Bizde sońǵy ýaqyttary jyl saıyn kóktem kelip, qar eridi degenshe, «ana jerdi sý basyp ketipti, myna eldi meken sý astynda qalypty» degen sııaqty attandaǵan sózderdi estý daǵdyly ádetke aınalyp barady. Tipti, etimizdiń ólip ketkeni sondaı, kún jylyna bastasa boldy, «e, taǵy da sý astynda qalatyn boldyq qoı», dep ózimiz de soǵan ishteı beıimdele bastaıtyn sııaqtymyz. Ásirese, keıingi 5-6 jyl kóleminde oryn alǵan oqıǵalar osyndaı oılarǵa ıtermeleıdi.
Sonda qalaı, osyǵan deıin Qazaqstanda qys bolmaǵan ba, álde qys bolsa da qar qazirgideı qalyń jaýmaǵan ba? Eger búginde umyt bolýǵa aınalǵan ótken jyldardyń dáıekteri men derekterin qoparystyryp baıqar bolsaq, ol ýaqyttarda da klımaty qubylmaly sanalatyn elimizde talaı-talaı qarly borandardyń bolǵanyn, tipti, keıde jaýǵan qardyń qalyńdyǵy kisi boıynan asatyn kezderdiń kezdeskenin de eske túsirýge bolady.
Máselen, meniń ózimniń bala kezimdegi «jut qoıan» degen atymen tarıhta qalǵan ótken ǵasyrdyń sonaý 60-shy jyldarynyń basyndaǵy alaı-túleı borandar jadymda ábden jattalyp qalypty. Onyń olaı bolatyny, birinshiden, sol jyly aýyldyń keıbir turǵyndarynyń uıqylarynan oıanyp, tańerteńgisin syrtqa shyǵamyn degende, qar bitep tastaǵan esiginen shyǵa almaı, ishte otyryp qoldaryna ilikken quralmen qardy qazyp baryp dalaǵa shyǵýlaryna týra kelgenderin óz qulaǵymyzben estigenbiz, kerek dese, tipti, kórgenbiz de. Sol jyldary úı men qoranyń eki ortasynyń qarmen bitelgeni sondaı, úı ıelerine qoraǵa baryp maldaryn jaılaý úshin týnnel qazýǵa týra kelgen edi. Al bizder – oıyn balalary jańaǵy taý-taý bolyp úıilgen qar arqyly úı tóbelerine op-ońaı shyǵyp ketetinbiz.
Borannyń kúshtiligi men qardyń orasan kóp bolǵany sondaı, sol jyldary keńsharlardyń qarapaıym tehnıkalarynyń ony tazartýǵa qaýqary jetpegendikten Qostanaı oblysynyń shalǵaıda jatqan Amangeldi, Jangeldın aýdandaryna áskerı tehnıka kómekke kelgen bolatyn. О́ıtkeni, joǵaryda attary atalǵan aýdandarǵa azyq-túlik, otynǵa qajetti kómir, maldyń jemazyǵy, qurylys materıaldary sııaqty kerek-jaraqtar temirjoldyń joqtyǵynan tek avtokóliktermen ǵana tasymaldanady. (О́kinishtisi, arada 50 jyldan astam ýaqyt ótse de, bul jaǵdaı áli kúnge deıin ózgergen joq). Al kúndiz-túni soqqan aq tútek borandar dala joldaryn attap júrýge kelmeıtindeı etip múlde bitep tastaǵan bolatyn. Halyqqa azyq-túlik, basqa da qajet dúnıelerdi jetkizý úshin shuǵyl túrde joldardy arshý kerek edi. Keńestik áskerı tehnıkanyń alys aýyldarǵa kómekke kelýiniń sebebi de osyndaı mańyzdy mindetterden týyndaǵan-dy.
Al eger jańbyr jaıyna keler bolsaq, tabıǵat-ana elimizdi ol jaǵynan da kende qylǵan emes. Bul oraıda da 1969 jyldyń jazy meniń esimde saqtalyp qalypty. Sol jyly jaýyn aılap jaýdy. Qazaq aýyldaryndaǵy shıfer salynbaǵan saman úılerdiń tóbelerinen aqqan tamshy onsyz da berik bolyp sanalmaıtyn úılerdi qulatýǵa shaq qaldy. Adamdar tósek-oryndaryn jınastyryp, tamshy sýdy jınap otyrý úshin bólmeniń tus-tusyna ártúrli ydystar qoıýǵa májbúr boldy. Abyroı bolǵanda, jańbyrdyń bir aı boıy derlik tolassyz jaýǵanyna qaramastan, úı de qulaǵan joq, mal da shyǵyn bolǵan joq.
