen jerlengen.
- Syrym Datuly týraly: 1723 jyly týǵan dep jazypsyzdar. Qazaq sovet ensıklopedııasy tipti 1712 jyly týǵan dep jazdy (qarańyz: QSE., 10-tom., 497-bet). Syrymnyń sheshendik ónerin kóp zerttegen marqum B.Adambaev oraldyq Úmbet Ybyraev deıtin qarttyń jobasymen «Syrym... 1750-1760 jyldardyń arasynda týdy» dep te jazdy. Biraq qazir syrymtanýshylar ony 1742 jyldary týǵan degen ýájge toqtaǵan. 1992 jyly respýblıka Syrymnyń 250 jyldyǵyn da atap ótti. Sodan beri ornyǵyp kele jatqan, birshama dáleldengen nárseni qyryq saqqa júgirtýdiń esh qajeti joq dep oılaımyz. Sondyqtan 1742 jyly týyp, 1802 jyly dúnıeden ótti dep jazylǵany jón.
- Tarıhı tulǵalarǵa baılanysty derekterdiń barynsha dál de naqty keltirilgeni – árkim ártúrli bultalaqqa salýǵa jol bermeıdi; ǵylymı birizdilikti qalyptastyrady. Áıtpese, ár derek kózi ártúrli sóılep, oqyrmandy shatastyrady. Onyń naqty mysalyn UBT tapsyrǵan kezde oqýshy balalardyń alýan túrli jaýaptarynan estip-bilip júrmiz.
«Egemen Qazaqstannyń» bıylǵy 30 naýryzdaǵy sanyndaǵy: «Qazaqstannyń bes keremeti» degen jarııalanymda Beket ata meshiti týraly aıtylǵan derek te túzetilýi tıis. О́ıtkeni, búkil tarıhı eńbekterde Beket ata 1750 jyly týyp,1813 jyly dúnıeden ótti delinedi. Endeshe, HVIII ǵasyrdyń 50-nshi jyly týǵan adam, Oǵylandydaǵy ózi salǵan keseneni XVII ǵasyrda qalaı turǵyzady?! (Qarańyz: «XVII ǵasyrda boı kótergen bul eskertkish keseneniń ádemiliginde shek joq», – dep jazylǵan.)
Bir bul emes, tarıhı tulǵalar men tarıhı oryndar týraly jańsaq aıtylǵan pikirlerdiń qaı-qaısysy da der kezinde túzetilip otyrǵany jón bolar edi. Sony eskersek eken.
Qajyǵalı MUHANBETQALIULY
