Jer qatynastarynda túıtkildi jaıttar qalmasyn

Batyrhan Shú­ke­novtiń qazasy kezinde áleýmettik jelilerge qa­tysýshylardyń bel­­sendiligine ári qýa­nyp, ári muń­ǵa bat­qanmyn. Qýan­ǵanym – azamat­tary­myzdyń elimizde bolyp jatqan oqı­ǵalarǵa baǵa berýge, bir kisideı jumylýǵa shamasy kelip-aq qalǵandyǵy edi. Muń basqany – osyndaı belsendilik halqymyz úshin taǵdyrsheshti máseleler boıynsha kezdese qalsa, ony baǵyttaý, ıgerý qıynǵa soǵýy múmkin eken degen ýaıymnan edi. Jer týraly mánisin tereń bilmeıtin azamattardyń alyp-ushpa áńgimelerinen osyndaı iri qoǵamdyq pikir týyndaýy sol kezdegi qo­bal­jýym­­nyń ne­gizsiz emes­tigin kór­setti. Kez kelgen iste, ási­rese, qazirgideı shı­­kizat óndirisi qun­syz­­danyp, álem­dik ekono­mıka kúrdeli kezeń­de turǵan shaqta ınves­tısııalyq sa­lym­dardyń mańy­zy zor ekenin jurt­shylyq jaqsy biledi. Qazirgi zamanǵy soǵystar men taıtalasý ádisteriniń eń aldymen ónimdi uqsatyp satýǵa tosqaýyl bolyp, osyny shekteıtin sanksııalardy engizýdi qamtıtyny beker emes. Elbasy osyny aldyn-ala baǵamdap, aýyl sharýashylyǵy salasyn basym baǵyt dep belgilep, on bes jylǵa jýyq ýaqyttan beri salany memlekettik retteý men qoldaýdy eselep arttyryp otyrǵany bekerden-beker emes. Jer kodeksine ózgerister de ekonomıkanyń agrarlyq sektoryn saýyqtyrýǵa, búginge deıin qabyldanǵan sharalardyń júzege aspaı turǵan sebepterin anyqtap, reforma jolynda bastalǵan is-áreketterdi jerine jetkizý, osy salada bıznes júrgizýdi ońaılatý maqsatynda engizilgen edi. Bizdiń zańnamamyz sheteldikter qatysatyn mámilelerge anaǵurlym qatań talaptar qoıa­dy, aýyl sharýashylyǵy maq­satyndaǵy jerlerdi shetel aza­mat­taryna jáne sheteldiń zańdy tul­ǵalaryna satýǵa múlde tyıym salady. 1995 jylǵy 22 jeltoqsanda qabyl­dan­ǵan Qazaqstan Respýb­lı­kasy Pre­zı­dentiniń «Jer týraly» zań kúshi bar Jarlyǵynda alǵash ret azamattarǵa, onyń ishinde shetel azamattaryna jerge jekemenshik quqyǵyn berý naqtylanyp qoı­ǵan. Biraq, bul Jarlyqta shetel­dik­­terge aýyl sharýashylyǵy jerine jeke­men­shik quqyǵyn berý qara­sty­ryl­­ǵan joq, ol tek úıirgelik, qosal­qy sharýa­shy­lyq, baǵbandyq, saıa­jaı, óndiristik jáne ón­diristik emes qurylys salý úshin beri­letin jer ýchaskelerine ǵana qatysty boldy. Eń birinshi aýylsharýashylyq jerin jekemenshikke alý 1994 jyl­dyń 5 sáýi­rinde Prezıdenttiń «Jer qaty­nas­taryn odan ári jetil­dirý týraly» Jar­lyǵyna baı­la­nysty júzege asy­ryldy. Jar­l­yq­ta Konstıtýsııany buz­baı-aq aýylsharýashylyq jerin jeke­men­shikke berýge negiz qalandy. Jerdi tura­qty paı­d­a­laný quqyǵy arqyly satýǵa, syı­laýǵa, jalǵa berýge jáne kepilge qoıýǵa múm­kin­dik jasaldy. Osydan bastap keń­shar basshylarynyń ishindegi 20 jyl­dan artyq eńbektengenderge sharýashylyq jeriniń 10 paıyzy turaqty paıdalaný quqyǵy satyl­dy. Keıinnen bul quqyq jer paıdalanýshylardyń ıeligine ótti. 1995 jylǵy 30 tamyzda qabyl­dan­ǵan Konstıtýsııanyń 6-babyn­daǵy «Zań­darmen rettelgen negiz­de jer jekemen­shikke beri­lýi múmkin» degen jańa tujyrymyna sáı­kes sol jylǵy 22 jeltoqsanda «Jer tý­ra­ly» Prezıdenttiń zań kúshi bar Jarly­ǵy