Iesiz, ıgerýsiz jerden qunar men kıe ketedi

Ár istiń jaı-japsary bar

Elbasynyń Jer kodeksiniń keıbir normalarynyń kúshine ený ýaqytyna moratorıı jarııalaýyn óz basym  qup kórip otyrmyn. О́ıtkeni, bul  máselede oılanyp, aqyldasyp alatyn jáıtter barshylyq. Biraq kezinde kelte oıla­ǵan­­dyqtyń saldarynan týyn­daǵan zoraıǵan máseleler búginde ózindik kedergilerin tıgizýde. Eger memleket tarapynan iri aýylsharýashylyq qurylymdaryna sýbsıdııa berilip, qoldaý kórsetilip, naýqandyq jumystar kezinde sharýalardy tehnıkamen qamtamasyz etip, naqtylaı tússe, jer jyrtý, tuqym sebý, sol ónimdi jınap alýǵa kómek bolsa, aýyl sharýa­shylyǵy órkendep, alǵa basary anyq. Aıta­lyq, Jetisýdyń tól daqyly qant qyzylshasynyń tuqymyn sebýge shaǵyn sharýa qojalyqtarynyń qoldary qys­qalyq etedi. Negizi tátti túbir qol kúshin kóp qajet etetin daqyl. Kezinde stýdentterdiń kúshimen jınalyp, Taldyqorǵan óńirindegi Aqsý jáne Kóksý qant zaýyttaryn sapaly ónimmen qamtamasyz etkendikten bizdiń óńirdiń aty shyqqany aqıqat. Sondyqtan, bul jumysty naqty ómirde júzege asyra alatyn iri-iri aýylsharýashylyq qury­lym­dary ózgeniń kómegine zárý emes. Tek joǵa­ryda kóterilgen másele bir júıege túsirilse, ózimiz-aq gektarlap qant qyzylshasynyń tuqymyn seýip, sapaly ónimdi tonnalap jınap, qaı­ta óńdeıtin zaýyttarǵa ótkize alamyz. Taǵy bir basa aıtar jaıt, kepil­dik­ke qoıatyn jer telimi bar eken dep jeke tulǵalarǵa nesıe berýdiń esh qajet­tigi joq. Kimniń bolsyn qoly­na qa­rajat tıgizdińiz be, ol aqsha qum­ǵa siń­gen sýdaı bolyp izim-qaıym joq bolady. Ony teksergińiz kelse kez kelgen bankke bary­ńyz. Al­ǵan nesıe­sin quıa almaǵan, ıá bolmasa sol adam­nyń artynan júgirip júrgen bank qyz­metkerine ushyrasasyz. Bul fakt. Naqty ómirden alynyp, san márte dálel­dengenimen esh nátıje bermeıtin taǵy bir ke­leń­­­sizdik – tıisti mınıstrlik tara­­­py­­nan qolbaılaý bolatyn, naq­ty ómirde esh qajettiligi joq túr­li baǵ­dar­lamalar quddy «jaýynnan keıingi sańy­raý­qulaq­taı» qaptap ketken. Mine, osyndaı máseleler joǵary deńgeıde durys sheshimin tapsa quba-qup.  Baqyt SMAILOV, «Qaratal» AQ prezıdenti  Almaty oblysy

