Balamasyz brend

túıe sútinde Laktoferın sıyr sútinen 30 ese kóp Sozaq aýdany – Arqamen qoıyndasyp jatqan óńir, Ońtústiktiń teriskeıi. Jýsan ıisi burqyraǵan dalasy syrt kózge óńsizdeý kóringenimen jer asty qazba baılyǵyna baı. Búginde Qazaqstan ýran óndirýden álemde jetekshi memleketterdiń birine aınalsa, Fransııa, Kanada sııaqty memlekettermen birlesip ıgerip jatqan ýrannyń negizgi qory osy Sozaqta. Sozaq dalasyn zerttegen geologtar munda kógildir otynnyń úlken basseıni bar degendi aıtady. Osyndaı qazba baılyqtarymen qatar Qazaq ordasynyń alǵash tý tikken jeriniń mań dalasy tórt túlikti kóbeıtýge birden-bir y­ńǵaıly óńir. Sozaqtan Arqaǵa attap shyqsańyz bir tamshy sýy joq, betiniń tuzy shyǵyp bedireıip jatqan Betbaqdalaǵa kez kelesiz. Uly Otan soǵysy kezinde Sta­lın tankterdiń saýytyn qa­lyń­­datýǵa tapsyrma bergende ony iske asyratyn ǵalymdardyń qataryna eń aldymen Kárim Myń­baev tartylǵan. Sol Kárim Myńbaev aǵamyz: «Betpaqtyń asty tolǵan ken. Bul Qazaqstannyń oazısi, baǵa jetpes baılyǵy, biz jaqyn bolashaqta ıgeremiz», degen eken. Biraq, ataqty ǵalym degenine jetpedi. Áýede jarylǵan ushaq ishinde ketti. Qaraǵandyda ótken mereıtoıynda Sheraǵańnyń, Sherhan Murtazanyń «ıtter, Kárimdi ádeıi jaryp jiberdi ǵoı», dep egile kúrsingenin, kijingenin estidik. Sol Betpaq áli túsin bermeı jatqanymen akademık, Mem­lekettik syılyqtyń laýreaty Ábdi­rahman Ombaev bylaı deıdi: «Betpaqta jaz boıy jaıylǵan maldy Sozaqqa ákelgennen keıin bir aptaǵa jetkizbeı soıyp alý kerek. О́ıtkeni, onyń eti jaı et emes, túrli paıdaly mıneraldarymen qorektengen dárýmen et». Akademıktiń sózine alyp-qosarymyz joq. Biraq, ońtústikte Sozaqtyń jýsan jegen malyna suranys kóptigi ras. Oblys ákimi Beıbit Atamqulov ár aýdan, qalanyń tabıǵı erek­shelik­terine qaraı baǵyt-baǵ­daryn aıqyndaǵanda mol jaıylymy bar Sozaqtyń úlesine mal sharýa­shylyǵyn óristetý tıgen. Ta­bıǵaty qatal Sozaq jerinde jylyjaı salý tym qymbatqa túsedi. Aıqush-uıqysh ózen, tuma bulaqtary joq ólkede tamshylatyp sýarý ádisimen ónim alý qashpaǵan sıyrdyń ýyzyna jerik bolýmen birdeı. Al jýsandy, seleýli dalasy tórt túliktiń qaı-qaısysyn ósirseńiz de aýzyńyzdy aq maı etedi. Eń bastysy, sýly ólkeniń sý tatyǵan, dámi aýzyńda qalmaıtyn malyndaı emes tuzdy shópke pisken malynyń eti dári, as­qanda ıisi burqyrap tábet ashady. Oblys ákimi Beıbit Atamqulov Sozaqta súti myń bir aýrýǵa em túıe sharýashylyǵyn qurýdy usyn­ǵan. Shóbi tuzdy birneshe aýdan, qalany atap kelip, túıe sútin óńdirýge baılanysty kooperatıv qurýdy tapsyrdy. Osyǵan baılanysty Sozaqta Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstriniń jaýapty aza­mattarynyń qatysýymen úlken jıyn ótken. Aýdandaǵy túıe sharýashylyqtarymen tanys­qan mamandar bir toqtamǵa keldi. «Qazirgi tańda, sharýalardyń aldynda turǵan negizgi másele ónimdi óńdeý jáne ótkizý ekeni belgili. Bul máseleni sheshýdiń birden-bir zamanaýı joly sharýa­lardyń kooperatıvke birigip, ónim óndirýge, tasymalǵa ketetin shyǵyndy azaıtý», degen Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi mal sha­rýashylyǵy ónimderin qaı­ta óńdeý departamenti