qa­byldandy. Onda «Qazaqstanda jer zań­­men kózdelgen tártip pen shekterde jeke­menshikte bola alady. Qazaqstan Res­­­­pýb­­­lıkasy azamattaryna jer ýchas­ke­le­ri ózindik qosalqy sharýa­shylyq úshin; baǵ­ban­­dyq úshin; saıajaı qurylysy úshin; ón­­di­­­ris­­tik jáne óndiristik emes qury­lys ne­me­­­se qurylys salý úshin, sony­men bir­ge, tur­­ǵyn úı ǵımaraty jáne osy ǵı­maratty (qu­­ryl­­ǵy, qurylys) qam­tamasyz etýge beriledi», delindi. Osy Jarlyqtyń nátıjesinde 2,5 mıllıon adamǵa úıirgelik jer berildi, 1,2 mıllıon otbasyna qosal­qy sharýa­shylyqqa, 112 myń gek­tar baǵbandyq úshin, 270 myń gek­tar 80500 adamǵa saıajaı úshin berildi. Shetel azamattary men azamat­tyǵy joq tulǵalarǵa, memle­ket­tik emes zańdy tul­ǵa­larǵa jeke­men­shikke jer ýchaskeleri ón­di­ris­tik já­ne óndiristik emes sıpattaǵy qury­­­lys, turǵyn úı úshin ǵana beriletini naq­ty­landy. Túrli elderdegi jerdi jeke­men­shikke berý úrdisine zer salsaq, AQSh-ta 40 pa­ıyz jer jekemen­shik­te, Fransııada jer jekemenshikke beriledi, biraq ony bas­qa tulǵaǵa satýǵa tyıym salynǵan, jer­­di tek jalǵa berýge ǵana bolady. Uly­­brı­­ta­nııada jekemenshikke beriledi, biraq shetel aza­­mat­taryna satýǵa tyıym salyn­ǵan. Is­pa­nııada jer jekemenshikke beri­ledi, bi­raq ony 12 jylǵa deıin satýǵa bol­maı­dy. Shve­sııada jer tolyǵymen derlik je­ke­­men­shikte, jerdiń tek 2,4 paıy­zy ǵana mem­lekette. Polshada jer tolyq je­ke­­men­shikte. Rýmy­nı­ıada ár­bir otbasyna aýyl sha­­rýa­shy­ly­ǵyn júrgizý úshin 10 ga jer te­gin beri­­lip, 8 jylǵa deıin salyqtan bosatylǵan. Pákistanda, Malaızııada, Meksı­ka­da, Kolýmbııa men Brazılııada jer jeke­menshikke satylady. Bolga­rııa men Vengrııada 90 paıyz jer jeke­men­shik­te. Germanııada shyǵys óńirindegi keıin qosylǵan jerler 12 jylǵa jalǵa beril­gen. Olarda jekemenshikke berilgen, mura­ǵa berilmeıdi, jer óńdeýge qabileti bar adam­darǵa satylady. Jerdi satyp alǵandar 20 jylǵa deıin qaıta sata almaıdy. Chehııa, Slovakııada jáne Iýgo­slavııada restıtýsııa arqyly jerler bur­ynǵy ıelerine qaıtarylyp berilgen. Chehııada 8 paıyz ǵana jer memleket menshiginde. Qazir buryn­ǵy Iýgoslavııa elderinde 85 paıyz jer jekemenshikte. Postkeńestik elder ishinde Reseı­de, Armenııada, Ýkraınada, Lıtva, Latvııa men Estonııada jerge jekemenshik bekitilgen. Túrik­­mens­tanda memlekettik qordaǵy jáne paıdalanylmaı jatqan jerge jeke­men­shik bar. Búginde 10 paıyz jer jekemenshikte. Izraıl, Italııa, Qytaı elderinde jer tek memlekettik menshikte. Qytaıda jerdi paıdalaný quqyǵy eshbir shekteýsiz saty­lady. Gol­lan­dııada da jerge memle­ket­tik menshik negizinen saqtalǵan, sharýa­lar jerdi jalǵa ǵana alady. Belorýssııa men Qyrǵyzstanda qury­lys­qa, qosalqy sharýashy­lyqqa, baǵbandyq pen saıajaı úshin jer jekemenshikke beri­ledi. О́zbek­standa jekemenshikke tek qury­lys salý úshin ǵana beriledi. Avstralııada «Sheteldik ınves­tısııa­­lar­dy retteý jónindegi keńes dep ata­latyn (Foreign Investment Review Board (FIRB)» arnaıy organ qyzmet atqarady. Bul organ Avs­tra­lııanyń zańnamasy jerdi shetel­dik­terge satýǵa tikeleı tyıym sal­­maıtynyna