Elbasynyń ulaǵatty ustanymy

Alys aýylda tu­ratyn sharýa jer­siz kúnelte almaıdy. Máselen, men qa­shannan Temir aýda­nynyń Aqsaı aýylynda turamyn. At jalyn tartyp mingeli mal baǵyp, egin egip, nápaqamyzdy jerden taýyp kelemiz. Keshegi keńes zamanynda da osy salalarda jumys jasadym. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin jeke sharýa boldym. 2005 jyldan osy seriktestikti quryp, jer jumysymen dendep aınalysýǵa kóshtim. Qazir meniń 49 jylǵa jalǵa alǵan 10 760 gektar jerim bar. Onyń 2550 gektary egistik, qalǵany jaıylymdyq jerler. Men egin de salamyn, mal da ósiremin. Qazir búkil qýatty tehnıkalarym egistik basynda, taıaý kúnderde 650 gektar arpa, 400 gektar mal azyǵyndyq daqyl egý qamyndamyn. Qystan mal jaı­laýǵa kúıli shyqty. Elbasynyń júrgizgen sarabdal saıasatynyń arqasynda biz, aýyl kásipkerleri, táýelsizdik jyldarynda táýir tabys taýyp, aýqatty turmysqa qol jetkizdik. Aýdandyq máslıhattyń depýtaty retinde Aqsaı aýyly turǵyndarynyń muqtajyn sheshýge atsalysa­myn. Aýyldyń kópshilik turǵyn­dary men basqaratyn seriktestik­te eńbek etedi. Jumyssyzdyqty joıýǵa atsalysý, az qamtylǵan ot­ba­sylardyń balalaryna, keı­bir qorǵansyz jandarǵa járdem kór­setý seriktestik basshy­sy­nyń birinshi kezektegi mindeti dep esepteımin. Jer – sharýanyń jany. Son­dyqtan, másele jer týraly bolǵanda, halyqtyń, onyń ishinde aýyl turǵyndarynyń únsiz qala almaıtynyn túsinýge bolady ǵoı dep oılaımyn. Biraq, memleket tarapynan jerge baılanysty jasalǵan sońǵy ózgeristerden qorqýdyń esh reti joq. Bul – eldiń ekonomıkasyn nyǵaıtýdy, bizdiń qamymyzdy oılap, on oılanyp, júz tolǵanyp jasalǵan shara. Jer jergilikti kásipkerdiń, jergilikti bıznes ıeleriniń qo­lynda bolady. Shet­eldikterdiń je­ri­mizdi satyp alyp, basybaıly ıe bolmaýy zań­men qorǵalǵan. Desek te, Jer kodeksine engizilgen óz­geristerdiń atqa­rýshy bılik tara­pynan durys tú­sindirilmeýi bir­qa­tar túsinis­peý­shi­lik­ke soq­tyryp, alyp­qashty áńgime­lerdiń týyndaýyna sebep boldy. Jer óte shetin másele. О́zgerister al­dyn ala halyqqa tanystyry­lyp, jan-jaqty zerdelenýi qajet edi. Olaı bolmaǵandyqtan halyqtyń keıbir tobynyń arasyn­da qyz­balyq ta baıqalyp qalǵany jasyryn emes. Muny Elbasy N.Nazarbaev der kezinde ańǵaryp, kelispeýshiliktiń aldyn aldy. Memleket basshy­synyń Jer kodeksiniń qoǵamdyq rezonans týdyrǵan birqatar normalaryna moratorıı jarııalaýy utymdy ustanym boldy der edim. Bul ýaqytta Jer kodeksine engizilgen ózgeristerdi zerdelep, aıtylǵan usynys-pikirlerdi saralaı taldaý qajet. «Asyqqan shaıtannyń isi» degendeı, aptyǵyp, alqynýdyń qajeti shamaly. Elbasy óz sózinde «Qabyldan­ǵan zańnyń tetikteri men norma­lary jurtshylyqty qatysty­rý arqyly talqylanbady. Son­dyq­tan, kóp jaǵdaıda halyqtyń alań­daýy durys», dep aıryqsha atap ótti. Prezıdent bul máseleni egjeı-tegjeıli qarastyrý kerek­tigin durys aıtyp otyr. «Biz halyqqa unamaıtyn zańǵa zárý emespiz» deýi de sondyqtan. Munyń ózi shyn máninde Elbasynyń qaı máseleni de eldiktiń múddesinen oılaıtyndyǵynyń taǵy bir dáleli boldy. Bolatbek ÁBDIǴALIEV, «Aqsaı-Agro» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory   Aqtóbe oblysy, Temir aýdany