dırek­torynyń orynbasary B. Negma­shov mınıstrlik tarapynan aýdanǵa túıe sútin óńdeıtin qu­ryl­ǵyny lızıngke berýge bolatynyn aıtty. Túıe sútinen jasalatyn qy­myran, basqasha aıtqanda, shubat adam aǵzasyna óte paıdaly dárý­menge baı. Ertede ataqty dáriger Ibn Sına jaǵy túsip qar­taıyp, jantásilim eteıin dep jatqanda shákirtteri, «Uly ustaz, adam balasyn bolashaqta qalaı emdeýge bolady. Aqyrǵy sózińizdi aıtyp ketińiz?» degende tili sózge kelmeı jatqan ǵulama ıegimen kóz ushynda jaıylyp júrgen túıelerdi nusqaǵan eken. Sozaqta ákimniń uıǵarymymen túıe sútin jınaýmen aınalysatyn kooperatıv qurylatynyn estigennen keıin osy túıe sharýa­shylyǵyna ǵylymdyq joldaǵy bar sanaly ǵumyryn arnaǵan ǵa­lym Musatilla Toqanovtyń jańaı­qaıy taǵy da aldymyzdan kese kóldeneńdegen. Ǵalymnyń da ǵalymy bolady. Keıbir barmaq basty, kóz qystymen joǵary ataqqa jetip alǵandar maıǵa bókken toqashtaı qyzara bórtip, óz býyna pisip júredi. Sóziniń dámi joq, ǵylymı ashqan tushymdy jańalyǵy jáne joq. Al taza ǵalym Musatilla Toqanovtyń jóni basqa. Bul kisini túnde shyrt uıqysynan oıatyp alyp, túıe degen qandaı túlik, onyń qandaı paıdasy bar deseńiz bulbuldaı saırap qoıa beredi. Túıe sútiniń keremettigine oraı Musatilla Toqanov keltire­tin derekter mynadaı. Orys fızıolog-mıkrobıologi I.I.Mechnıkovtiń pikiri boıynsha, 95 paıyz sozylmaly aýrý saldarynan adamnyń erte qartaıýyna toq ishektegi shirindi mıkroorganızmder ákeletindigi dáleldengen. Ǵylymı klınıkalyq zertteýler boıynsha aýrý men qartaıý ishki aǵzadaǵy sút qyshqyly je­tis­peýshiligin, ıntoksıkasııa qu­bylysyna baılanysty dep eseptegen. Asqazan jáne toq ishekte paıda bolǵan shirindi mıkroorganızmder áserinen densaýlyqtyń álsireýine ákeletin toksıkalyq metabolıtter (ındol, skatol já­ne ýly zattardyń týyndylary) paıda bolady. Mechnıkovtiń zertteýleri boıynsha «aǵzada sút qyshqyldy mıkroorganızmder kóp mólsherde bolsa, basqa shirindi mıkroorganızmderiniń kóbeıýine jol bermeıdi», sol sebepti de adamnyń ómir jasyn uzartý men densaýlyǵyn saq­taý úshin, tamaqqa sıyr sútinen jasal­ǵan «qyshqyl sút» ónimi «aıran», «ıogýrt» ónim­derin kún­de­likti qoldaný qajet dep eseptegen. Júrek-qan tamyrlary aýrý­­lary jáne qant dıabeti (sýsamyr) HHI ǵasyrdyń indeti bo­lyp tabylady. Júrek jáne qant dıabeti aýrýlarynyń týyn­daýy­nyń negizgi faktory bolyp durys tamaqtanbaý men dene qozǵalysynyń bolmaýy, ol 80 paıy­z júrektiń jáne mı­dyń ıshemııasy aýrýlaryna alyp keledi. Dári-dármekterdi paı­da­laný ishektiń qalypty mıkro­flo­rasynyń paıdaly jumysyna keri áser etip, sozylmaly qan-ta­myr aýrýlaryna ákelip soq­tyrady. Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymynyń saraptamalyq málimetteri boıynsha, árbir 10 sekýndta dúnıejúzinde 1 adam qant dıabeti aýrýynan kóz jumady eken. Bolashaqta 2050 jyldarda árbir 2 adam sýsamyr dertine beıim bolatyndyǵyn eskertedi. Qant dıabeti aýrýyna shaldyqqan adamdar ınfarkt, ınsýltten 5 ese ólim-jitimge beıim bolatyndyǵy klınıkalyq zertteýlermen dálel­dengen. Ulttyq ǵylym akademııasynyń akade­mıgi, medısına ǵylymda­rynyń doktory, professor, Taǵam­taný ınstıtýtynyń