qaramastan jerdi shet­el­­dikterge jekemenshikke berýge asa muqııat qaraıdy, kóp rette usy­­nys­­tary keri qaıtarylady. Demek, mem­­leket tarapynan qatań baqylaý bar. Biraq, aýylsharýashylyq jerin naryq­tyq aınalymǵa qospaı, ol jer­lerdi saqtaý, joǵary ónim­dilik­ke jetý bolmaıtyny buryn­nan-aq aıtylyp kelgen. Prezıdentimiz 2002 jyly 16 sáýirde Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda bylaı dedi: «Jer týraly zańnyń «Aýyl sharýa­shy­lyǵy jerine jekemenshik kerek pe?» deıtin saýalǵa qaıta­ratyn jaýaby bolýǵa tıis. Osy suraqtyń jaýabyn izdegende biz, ádette, jerdi satý – «Otandy satý» deıtin toǵysharlyq tujy­rym­ǵa oıysa beremiz, al jerge degen menshiktiń sharýanyń endigi jer­de óz jerin eshkimniń alyp qoımaı­ty­nyna degen senimi men úmiti eke­nin eskere ber­meımiz. Kerek dese­ńiz, jerge degen men­shik – ony abat­tandyrýǵa, óz bala­lary­na shura­ı­ly qalpynda mıras etýge de­gen ynta-yqylas. Iesiz jer jetim. Eko­lo­gııa­lyq apatqa aldy­men ushy­raı­­tyn da sol ıesiz jer. Qa­za­q­stan jaǵdaıynda jerdi naryq aı­­na­ly­syna qosý degenimiz — paı­da­la­nyl­maı jatqan orasan zor resýrs­tar­dy ekonomıkaǵa qosý degen sóz. ...Úki­metke basqa elderdiń táji­rı­besin zerdelep, «qoldaımyn» men «qar­symyndy» qatar tarazyǵa tarta kelip, osy zańnyń jobasyn ázirlep, Parlamentke engizýdi tapsyramyn. ­Jyl ótken saıyn memleket pen qoǵam­nyń qyzmeti kóbinese zańdarmen ret­teletin bola bastady. Sondyqtan, Par­la­ment­tiń de, Úkimettiń de osy zańdar boıyn­­sha ómir súrýge tıis jandarmen kóbi­­­rek keńeskeni jón. Árıne, bárin bir­­den sheship tastaý múmkin emes, son­dyq­tan, tó­zimdilik tanytý kerek, usaq-túıek­ke sha­­shyla ber­meı, kúsh-qýatymyzdy qalap al­ǵan basymdyqtarymyzǵa jumyl­dyrýy­­myz kerek. Bizdiń, atqarý­shy jáne ókil­di bıliktiń halyq saı­laǵan ókilderi retinde mańyzdy mem­lekettik mindetterdi sheshý bary­synda sezim jetegine ilesip ketpeı, salmaqtylyq kórsetip, parasatqa júgingenimiz lázim». Mine, osylaı hal­qymyzǵa da, Parlamentke de, Úki­metke de qatysty ataly sóz bu­dan 14 jyl buryn aıtylyp qoıǵan. Endi jerge jekemenshik másele­siniń quqyqtyq jaǵyn taldap kóre­lik. Aýyl­sharýashylyq jerlerin jek­e­menshikke berý­ men jalǵa berý merzimin uzartý máse­le­sin zań­das­ty­rý tekten-tekke týyndaǵan joq. «100 naqty qadam» Ult Jos­pa­rynyń 35-36-qadamdary aýyl­sharýashylyq jeriniń menshigi men tıimdi paıdalanýǵa ar­nal­ǵan. Onda bylaı delinedi: «35-qadam. Aýylsharýashylyq jer­lerin tıimdi paıdalaný maq­saty­men olardy na­ryq­­tyq aına­lym­ǵa engizý. Jer kodeksine jáne bas­qa da zań aktilerine ózgerister engizý. 36-qadam. Jer telimderin maq­satty paıdalaný túrin ózgertý­ge ruqsat alý resimderin jeńildetý. Aýylsharýashylyq jerlerin paıdalanýǵa turaqty túrde monıtorıng júrgizý. Barlyq paıda­la­nyl­maı jatqan jerdi aldaǵy ýaqyt­t­a jeke­shelendirý úshin memlekettik qorǵa berý». Bul sózderde burynnan qalyptasyp kele jatqan aýylsharýashylyq jerlerin jekemenshikke jalǵa berý merzimin uzartý jáne satý arqyly naryqtyq aınalymǵa enýin tereńdete túsý úshin jer zańyn jetildirý degen oı tur. Kóptegen