Keshendi túrde sheshken jón

Elbasy N.Nazarbaev jýyrda ótken mańyzdy keńeste el damýynyń negiz­gi baǵyttaryna toqtalyp, jer zańnamasyna qatysty birqatar mańyzdy mindet­ter­di belgilep berdi jáne onyń birqatar normalaryna moratorıı jarııalady. Onyń birneshe sebepteri bar. Birinshiden, álemdik deńgeıde azyq-túlikke degen suranys aýqymy ósip keledi. Ekinshiden, syrtqy naryqqa shyǵý úshin sapa básekesin arttyrmaı bolmaıdy. Sol sebepti fermerler aýa raıyna táýeldilikten arylyp, ozyq tehnologııalardy keńinen engizý joldaryn qarastyrǵany abzal. Kóp jyldyq tájirıbeme súıenip, aıtaıyn degenim, eginshilikpen aınalysatyn iri agroqurylymdar jyl saıyn mol ónimge qol jetkizip júr. О́ıtkeni, olar astyq óndirisin damytýdy birshama meńgergen. Áleýetteri de jetedi. Eginshilik mádenıetin jetildirýge nazar aýdarady. Mashına-traktor parkin jańalaǵandyqtan, materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan da qýatty. Desek te, olardyń arasynda aýyldyqtardyń paılaryn jınap alǵanymen, túsimdilikti molaıtýǵa kelgende alǵa basqan aıaqtary keri ketip jatatyndary da az emes. Jerdiń qunaryn ketirip, tozdyryp júrgen ondaı pysyqaılar bir kúndik paıdany táýir kóredi. Onyń ústine shetelden kelgen kompanııalar, jergilikti jerlerge jyl qusy qusap kóktem men kúzde ǵana keletini jasyryn emes. Júıeli kútim bolmaǵannan keıin jer de tozady, bitik eginniń ornyna aramshópter men qýraılar qaptaıdy. Aýylsharýashylyq maqsattaǵy jerlerdiń erozııaǵa ushy­rap, mol ónim bermeı kelýiniń taǵy bir sebebin sharýashylyqtardyń byty­rańqalyǵynan, usaqtyǵynan izdegen jón sekildi. Osydan 25-30 jyl buryn úleske tıgen, búginde ábden tozyǵy shyqqan tehnıkalardy jańǵyrtýǵa 500-1000 gektar jerdi ıelengen fermerdiń shamasy jete bermeıdi. Jerdi óńdeýge qaýqary, bankten nesıe alýǵa dúnıe-múlki bol­maǵannan keıin mańdaı termen ósirgen astyǵy bosqa ysyrap bolady. Aýyspaly egis júıesin sóz etýdiń ózi ar­tyq. Sol sebepti kóbiniń áli kúnge deıin «shyqpa janym, shyqpamen» tir­lik jasap jatqan jaılary bar. Osyndaı dár­men­sizdik ári nemketti kóz­qaras saldarynan aınalymdaǵy jerler qunarlylyǵyn joǵaltyp jatyr. Paı ıeleri jyl aıaǵynda berilgen azyn-aýlaq nápaqaǵa qanaǵat etedi. Men aýyl sharýashylyǵy salasynda jarty ǵasyrǵa jýyq eńbek ettim. Onyń 15 jylynda sharýashylyq basqardym. Kózimniń anyq jetkeni, sońǵy jyldary jerdi qalaı bolsa solaı paıdalaný, jer ǵylymynan eshqandaı habary joq adamdardyń basqarýy jıilep ketti. Shabyndyq, jaılymdardyń da tozyǵy jetken. Mal jaıatyn jerler joqtyń qasy. Budan keıin mal sharýashylyǵyn damytý jóninde sóz qozǵaý qıyn. Aýyl adamdary tórt túlik ósireıin dese, jem-shóp qymbat. Ol jerlerdi ıelenip alǵan alpaýyt sharýashylyqtar mal ósirgendi basy artyq shyǵyn kóredi. Elbasy bir sózinde qytaılyqtardyń jerdi qalaı uqypty meńgeretinine mysal keltirgen edi. Bul jóninen sheteldikterdiń táji­rı­besin úırený artyqtyq etpeıdi. Meniń pikirimshe, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi jekemenshikke aýksıon arqyly satý – máseleniń bir jaǵy ǵana. О́ıtkeni, sheteldikterge satyl­maıtyny ekibastan belgili boldy. Jaraıdy, qazaqstandyqtar úshin jekemenshik ıeligine alýyna múm­kindik týdyryldy delik. Endi ony ıgerýge qarjylyq, tehnıkalyq kúsh-qýaty, bilimi jete me degen saýal qylań­daı­dy osyndaıda. Kóldeneń kók atty­lar andyzdaı qaptap, ustaǵannyń qolyn­da, tistegenniń aýzynda ketpeı me de­gen qaýip te joq emes. Sondyqtan, bo­la­shaqta qoldanysqa enetin Jer kodeksiniń ár baby qadaǵalanýy tıis. Bul oraıda, baqylaýshy organdarǵa júkteler mindet zor bolmaq. О́ıtkeni, áli kúnge deıin jerdi sýbarendaǵa berý sekildi keleńsiz kórinister tyıylmaı keledi. «Synyqtan basqanyń bári juǵady» demekshi, keıbireýlerdiń osy ádetke qaıta basýlary ǵajap emes. Qazir bir aýyldan onshaqty maıda fer­merlerdi kezdestirýge bolady. Jerdi utymdy paıdalaný úshin olardyń iri­lenip, kúsh biriktiretin kezi keldi. Áıt­pese, baıaǵy «ánderine» qaıta basýlary kádik. Osy jaǵyn aýdan, aýyl ákimderi jiti qadaǵalap otyrǵandary jón. Materıaldyq-tehnıkalyq áleýeti myqty óndiristik kooperatıvter quryp, onyń jelisin ulǵaıtý – búgin­gi kún­niń kókeıkesti máselesi. Bul qury­lymdardyń ómirsheńdigin tájirıbe kórsetip otyr. Oǵan memleket qoldaýy qajet. Máselen, egin oraǵy kezinde usaq sharýashylyqtar servıstik qyz­met jaǵynan aqsap jatady. Osy kezde birortalyqtandyrylǵan júıe kómek­ke kelse, bári tap-tuınaqtaı sheshi­ler edi. 1980 jyldary oblysta ag­ro­­ón­diristik kókónis-jemis birles­tigi jumys istep, daıyndaý, saqtaý, óń­deý, satý isteri klasterlik ádispen bir jerge shoǵyrlandyrylǵan edi. Aýyl­sharýa­shylyq kooperatıvterin osy baǵytta damytsaq, jekemekshik jer ıelenýshiler de ıgiligin kórer edi. Eń bastysy, del­dalsyz jumys isteýge, ónimderdi tike­leı satýǵa daǵdylanary kúmánsiz. Tııanaqty sheshimin tappaı kele jatqan problemanyń biri – aýyldyq jerlerge bilikti kadrlar daıarlaý. Jasyratyny joq, eldi mekenderge joǵary bilimdi mamandar bara bermeıdi. О́ıtkeni, birinshiden, jalaqy tómen, ekinshiden, áleýmettik kómekter kórsetilmeıdi. Sondyqtan, aýylsharýashylyq mamandary «Dıplommen – aýylǵa!» jobasyna en­gizilip, jeńildikter berý jaǵyn oı­las­tyrǵan abzal. Áıtpese, jerdi jeke­menshikke berdik, másele osymen sheshildi deý aǵattyq. Bul jaıtqa keshen­di túrde qarap, zań normalarynyń tıisti dárejede oryndalýynyń barlyq quqyq­tyq aspektilerin iske qosý arqyly agrarlyq salanyń, onyń ishinde, jerdi tıimdi paıdalanýdyń básekelestigin arttyrý mańyzdy ról atqarmaq. Bolat MAǴAZULY, aqsaqaldar alqasynyń tóraǵasy, aýyl sharýashylyǵy salasynyń ardageri Soltústik Qazaqstan oblysy

