Aǵa rýhyna taǵzym

Jıyrmasynshy ǵasyrda qazaq halqynyń basyna tóngen náýbet az bolǵan joq. Sol bir aýmaly-tókpeli aýyr kezeńderden shynaıy halyqtyq bolmysymyzdy, qazaqı qalpymyzda saqtap, búgingideı dárejege jetý qıyndyqtardy qara nardaı kóterip, azamattyqtaryna kir keltirmeı ótken aldyńǵy tolqyn ákeler men aǵalardyń arqasy. Sondaı ardaqty da ardager aǵa býyn ókilderiniń biri, kishipeıildilik pen qarapaıymdylyqty pir tutyp ótken aǵam – Muqash Sádýaqasuly. Uly Otan soǵysynyń ardageri Muqash aǵam soǵys týraly eshqashan estelik aıtpaıtyn. Bes jylǵa jýyq ot pen oqtyń ortasynda bolyp, birneshe ret jaralanǵan maıdangerdiń jan berip, jan alysqan nebir shaıqastar týraly aıtary az bolmasa kerek edi. Alaıda, aǵamyz bul taqyrypqa sóz qozǵaýǵa qulyqsyz bolatyn. Sondyqtan biz de ózeýreı berýdi laıyq kórmedik Muqash Sádýaqasuly Semeı oblysy, Abyraly aýdany, Degeleń aýylynda (Kırov kolhozy) esepshi bolyp eńbek etip júrgende, 1942 jyldyń 9 naýryzynda mobılızasııamen áskerge alynady. Abyraly aýdanynyń áskerı komıssarıaty óńirdiń aýyldary men kolhozdarynan shaqyrylǵan óńkeı qyrshyn bozdaqtardy par at jekken birneshe arbaǵa tıep, Semeıge attandyrady. Odan ári eshalondarmen soǵys órti laýlap jatqan Batysqa jóneltedi. Bútin bir eshalonǵa syǵylysa tıelgen sol bozdaqtardyń qanshasy Batysqa attanǵan sapardan máńgi oralmaı, jat jerde opat boldy. Tek Sádýaqas otaǵasynyń shańyraǵynan attanǵan aǵaıyndy Jaǵypar, Muqash, Muhamedııa jáne Sátter atty tórt azamattyń ekeýi Jaǵypar men Muqash elge aman oralsa, Muhamedııa men Sátter habarsyz ketti. Tym bolmasa, qyzǵa qyryndap ta úlgermegen qyrshyndardyń artynda atyn umyttyrmas urpaq ta qalmady. Abyralydan attanǵan azamattar alǵashqyda Stalıngrad maıdanyndaǵy №201 atqyshtar polkiniń quramynda soǵysqa kiredi. Al 1943 jyly Stalıngrad shaıqasynda búkil jerlesterdiń ishinde jalǵyz aman qalǵan Muqash Sádýaqasuly №747 atqyshtar polkiniń quramyna jiberilip, Kýrsk ıinindegi qan-qasap urys­tarǵa aralasady. Soǵys týraly syr sýyrtpaqtaǵan sátterdi «Kýrsk ıininde qan keshtik qoı. Sol qyrǵyn shaıqastan keıin ǵana nemistiń beti qaıtty...», deıtin Muqash aǵam sózge sarań daǵdysynan jańylmaı. Iá, 1943 jyldyń 5 shildesinde bastalǵan Kýrsk ıinindegi shaıqas Uly Otan soǵysyndaǵy túbegeıli betburysty bastaǵan tarıhı ke­zeń boldy. 49 kún men túnge ulas­qan Kýrsk ıinindegi uly shaı­qastan keıin Keńes armııasy strategııalyq basymdyqqa ıe bolyp, Uly Jeńis kúnine deıin osy basymdyqtarynan aırylmady. Mine, Kýrsk ıinindegi joıqyn urys­tarǵa Voronej maıdanynyń quramynda jaýynger-atqysh Muqash Sádýaqasuly tirkelgen №747 atqyshtar polki de qatysady. Búginde biz tarıhtan bileti­nimizdeı, nemis-fashıst áskerleri «Sıtadel» jospary boıynsha 5 shildede bir mezgilde Orel-Kýrsk jáne Belgorod-Kýrsk baǵyty boıynsha joıqyn shabýyldarǵa shyqty. №747 atqyshtar polki Belgorad-Kýrsk baǵyty boıynsha shabýyldaǵan nemisterdiń jolyn tosty. Shabýyldaǵan