aýylsharýashylyq alqap­tary ıesizdikten jyldar boıy óńdel­meı, aramshópter basyp, degrada­sııaǵa ushyrap jatyr. Ony túletý úshin aýylsharýashylyq jerleri sheteldik kompanııalarǵa shırek ǵasyrǵa jalǵa berilmek degen tujyrym qarsylyqqa tap boldy. «Táýelsizdiktiń eleń-alańynda kolhoz-sovhozdar beker taratyldy, ornyna kooperatıv sııaqty menshik formasyn ózgertý jolymen-aq jerge ıelikterdi saqtap qalǵan da bolatyn edi. Belorýssııa men О́zbekstan búginde sol qalyppen ómir súrip otyr», degendi alǵa tartty sóılegender. «Qazaqstanda jerdiń búgingideı degra­da­sııaǵa ushyraýyna kim kináli? Endigi jer­de Úkimet óziniń «jańa jumys oryndaryn ashý, aýyldyń ınfraqurylymyn jaq­sartý, jumyskerlerdiń biliktiligin arttyrý» sııaqty mindetterin jerdi 25 jylǵa jal­ǵa berý arqyly júzege asyrmaq bolyp otyr­ǵany qanshalyqty durys», deıdi narazylar. Jer alqaptary sheteldikterge jeke­men­shikke berilmeýi tıis degen talapqa qatys­ty aıtsaq, ondaı ereje qabyldanyp, 1 shil­dede kúshine enýi tıis zańda tipten kóz­del­megen de edi. Jalpy, sheteldikterge jer satý týraly másele buryn da, sońǵy ózge­ris­terde de eshqashan kóterilgen jáne zań­d­astyrylǵan emes. Qazaqstandaǵy búkil jer qory 272,5 mıllıon gektar, málimetterge qaraǵanda, onyń 100,8 mln. gektary aýylsharýashylyq jeri, onyń 1,3 mıllıon gektary bizdiń azamattarymyzdyń menshiginde. 99,5 mln.ga jerdiń 65058 gektary sheteldikterge jalǵa berilgen. Internettegi aqparattarda onyń ishinde 44942 gektary shet mem­leketterdiń qatysýymen qurylǵan birles­ken kásiporyndarǵa berilgen. Al 10236 gektary – Reseıge, 7959 ga – Kıpr memleketine, 859 ga – Birikken Arab Ámirlikterine, 432 gektary – AQSh-qa, 294 ga – Germanııaǵa, 282 ga – Qytaıǵa, 45 gektary – Polshaǵa, 7 gektary Túrkııa­ǵa beril­gen. Qalǵan 2,3 gektary 11 mem­le­ketke 0,1-04 ga kóleminde Belarýs Res­pýb­­­lı­kasy, Ýkraına, Avstralııa, Izraıl, Iran, Armenııa, О́zbek­stan, OAR, Mol­do­va, Brazılııa, Latvııa elderine berilipti. Eń aldymen, elimizde jerge menshik quqy­ǵynyń eki sýbektisi bar ekenin túsi­nip alýǵa tıispiz, óıtkeni, jerdi satý men jalǵa alý týraly bolǵan jaǵdaılarda osy ekeýin bilmeý men shatastyrý barlyq kelispeýshiliktiń basty sebebi boldy. Onyń birinshisi – jer ýchaskeleriniń menshik ıesi bolý, olar – Qazaqstan Respýblıkasynyń aza­mattary, sondaı-aq, sheteldikter men aza­mattyǵy joq adamdar. Ondaı jer ýchas­kelerine qosalqy sharýashylyq; ba­ǵ­ban­dyq; saıajaı jáne óndiristik jáne ón­di­ristik emes qurylys salýǵa arnalǵan jer­ler jatatyny zań­men belgilengen. Demek, osy atalǵan tul­ǵa­lar ǵana jer ýchaskelerine menshik ıesi bola alady. Bul kategorııa ishinde aýylsharýashylyq jeri joq. Kodekstiń 20-babynyń 2-tarmaǵynda bylaı delingen: «Osy Kodekste belgi­lengen negizderde, sharttar men shekterde jer ýchas­kelerine jekemenshik quqyǵynyń sýbek­tisi – azamattar jáne memlekettik emes zańdy tulǵalar. Bul rette, eger osy Kodek­­ste ózgeshe belgilenbese, azamattar dep Qa­zaq­­stan Respýblıkasynyń azamattary, son­daı-aq, sheteldikter men azamattyǵy joq adam­dar uǵynylady». Bul jerde bári túsi­nikti sııaqty. Jerdiń