Kesimdi sózge el razy boldy

Halyqtyń alańdaý­shylyǵyn týdyrǵan Jer kodeksine engizilgen keıbir ózgertýlerge Elbasy jyl aıaǵyna deıin moratorıı jarııalaǵany durys boldy. Bul máseleni el kútken edi. Memleket basshysy sol halyqtyń ishki oıyn oqyǵandaı der kezinde kesimdi sózin aıtqanyna biz qatty qýandyq. Qalaı desek te, ata-babamyzdan mura bolyp qalǵan jer túptiń-túbinde qazaqtyń qajettiligin ótep, qazaqqa qalatyny anyq. Sondyqtan, búgingi býyn urpaq óz kezegimizde osynaý asyl murany durys paıdalanyp, keler urpaq ókiline qunarlylyǵyn joımaı ótkizýdi paryz ári mindet dep bilýimiz kerek. Tıimdi paıdalaný degende aıtarym, bos jatqan jer ózinen ózi tozady. Sol jerdi jyrtyp, túrli daqyldar tuqymyn sepkende bolsyn-bolmasyn dárileı bermegen jón. Ekken dán kógerip shyqqanda babymen ári ýaqytyn jibermeı sýaryp otyr­sańyz, Jer-ana eshqashan renjitpeıdi. О́nimdilik artqan sa­ıyn sharýanyń kóńil hoshy kóterilip, qaltasy qalyń­daı túsetini anyq. Sondyqtan, negizgi áńgime Elbasy jarııalaǵan mora­to­rııdiń sharýalardyń kóńilin tynyshtandyrǵandyǵynda bolyp otyr. Dala tósinde júrgen eginshi, sýshy, malshy qaýymy bastary qosyla qalǵan jerde sózdiń basyn moratorııden bastaıtyny aqıqat. Bul sózimdi sol eldiń arasynda júrgen ár azamat rastaıtynyna da kámil senimim bar. О́ıtkeni, sońǵy ýaqytta jer máselesi eldi tolǵandyryp turǵan edi. Endi mine, eldiń kóńili jaılandy. Aldaǵy kúnderde arnaıy komıssııa jemisti jumys júrgizedi dep senemiz. Qoryta aıtqanda, ata-baba amanatyna qııanat jasamasaq, bolashaq aldynda júzimiz jarqyn bolmaı ma?! Toqtarbaı KERIMQULOV, «QazSýshar» Almaty fılıaly Panfılov óndiristik ýchaskesiniń basshysy Almaty oblysy, Panfılov aýdany