EKSPO-2017 kórmesi taqyrybyn zerttegen ǵalym

qandasymyz, professor Sáken Sherıazevtiń bolashaqtyń qýatyna senimi zor Tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Sáken Sherıazevtiń esimi Chelıabide, tipti, Chelıabi obly­synda keń tanymal. Onyń aldynan dáris tyńdaǵan, bilimge sýsyn­daǵan jastar búginde belgili kásip­ker, elektrshi bilikti maman, sharýa­shylyq uıymdastyrýshy, ǵalym bolyp qalyptasqan. Ǵalym­nyń uzaq jyldar boıy zerttep júrgen jańǵyrmaly energetıkalyq resýrstar máselesin de zııaly qaýym, ǵalym áriptesteri joǵary baǵalaı­dy. Ol osyndaı bıikke jetýi topy­raǵy kıeli atamekendegi ata-anasy­nyń, ustazdarynyń arqasy ekenine bas ııýmen, shúkirlik etýmen keledi. Ákesi jastaı qaıtys boldy da, bes balany anasy jalǵyz ózi ósirdi. Kókshetaý oblysynyń sol kezdegi Volodar aýdanyndaǵy shalǵaıda jatqan Qumtókken aýylynda bes balanyń qarnyn toıdyrý úshin anasy Darıǵanyń istemegen jumysy joq. Jaryqtyqtyń beınetten beti qaıtpaıtyn. Jalǵyzilikti áıeldiń balalaryn jumsamaǵanda amaly qansha? Sákeni kishkentaıynan iske shalymdy boldy, qozy baqty, óse kele malǵa ıelik etti. Qumtók­ken aýylyndaǵy 8 jyldyq mektep­ti bitirgen soń, Kókshetaý sovhoz-teh­nıkýmy memlekettik táji­rıbe stansa­synyń «Aýyl sharýa­shy­lyǵyn elektrlendirý» bólimine tústi. Tehnıkýmda oqý orys tilinde júredi, aýyldan kelgen Sáken bir aýyz oryssha bilmeı­tin. Degenmen, qazaqy namys aýyl balasynyń rýhyn túsirgen joq. «Elektrotehnıka negizderiniń teorııasy» páninen sabaq beretin Aleksandr Sınovskıı degen oqy­týshy alǵashqy sabaqty taqtaǵa formýla jazýdan, túbir astyna alyp esep shyǵarýdan bastady. Bul sabaqtan formýlamen esep shyǵara almasań, bolashaq elektrshi mamandyǵyna oqyp keregi joq. Muǵalimimiz bizge esepti sheshýdi tapsyrdy. Búkil aýdı­torııada formýlany men ǵana sheshtim. Matematıkadan myqty negizimdi qalaǵan aýyl mektebin­degi ustazdaryma osy kúnge deıin alǵysymdy aıtamyn. Oqytýshy meni ornymnan turǵyzyp, aldyńǵy orynǵa, ózine jaqyn otyrǵyzdy, ylǵı nazarynda boldym, deıdi Sáken Qoıshybaıuly. Birde fızıka sabaǵynda muǵalimniń qoı­ǵan suraǵyn durys túsine almaǵan­dyqtan, jaýabyn da jetkizip aıta almady. Muǵalim «eki» qoıdy. Namystan tutanardaı bolyp, qyza­ryp ketti. Sabaqtan keıin oqytý­shysy Lıýdmıla Bızeldi kabıne­tine izdep bardy. Orys tilin nashar biletinin, onyń sabaǵyn durys tú­sine almaǵanyn aıtty. Sonda apaıy «Men qazaqsha úırene almaımyn, durysy sen oryssha úıren. Bilim saǵan kerek», dedi. Rasynda, 70- jyl­dary tehnıkalyq oqý oryndarynda qazaq tilinde bilim alý úshin oqýlyq, tipti, ol týraly túsinik te bolmaıtyn. Ol kitap­hanaǵa bardy da 6-7 synyptar­dan bastap, barlyq orys tili oqýlyq­taryn alyp, qaıta oqydy. О́z jerimde júrip, óz ana tilimde armansyz sóıleı almaı, bilimdi de ana tilimde ala almaı qysyldyq qoı. Orys tilin úırenip, sol tilde ǵylymı jumystar jazsam da, men osy kezge deıin qazaq tilinde oılanamyn, ony orysshaǵa aýdaryp jazyp otyramyn, deıdi búginde Sákeń. Qyzyǵy sol, bir aýyz oryssha bilmeı kelgen jas bala tehnıkýmdy 4 jylda úzdik bitirip shyǵady. Ustazdary ony mindetti túrde ótetin 3 jyldyq tájirıbe ýaqytynan bosatyp, Che­lıabidegi aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý jáne elektrlendirý ınstıtýtyna túsýge joldama beredi. Ol kezde bul ınstıtýt Keńes Odaǵy boıynsha aýyl sharýashylyǵyna kadrlar daıyndaıtyn joǵary oqý oryndary arasynda Tımırıazev akademııasynan keıin ekinshi orynda turatyn. Búkil Sibir, Ýral, Qıyr Shyǵys jáne Ortalyq Azııa men Qazaqstan úshin mamandar daıarlaıtyn. Sáken Qoıshybaıuly dástúri mol bilim ordasynda da úzdik oqydy, qyzyl dıplommen bitirdi. Ǵylymǵa ıkemi bar Sáken týǵan jerde eńbek etsem degen maqsatyn keıinge shegerip, aspırantýraǵa túsý úshin Chelıabige qaıta attanady. Aspırantýrany támamdaǵan soń ile 1990 jyly «Aýyl sharýashylyǵy