menshik ıesi bola alatyndardyń ekinshi túri – aýyl sharýashylyǵyn ıelenýge quqyǵy bar tulǵalar. Daýdyń basy bolǵan, 2016 jyldyń 1 shildesine kúshine enetin Jer kodeksi­niń 24-babynyń 1-tarmaǵyndaǵy «1. Mem­leket­tik menshiktegi aýyl sharýashylyǵy maq­satyndaǵy jer ýchaskeleri osy Kodeks­te belgilengen tártippen jáne jaǵdaı­larda jeke jáne zańdy tulǵalarǵa jer paı­da­laný quqyǵymen jáne (nemese) jeke­men­shik quqyǵymen berilýi múmkin», degen mátinniń aýylsharýashylyq jerine qatysy joq. Osy tarmaqtyń úshinshi bóligi kodekske engizilgen ózgeristerge oraı jańa redaksııada kózdelgen «Sheteldikter, azamattyǵy joq adamdar, sheteldik zańdy tul­ǵalar, sondaı-aq, jarǵylyq kapı­talyndaǵy shetel­dikterdiń, azamattyǵy joq adamdardyń, shetel­dik zańdy tulǵa­lardyń úlesi elý pa­ıyzdan asatyn zańdy tulǵalar aýyl sharýa­shylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchaskelerin jıyrma bes jylǵa deıingi merzimge jaldaý shart­tarymen ýaqytsha jer paıdalaný quqy­ǵymen ǵana ıelene alady» degen mátinge túsinispeýshilik týyndaǵan. Kóp­shilik 25 jyldy kóp sanaıdy. 24-bap, 2-tarmaq, 2)-tarmaqshada: «Mámileler jasalǵan kezde qoldanysta bolǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń zańna­ma­syna sáıkes sharýa nemese fermer qoja­lyǵyn jáne taýarly aýyl sharýa­shy­ly­ǵy óndirisin júrgizý úshin jer ýchaske­si­ne turaqty jer paıdalaný quqyǵyn (uzaq merzimdi jer paıdalaný quqyǵyn) memleketten buǵan deıin satyp alǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary men memlekettik emes zańdy tulǵalary, osy Kodeks qoldanysqa engizilgen kezden bastap osy Kodekste belgilengen jer ýchas­keleri normalarynyń sheginde jekemenshik quqyǵyn satyp alýǵa qosymsha tólemaqy alynbaı, jer ýchas­keleri­niń menshik ıelerine aınalady» delingen. Endi jerdi jekemenshikke alyp alǵan­dar men uzaq merzimge jalǵa alǵandar sol jerdegi joldardan ótýge, aýmaqtaǵy elektr baǵandaryna, molaǵa, t.s.s. buryn­nan ornalasyp qalǵan núktelerge kirgizbeı qoıady, babalarymnyń qabirine baryp duǵa oqı almaı qalamyn degenderdi Jer kodeksindegi servıtýt dep atalatyn mynadaı erejemen tanystyryp qoıaıyn: «servıtýt – bóten jer ýchaskelerin shekteýli nysanaly paıdalaný, onyń ishinde, jaıaý ótý, kólikpen ótý, qajetti kommýnıkasııalardy tartý men paıdalaný, ańshylyq jáne balyq sharýashylyqtary jáne ózge de muqtajdar úshin paıdalaný quqyǵy». Demek, bul máselede de prob­lema joq, barlyǵy zańmen naqtylanǵan. Kodekstiń 8-babynda: «Memlekettiń aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer ýchas­­kelerin jekemenshikke satqannan tú­se­tin qarajat Ulttyq qorǵa aýdarylady» de­­­lin­gen. Ulttyq qor týraly arnaıy zań bar, onyń qarjysy tereń zertteýlermen, ba­­­­sym ba­ǵyttarǵa ǵana jumsalady. Bul da «mem­­­leket kúnin kóre almaǵandyqtan ata-ba­ba jerin satqaly jatyr» degen sózderge jaýap. Aýylsharýashylyq jerlerin shetel­dik­­­terge satpaý týraly halyqtyń tala­by qordalanǵan problemalardy ashyp kórsetti. Onyń negizinde halyq tur­my­synyń tómen­deýi, qymbatshylyq, jeńis bermeı jatqan sy­baılas jemqor­lyq, strategııalyq nysan­dar­dyń jabyq