pre­zıdenti T.Sharmanovtyń ǵylymı klınıkalyq zertteýleri boıyn­sha, túıe sútinen jasalǵan shu­batpen sozylmaly ókpe, baýy­r aýrýlaryn, holesıstıtti, ót jol­darynyń qabynýyn emdeýge bo­latyndyǵy anyqtalǵan. Túıe sútinde tabıǵı ımmýndy kúsh-qýat­ty kúsheıtetin, adam den­saý­lyǵyna paıdaly 120 hı­mııalyq elementterdiń quramy bar. Basqa janýarlardyń sútine qaraǵanda, hımııalyq quramy jaǵynan ana sútine jaqyndaý bolyp keledi. Túıe sútiniń sıyr sútinen erek­sheligi vıtamınder men maı túıir­shikteriniń sińimdiligi óte joǵary. Túıe sútinen jasalǵan shubat adam densaýlyǵyna paıdaly bıo­logııalyq dárýmendi emdik shı­palylyǵy bar taǵam. M.Toqanovtyń ǵylymı zert­­­teý nátıjeleri túıe súti­niń vıtamınderi men mıkro­ele­­mentteri joǵary deńgeıde bola­tyndyǵyn anyqtady. Bir lıtr shubat adam aǵzasyna táýlik­tik qajetti A, S, V₁, V₂, D, E dárý­men­­derimen qamtamasyz etedi. Adam aǵzasyna eń qajetti vıtamınder S 5 ese, RR 3 ese, E 2 ese, temir mıkroelementi 10 ese, kalsıı 1,5 ese, al aqýyzdaǵy laktoferın fermenti 30 ese sıyr sútinen artyq ekendigi dáleldengen. Túıe sútiniń aqýyzynda ımmýnoglobýlın, laktoferın, emdik antıoksıdanttarǵa ıe, ımmýndy kúsheıtetin quramdar, keleńsiz bakterııalar men vırýstardy joıa­tyn laktoferın sıyr sútine qaraǵanda 30 ese kóp, sıyr sútinde (0,08 mg/ml laktoferın bolsa, túıe sútinde 2,48 mg/ml) ol adamnyń aǵzasynda aýrý týdyratyn bakterııalar men vırýstardy joıyp, aǵzaǵa kúsh-qýat beredi. Bir lıtr túıe shubatynyń qýattylyǵy – 911 kkal, jylqy ky­myzynyń qýattylyǵy – 528 kkal-ǵa teń, sıyr aıranynda 660 kkal bar. Qazirgi jáne halyqtyq medı­sınanyń usynystary boıynsha túıe sútinen jasalǵan shubat kúndelikti paıdalanǵan kezde týberkýlez, ish qurylysy, baýyr, qan jetispeýshilik, qant dıabeti, obyr jáne Alsgeımer sııaqty aýrýlardy emdeýde qoldanylatyn birden-bir emdik taǵam bolyp esepteledi. Birikken Ulttar Uıymynyń sheshi­mimen Eýroodaq, Azııa, Af­rıka, Amerıka elderin túıe súti, sút qyshqyldy ónimderimen qamtamasyz etý sheshimi 2006 jyly qabyldanǵan. Túıe ósiretin Qazaqstannan Mavrıtanııaǵa deıingi elderdiń ekonomıkalyq kúsh-qýatyn kóterý maqsatynda sheshim qabyldanǵan. Mine, túıe sútiniń qasıeti. Biz kóz aldymyzdaǵy baılyǵymyzdy áli baǵalaı almaı júrmiz. Osy túıe súti, onyń sútinen qur­ǵaq untaq jasaýǵa qabileti ábden je­tetin ǵalym jaıly ja­zýdaı-aq jazdyq. «Jartasqa bardym, Kúnde aıǵaı saldym, Onan da shyqty jańǵyryqtyń» keri bolyp jatyr. Myna qyzyqty qarańyz. Toqanovqa buǵan deıin ǵylymı jańalyǵyn satýdy usynǵan Mońǵolııa, Qytaı kásip­ker­lerinen bólek, túıeni negi­zi­nen zoobaqtan kóbirek kór­gen Eýropa ǵalym­darynan usynys túsip jatyr. Avs­trııalyq KZF Service basqarýshy dırektory Rıhard degen azamat «aptasyna 40 tonna qurǵaq túıe sútin daıyndap bere alasyz ba?» dep qıylyp ótinedi. «Siz ózińizdiń ónimińizdi Eýropa jáne AQSh mem­leketterine satýǵa shyǵarýǵa bizben eksklıýzıvti ókilettik berýge qol qoıýǵa daıyn­syz ba?» dep suraıdy. Ol jazǵanǵa ókpe joq. Toqa­novtyń ǵylymı jańalyǵyn ǵa­lam­tordan oqyp, iske qosylǵan iri kásiporyn dep júrgen shyǵar. Toqeterin aıtsaq, túıe súti­nen jasalǵan qurǵaq untaq Qazaq­stanǵa munaıdan áldeqaıda kóp tabys beredi. Munyń bári ǵylymı dáleldengen. Eger Toqanovtyń qolyna túıe sútin óńdeıtin ǵylymı jańalyǵy zor qondyrǵyǵa qajetti aqsha taýyp bere alsaq, onda ol EKSPO-2017-ge álemde balamasy joq qa­zaqstandyq brend ónimdi qoıýǵa sha­masy jeter edi. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «100 naqty qadam» Ult Josparynda eldi bolashaqqa qa­raı naqty qadam bastyratyn sa­la­larǵa basymdyq berýdi tapsyryp otyr. Rasy kerek, memlekettik ǵy­lymı baıqaýlarda júlde alyp júrgen ǵalymdarymyzdyń jańa­lyqtarynyń kádege asyp jatqany shamaly. О́ıtkeni, syrttan tasymaldaıtyn shıkizaty kóp. О́zimizde óndirýge kásporyndarymyz ázirge daıyn emes. Al túıe maly – qazaqtyń bir túligi, kóz aldyńyzda júr. Bizdiń talaı másele kótergeni­mizdiń áseri boldy ma, álde Eý­ropa, AQSh elderiniń túıe sú­ti­ne qy­zyǵýshylyǵy áser etti me, M.O.Áýezov atyndaǵy OQMÝ rek­­tory J.Mirhalyqov M.To­q­­a­novtyń sútten qurǵaq untaq alý tehnologııasynyń alǵashqy satysyn iske asyrýǵa grant ese­binen 38 mln. teńgedeı qarjy bólýge sheshim qabyldapty. Joq, ol aqsha Toqanovtyń qolyna berilmeıdi. Memlekettik satyp alý boıynsha kásipkerler arasynda oınatylady. Jeńgen tarap Toqanovtyń ǵylymı ju­mysyna kerek qondyrǵy satyp áperedi. Al ǵalym óndirgen qur­ǵaq untaǵyn halyqaralyq standart talaptaryna saılyǵyn anyq­taýǵa Eýropanyń suratqan mem­leketterine jibermek. Búginde túıe sútinen jasalǵan qurǵaq untaqqa AQSh, Japonııa, Qytaı, Mońǵolııa, Izraıl jáne Avstrııa elderi qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Aıtqandaı, kúsh-qýatty kóte­retin preparattardy paıdalanǵa­ny úshin WADA Qazaqstannyń kóptegen aýyr atletterin jaza­lady. Onyń ishinde qazaqtan shyq­qan tuńǵysh álem chempıony Jasulan Qadyrbaev ta bar. Qazir jasyryn emes, sport arenasynda farmokologtardyń da jarysy ótip jatady. Bul rette Tıbet eliniń tabıǵı jetistikterin paıdalanatyn qytaı atletteri dopıng-testten aman ótip júr. Ǵalym Musatilla Toqanov laktoferın preparaty aǵzaǵa tez sińedi, ımmýndy kúsheıtedi, dopıng-baqylaýda kórsetpeıdi deıdi. Laktoferın túıe sútinde sıyr sútinen 30 ese kóp ekendigin eskersek, sport sańlaqtarynan súıinshi suraı berse de bolady. Musatilla Toqanovtyń taǵy bir jańalyǵy – geomagnıttik tol­qyn­dardyń áserin zertteý. Jer astynan shyǵatyn qara energııa núktesine túsken adamnyń istegen isi ońbaı, jyndysúreı qalypta júredi, aýrýǵa shaldyǵady. Al ony emdeıtin jerdi Alla taǵalanyń ózi pendelerine ber­gen. Ol – ońtústiktegi jer asty Aqmeshit úńgiri. Munda boıyń­daǵy las energııadan on-on bes mınýtta tazaryp shyǵa­syń. Osyǵan baılanysty Toqa­novta bıznes-jos­par bar. Geo­magnıttik tolqyn keselin joıatyn Aqmeshit janynan túıe, bıe sharýashylyǵyn ashýǵa múmkindik bersek, Qazaqstandaǵy eń myqty emdeý-saýyqtyrý orta­lyǵy iske qosylar edi. Oblys ákimi bastamashy bol­ǵan túıe súti kooperatıvine qosa­rymyz osy. Barymyzdy baǵalaı alsaq, túıe súti qazaqtyń baǵyn ashady, baı­lyǵyn eseleıdi, densaýlyǵyn nyǵaıtady. Toqeteri osy. Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan» Ońtústik Qazaqstan oblysy