tutynýshylaryn kún energııasyn paıdalaný arqyly elektrlendirý» taqyrybyndaǵy kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. Bul qazir búkil álem ǵalymdary arasynda mańyzdy áńgime arqaýyna aınalǵan energetıka resýrstaryn jańǵyrtý, kún jáne jelden alatyn qýatty paıdalaný salasyndaǵy alǵashqy qarlyǵash eńbekterdiń biri boldy. Ǵalym Ońtústik Ýral aýyl sharýashylyǵy ýnıversıtetinde dáris oqı júrip, ǵylymı jumystardan qol úzgen joq. 2011 jyly doktorlyq dıssertasııasyn sátti qorǵap shyqty. –  «Aýyl sharýashylyǵy tutyný­­shylaryn energetıkalyq qamta­masyz etýde dástúrli jáne jańǵyr­maly energoresýrstardy utymdy úılestirý ádistemeleri» degen taqy­ryptaǵy doktorlyq dıssertasııamda kún men jelden alatyn energııa kózderiniń tıimdiligi, ony arzandatý, munaı men kómirden alatyn energııaǵa balama izdeý jumystaryn tereńdete zerttedim. Bul dúnıejú­zinde kókeıkestiligi kúshti másele. Adamzat tek munaı men kómirge ǵana táýeldi bolyp qalýǵa tıis emes. Tabıǵat tonala bermeýi kerek. Sondyqtan ǵalymdardyń al­dyn­da jańa energııa kózderin izdeý, jańa tehnologııalar jasaý mindeti tur. Qazaqstanda 2017 jyly ótetin EKSPO-2017 kórmesiniń maqsat-múddesi de osyǵan saıady, arzan ári tıimdi energııa kózderin tirshilikke jaratýdy jetildirý ekeni belgili. Bolashaqtyń energııasy úshin izdenis, tek izdenis kerek, – deıdi tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Sáken Sherıazev. Ǵylymda shekara bolmaıdy, onyń nátıjesi barlyq adamzattyń paıdasyna sheshilýi tıis. Sáken Qoıshybaıuly jańǵyrmaly energııany damytý máselesin – bolashaq qýatyn, ıaǵnı EKSPO-2017 kórmesi taqyrybyn sonaý 90-jyldardan bas­tap zerttep keledi. Jańǵyrmaly energııany damytý aýqymdy aımaqty alyp jatatyn, soǵan qaramaı tutynýshylary asa qýatty emes, jumysy naýqandyq sıpatta bolatyn aýyl sharýashylyǵy úshin óte tıimdi bolar edi. Qazir eko­nomıkanyń osy salasyna paıdalanatyn elektr energııasy qunynyń 70 paıyzy ony tasymaldaýǵa ketedi. Sondyqtan, memleket oǵan dotasııa tóleýge májbúr, deıdi Sá­ken Sherıazev. Ǵalymnyń aıtýynsha, ózgeler sekildi Qazaqstannyń da ener­getıkalyq qýattar tıimdiligi jónindegi durys saıasaty aýyl sharýa­shylyǵyn kóterýge múmkindik týǵyzady. Eger elektr energııasy arzanǵa tússe aýylsharýashylyq óndirisi de básekege qabilettilik ta­nytady, eldiń azyq-túlik qaýipsiz­digin qamtamasyz etedi, syrttan keletin ónimder azaıyp, eldiń eks­porttyq áleýeti arta túseri anyq. Professor Sáken Sherıazev jań­­ǵyrmaly energetıka jaıyn­daǵy teorııalyq bilimin júzege asyrýǵa, óndiriske engizýge talpynyp júr. Ol sońǵy jyldary zertteý jumystaryn A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdarymen birlesip júrgize bastady. – Qazir ózim qyzmet isteıtin ýnı­versıtette 4 kandıdattyq dısser­tasııaǵa jetekshilik jasadym, 8 aspırantymdy, kóptegen magıstranttarymdy baýlyp júrmin. Zerttegen jumysymdy, bilimdi jastarǵa úıretý kerek dep esepteımin. Kandıdattyq dıssertasııalarda da, aspıranttar, magıstranttar jumystarynda da ózim zerttegen taqyryp odan ári jalǵastyryldy. Meniń jańǵyrmaly energııany paıdalanýdaǵy ǵylymı jańa­lyqtarymdy aýyl sharýashylyǵy men turmysqa engizýde tabystarym da bar. Mysaly, Chelıabi oblysynda turǵyn úılerdi kúnnen alynǵan qýatpen jylytatyn júıe jumys isteıdi. Ony Qazaqstanda da jasaýǵa tolyq bolady, – deıdi Sáken Qoıshybaıuly. Onyń jańǵyrmaly energııany, bolashaq qýatyn zertteıtin qazaqstandyq jáne reseılik ǵalym­dar birlesip jumys isteý úshin or­taq uıym qursaq, kún men jelden alynatyn energııa týraly úzdik ju­mystaryn atamekende ótetin EKSPO-2017 kórmesine ákelsem degen bıik maqsaty bar. Ǵalym ǵylym men bolashaqqa senedi, kún men jelden alynǵan energııa óndiriske de, turmysqa da erkin enetin kúnniń alys emes ekenine kepil. Názıra JÁRIMBETOVA, «Egemen Qazaqstan» QOSTANAI – ChELIаBI – QOSTANAI