she­malarmen satylyp ketýi, ádil­­dikke jetýdiń buralań-bultaǵy mol jo­ly, memlekettik tildiń almaǵaıyp hali, bi­lim salasyndaǵy asyǵystaý júr­gizilmek óz­ge­­rister, t.b. pro­blemalar jatyr. Halyq baǵ­­dar­­lama­lar­daǵy ýáde etil­gen merzimde emes, tap búgin jaqsy, laıyqty ómir súrgisi keledi. Bularǵa jerdi jalǵa berý men satý usynys­tarynan týyndaǵan kúmánderdi seıil­dirýde Úkimettiń qulyqsyzdyǵy, halyq­qa túsindirý jumystarynyń qasań­danýy qosyldy. Buryndary el aldynda zań­nama men jańa ıdeıalardy túrli túsin­dirý jumystaryna jumyldyrylatyn Úki­met basshysy men Bas prokýror syndy bedel­di tulǵalardyń jabyq rejimge ótip, ári ket­kende resmı brıfıngterde ǵana mono­log formasynda túsindirilýi basym bolyp qalyptasty. Osy jóninde ústimizdegi jylǵy 5 mamyr kúni ótkizilgen jıynda Elbasy durys aıtty. «Biz Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń standarttaryna talpynyp, álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna qosylamyz degen maqsat ustanyp otyrmyz. Bul uıymdaǵy, jalpy, damyǵan elderdiń eń bir jaqsy standarty – mundaı el­derd­iń úkimeti halyq aldyna kúnde shy­ǵa­dy, úkimet músheleriniń barlyǵy qoǵam aldynda qurdaı jorǵalaıdy. Ol el­der­diń mınıstrleri bir másele týyndaı qal­sa, jedel pikir bildiredi. Al, bizde qalaı? Me­niń aıtarym, brıfıngke kelip, jýr­na­lıs­ter­diń aldynda qaǵazǵa jazylǵan máti­n­di oqyp berý – aqparattyq jumys emes. Biz­diń mınıstrler brıfıngterde jýr­na­lı­s­­­ter­den qashqanda, aldyna jan sal­maı­dy, qa­rapaıym suraqqa jaýap bermeıdi», – dedi. Bizdegi aýyl sharýashylyǵy máseleleri Úkimet basyndaǵylardy shyndap qyzyq­tyr­maıtyny jer-jerlerde buryn da aıty­lyp júrgen. Osydan baryp jer paı­dalanýdyń eskiden kele jatqan úrdisi bosańsydy. Tipten, áriden aıtsaq, Abylaı han­nyń armany bolǵan «halqymdy jerdi emip ósetin ete almadym» degeni, ol kez­degi jer paıdalanýdy tym bolmaǵanda malshy­lyq óneriniń asa damyǵan sátteri ekenin esi­mizge alamyz. Sosıalıstik qoǵamdaǵy qoǵam­dyq menshiktiń basym­dyǵy adamdardy men­shik ıeliginen aıyrǵany da kemshilik bol­ǵany kórinip tur. Adamdar jerdi paı­da­laný men ony óz ıgiligine jumsaý quqy­ǵy­nan aıyr­yl­ǵan osy 70 jyldaǵy ádettengen qoǵam­dyq menshikke tek aılyq jalaqy alý tásili retinde qarastyrý búginde zııanyn tıgizýde. Adamdar menshikti shyndap ıelenýge, onyń ıgiligimen otbasyn asy­raý­dy, sodan tólenetin salyq arqyly qoǵam­ǵa paıda keltirýge áli de bolsa tolyq beıimdele almaı keledi. «О́zimdiki degende ógiz qara kúshim bar» degen qazaq máteli bar. Solaı «ózimdiki» deı almaǵandyqtan, sosıalızm qazaqtary úıindegi 5-6 tuıaǵyna rıza boldy jáne onyń jem-shóbin qoǵamdyq malǵa tıesili ıgilikten úzip-julyp alýdy ádettendi. Osy pıǵyldan áli de aryla almaı kelemiz. Ásirese, naryq ekonomıkasyna kóshkeli beri egin salyp, mal ósirýge beıimdelgender aýyl adamdarynyń jalpy kópshiligi bolýdan qaldy. Muny da 2012 jyldyń 10 shildesinde «Egemen Qazaqstan» gazetinde Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń  «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» ma­qalasynda ádemi aıtyldy. «Ras, táýelsiz­dik