jaýǵa toıtarys berip jatqan keńes áskerine júktelgen jaýapkershiliktiń kere­mettigi sondaı, jaraqattansa da qarý ustaı alatyn jaýyngerlerdiń bárin qatardan shyǵarmady. Urys kezinde snarıad jaryqshaqtary tıip, Muqash aǵam qoly men aıaǵynyń bulshyq etterinen jaraqat alady. Shabýyl aldynda beretin araqpen sol jaraqattardy qaıta-qaıta jýyp, áıteýir asqyndyrmaı aman alyp qalypty. On kún boıy jaý shabýylyn toıtarǵan №747 atqyshtar polkinen qarsy shabýylǵa shyq­qanda, rotaǵa tolar-tolmas qana jaýynger qalypty. Jalpy, 49 kúnge sozylǵan Kýrsk ıinindegi shaıqastarda Keńes armııasynyń 255 myńnan astam jaýyngerleri qaza taýyp, 600 myńnan astam jaýyngerleri jaralanypty. Muqash aǵamnyń «Kýrsk ıininde qan keshtik qoı...» deıtin sarań sóziniń syry osyndaı eken. Qarsy shabýylǵa shyǵyp, Belgorod qalasyn jaýdan azat etý jolyndaǵy urysta Muqash Sádýaqasuly aýyr jaraqat alyp, gospıtalda uzaq emdeledi. Kózi tirisinde erekshe qasterlep ótken «Erligi úshin» atty alǵashqy medalin osy aýyr shaıqastarda kórsetken erligi úshin alypty. Keıinnen ta­ǵy «Germanııany jeńgeni úshin» atty medal jáne ekinshi dáre­jeli Otan soǵysy ordenimen marapattalypty. Gospıtaldan shyq­qannan keıin №169 atqyshtar polkiniń quramyna jiberiledi. 1945 jyldyń aqpan aıynda arnaıy buıryqpen qurylǵan №81 jeke jumys batalonynyń quramynda bolypty. Sodan 1945 jyldyń sońynda bólimshe ko­mandıri, serjant sheninde ásker qatarynan bosatylyp, 1946 jyly elge oralady. Mine, Muqash aǵamnyń bes jylǵa tarta ýaqytqa sozylǵan maıdan joly týraly óz aýzynan sýyrtpaqtap jınaǵan deregimiz osy. Maıdannan oralǵannan keıin Muqash aǵam bel sheship, kúıregen halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý jolyndaǵy janqııarlyq eńbekke kiristi. Qyryq jylǵa jýyq Qaraǵaıly ken-baıytý kombınatynda eńbek etti. Jemisti eńbeginiń arqasynda kombınat ujymynyń qurmetine bólendi. О́mirlik jary Kenjekeı Ábilqyzy ekeýi Sholpan, Úmit atty qyzdaryn ósirip, 10-nan astam nemere-jıen súıdi. Soǵys salǵan jaraqat jańǵy­ryǵy izsiz ketken joq. Muqash aǵamnyń densaýlyǵy tómen boldy. Maıdangerdiń densaýlyǵyn jaqsartý jolynda Qaraǵaıly ken-baıytý kombınatynyń basshylyǵy qoldan kelgeniniń bárin jasap baqty. Keshegi Keńester Odaǵynda Muqash aǵam barmaǵan sanatorııler men saýyqtyrý oryndary joq­tyń qasy. Marqum Muqash Sádýaqasuly búkil sanaly ǵumyrynda qara­paıymdylyq pen kishi­peıildilikti tý qylyp ótti. Úlkenge de, kishi­ge de elpildegen izettiliginen jańyl­maýshy edi. Osy qasıeti úshin de aǵaıyn-týǵan, kórshi-qolań, bar­lyq zamandastary qadir tutty. Ákeden erte aırylǵan biz de asyl aǵanyń aıaly alaqanynyń jylýyn kórip óstik. Jıyrmasynshy ǵasyrda halqymyzdyń taǵdyryna tap bolǵan orasan náýbetterdi qaıyspaı kóterip, azamattyq bolmysyna kir shaldyrmaı, júrek jylýyn alaýlatyp ótken asyl aǵamnyń bıik rýhy aldynda myń taǵzym!..\ Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan» Sýrette: Muqash SÁDÝAQASULY