qoǵamymyzǵa eńbek erkindi­gin syı­la­dy. Keńes zamanyndaǵydaı máj­búr­lep jumys istetý joq. Árkim nendeı kásip­pen shuǵyldanamyn dese de, erki, qalaýy biledi. Biraq, kúngeı men kóleńke qatar júretini sekildi bul bostandyqtyń da ekinshi jaǵy bar eken. О́zderin ózderi jumyspen qamtyp júrgenderdi memleket qoǵamǵa zárý mamandyqtarǵa qaıta, tegin oqytyp jatqanda, jańaǵy eńbek erkindigin paıdalanyp, jańadan ashylyp jatqan kásiporyndarǵa kerekti mamandyq alyp, iske kirisýdiń ornyna, qaısybireýler jeke­menshik mashınasyna minip, aýyl arasynda, qala ishinde jolaýshy tasyǵandy artyq kórýde. «Janymdy qınap qaıtemin, osy tirligim paıdaly» deıtin sekildi», dedi. Jasyratyny joq, halyqpen kelispeı sheshim qabyldaý, óz óktemdigin júrgizýge tyrysý bizdiń Úkimetke abyroı ápermeıdi. Stıhııaly túrde týyndaǵan jer týraly talqylaýlardyń basty sebebiniń biri – halyqty aqparattandyrýdyń azdyǵy. Oǵan Keńes kezinen qalǵan: «Aıtqandy iste, basqada sharýań bolmasyn» degen tárbıe alyp kelgen quqyqty túsinbeý qosyldy. Abyz Ábish aǵanyń: «Búgingi eldik – tynyshtyq, búgingi erlik – sabyr, búgingi otanshyldyq – tózim!» – degeni búginde eń kerekti ustanym. Jer telimderin 49 jylǵa jalǵa berý týraly ózgeris Jer kodeksine 2003 jyly engizilgen bolatyn. 2016 jyldyń 1 shildesi kúni buryn jasalǵan jalǵa berý týraly kelisimsharttar zańdy kúshin joımaıtyny, esesine, jalǵa alýshylardyń jer telimderin jeńil­dik­pen satyp alý múmkindigi paıda bola­ty­ny da, ákimdikke ótinish jazsa bol­ǵany, sol jerde tikeleı aýksıonsyz satý­ týraly kelisimshart jasalatyny, jer ıesi ataný úshin jalǵa alýshy adam jerdiń kadastrlyq baǵasynyń 50 paıyzyn ǵana tólese jeterlik ekendigi, qojalyq ıesine jerdiń qunyn birden nemese 10 jylǵa deıin bólip tóleýge múmkindik beriletini de jete túsindirilýi tıis erejeler. Zańda aýksıon qazaqstandyqtar úshin, al konkýrs sheteldikter úshin ótkiziledi dep anyq jazylǵanymen, mundaı júıede sybaılas jemqorlyqqa jol berilmeıdi, aýk­sıonnyń ózi azamattar arasynda ashyq básekelestikti kúsheıtedi, – dep aıtyl­ǵanymen, qarapaıym turǵyndarǵa muny durystap túsindirgen eshkim bolmady. Qazaqstan azamaty jerin sheteldik azamatqa satyp paıda taba almaıtyny, olaı etýge zańda notarıýstardyń mundaı kelisimshart jasaýyna tyıym salynǵany der kezinde túsindirilmedi. Osynyń bári qordalanyp, Elbasynyń shuǵyl sheshimimen ǵana qalpyna kel­tirildi. Jerdi jekemenshikke alyp, jalǵa alyp ıgerip, sharýa óz nápaqasyn aıyrýy qajet. Jer berý zaıyrly memleketterdegideı jarııaly túrde, ashyq júrýi kerek. «Jerdiń elektrondy kartasyn jasap, qaı jer satylatynyn kórsetip turý kerek» degenniń de jany bar. Jerdi alǵan adam tıimdi paıdalanbasa, Elbasy sózinde aıtylǵan komıssııa qarap, ol jer qaıtarylyp, ıgere alatyn, ózine de, salyq arqyly elge de paıda ákeletin adamǵa berilgeni durys. Adamdardy jer tabys kózi ekendigine úıretý, qalaı uqsatýdy oqytý kerek. Sonda ǵana biz elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz ete alatyn, eksport deńgeıin qamtı alatyn memleketke aınalamyz. Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý, keıbireýler aıtqandaı, ózimizde óndiriletin taýarlardan halyqqa qajet mólsheriniń 70-80 paıyzyn qamtamasyz etip otyrýdy ustaný emes, ónimdi qajettilikten eki ese arttyryp shyǵarýǵa jetý degen sóz. Sonda ǵana bizde azyq-túlik qaýipsizdigi qamtamasyz etiledi jáne eksporttyq taýar óndirýdi josparlaýǵa jetemiz. Aýyl sharýashylyǵyn damytyp, ekonomıkamyzdy óristetý úshin alyp úsh naryqtan (Reseı, Qytaı, Iran) aıyrylyp qalmaý kerektigi de aıtylýda. Bulardaı alyp naryqtan qashpaýymyz kerek. Biz úlken naryqqa shyqpaı, óz betimizshe damı almaımyz. Olarǵa keregi, óz naryǵyn qamtamasyz ete alatyn, tıimdi alys-beris jasaı alatyn biz sekildi el. «Osy úsh alyp naryq jylyna 100 mıllıard dollar turatyn azyq-túlikke zárý. Biz sonyń 10-aq paıyzyn alsaq, aýyl sharýashylyǵy ónimin 2-3 esege ósiremiz. Bul degenińiz, jańa jumys kózi, eńsesin kótergen aýyldar, úlken qarjy kózi», dedi Elbasy. Taldaýymyz kórsetkendeı, jurtshy­lyq­tyń talaptaryndaǵy basty másele zańda emes, Úkimettiń ózi usynǵan ózgeris­terin qorǵamaýynda, tipti, qorǵaǵysy kelmeýinde. Sondyqtan, Úkimet budan bylaı halyqpen sanasyp, suhbattasyp, pikir alysyp otyrý qajettigin túsingeni jón. «Jer týraly Zańnyń qabyldanǵanyna 13 jyl boldy. Ony kópshilik bilmeıtin bolyp shyqty. Masqara ǵoı... Keshe ǵana jer týraly saıt ashyldy. Biraq bul da keshikken shara. Áli de ashylýy tıis aqparattar kóp. Mysaly, kórshi Reseıde kimniń menshiginde qansha gektar jer baryn op-ońaı bile alasyz. Olar sondaı tizimdi jarııalap otyrady. Al biz qaı jer kimniń ıeliginde ekenin bile almaımyz. Sodan keıin kúdik pen kúmán qoıýlanady» degendi aıtty jaqynda meniń bir áriptesim. Aýyl sharýashylyǵy jerin paıdalanýdy jaqsartý jolynda jetken jetis­tikterimiz de mol. Astyqty alqaptardaǵy jer paıdalaný úderisi kóńil tolatyndaı jaǵdaıda – jyl aralatyp mıllıard put astyq jınalýda. Sýarmaly jer kólemi 1990 jylmen salystyrǵanda 800 myń gektarǵa azaıyp ketkenimen, keıingi jyldary jer paıdalanýdaǵy jańa tehnologııalar tıimdi paıdalanylýda. Onyń ishinde, tamshylatyp sýarý tehnologııasy sharýalar eńbeginiń tıimdiligin arttyrdy. Oǵan qosa Saryaǵash aýdany bas bolyp, Ońtústik ólkeniń sharýalary jylyjaılar salýda úzdik nátıjelerge qol jetkizip keledi. Buryn О́zbekstannan tasymaldanatyn kókónis ónimderimen budan bylaı respýblıka halqyn tolyqtaı qamtamasyz etý múmkindigi týyp otyr. Sóz sońynda ǵalym ári aýyldan túlep ushqan perzent retinde endi ǵana quryl­ǵan ar­naıy komıssııaǵa aıtar naqty usy­nys­tarym da bar, ony bólek baıandarmyn. «Halyq qalasa, han túıesin soıady» degen kóneden bizge jetken mátel bar. Sol aıtqandaı, Elbasynyń 6 mamyrdaǵy «Jer zańnamasynyń keıbir normalaryn qoldanýǵa moratorıı engizý týraly» Jarlyǵy halyq kóńilinen shyqty, túıtkildi máselelerge núkte qoıdy. Endigi másele – jyl aıaǵyna deıin asyqpaı taldap, túrli kózqarasta bolǵanmen syndarly oılaıtyndardyń pikir almasýlaryn  uıymdastyryp, qoǵamdyq tyńdaýlar ótkizip,  bolashaǵymyzǵa balta shappaıtyn, el úshin tıimdi bir ortaq sheshimge kelemiz ǵoı dep úmittenemin. Myrzageldi KEMEL, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory ASTANA