Biz elý jyl buryn bolǵan bul jaǵdaılardy nelikten eske túsirip otyrmyz? Ondaǵy oıymyz klımaty qatqyl sanalatyn Qazaqstannyń qaı kezde de boran men jaýynǵa kende bolmaǵanyn aıtý. Tipti, kúni keshe, ıaǵnı 90-jyldardyń aıaǵynda Aqmola Astana atanbaı turǵan kezdiń ózinde qala trotýarlarynyń qarmen keptelip, adamdardyń órkeshtengen jasandy «taýlardyń» ústimen júrýge májbúr bolǵanyn, keıde kóshelerde taıǵanap qulap ta qalyp jatqandaryn kópshilik jurt áli de umyta qoımasa kerek. Mine, osyndaı qıyndyqtar ákelgen qystardan keıin de kóktem kelip, qar erip, tasqyn sýlar saı-salany toltyryp jatatyn. Biraq, bútindeı bir aýyldy sý alyp ketipti, betin aýlaq qylsyn, adam shyǵyny bolypty degendi eshqashan estigen emespiz. Al búgin she?..
2009 jyldyń 19 mamyrynda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Shardara aýdanynda tolassyz jaýǵan jańbyrdyń saldarynan myńnan astam úıdi sý basty. Oǵan ırrıgasııalyq júıeniń ıesiz qalýy sebep bolǵan. 2010 jyldyń 11-12 naýryzynda Almaty oblysynyń Qyzylaǵash aýylyn tasqyn sý alyp, 43 adam qaza tapty, 300 adam jaraqat aldy, 251 úı qırady, 42 úı zaqymdandy. Onyń sebepteri týraly sol kezde keńinen aıtyldy, kináli degender jazaǵa da tartyldy. 2011 jyly 13 sáýirde Oral qalasy túgel derlik sý astynda qaldy. 2013 jyldyń 11-17 sáýirinde Soltústik Qazaqstan oblysynyń birneshe eldi mekenin sý basty. 2014 jyldyń 25 aqpany men 3 naýryzy aralyǵynda Qyzylorda oblysyndaǵy Jaıylma kenti men Birlik aýyly da sýda qaldy. Oǵan Batys Qytaı – Batys Eýropa avtojolyndaǵy sýaǵardyń tarlyǵy sebepker bolǵan. 2014 jyldyń 12 jeltoqsanynda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Vostochnyı kenti sýǵa ketti, úıler qırap, 50 adam basqa jaqtarǵa kóshirildi. 2015 jyldyń 23 naýryzy men 10 sáýiri aralyǵynda Qaraǵandy oblysynda 35 eldi meken sýǵa ketti. 5 kópir buzylyp, 6500-9000 adam kóshirildi. 2015 jylǵy 10 sáýirde Aqmola oblysynyń Atbasar aýdanynda Teńdik, Maıqaıyń aýyldary sýǵa batty. Kelgen shyǵyn – 900 myń teńge. Biz apatty oqıǵalardyń tek iri-iri degenderin ǵana mysal retinde keltirip otyrmyz. Sonyń ózinde de bas-aıaǵy 6-7 jyl úshin bul az derek emes. Sonda sypaıylap aıtqanda, mundaı keleńsiz jaǵdaılardyń oryn ala berýiniń mánisi nede? Álde jergilikti jerlerdegi jaýapty adamdar sý tasqynynyń qaýipti ekenin, oǵan aldyn ala daıyndalyp, saqtyq sharalaryn jasaý kerektigin túsinbeı me? Álde bul jappaı jaılaǵan jaýapsyzdyqtyń, ıesizdiktiń, el men halyq taǵdyryna degen nemquraıdylyqtyń saldary ma? Soraqysy sol, osylardyń bári elde tótenshe jaǵdaılarmen aınalysatyn arnaıy qurylymnyń bolǵanyna qaramastan, oryn alyp otyr. Biraq tónip kele jatqan qaýiptiń aldyn alý, ol týraly turǵyndarǵa eskertip, saqtyq sharalaryn jasaý ol qurylymnyń mindetine jatpaıtyn sııaqty. Sondyqtan da shyǵar, olar kóbine-kóp sýda qalǵan adamdardy, mal men dúnıe-múlikti qutqarýǵa kómektesýmen ǵana shektelip jatady.
Erte kezderi halyq, eshkim aıtpasa da, kóktem shyǵa úıleriniń mańaıyn qardan tazartyp, sý aǵatyn jylǵalar, «jaman aıtpaı jaqsy joq» degendeı, qamsyz otyrmaýǵa tyrysatyn. Bala kezimizde ózimiz de sondaı jumystarmen talaı ret aınalystyq. Ol kezdegi úıler de negizinen shymnan turǵyzylǵan, osal bolatyn, sý tıdi degenshe shaıǵa batyrǵan qanttaı ezilip sala beretin. Sony bilgendikten de úı ıeleri erte bastan qamdanatyn. Bálkim sondyqtan da bolar, ol kezderi sý tasqynynan mal-jan shyǵyny bolmaıtyn.
Al búginde she? Búginde sý tasydy degenshe, úlken be, kishi me, áıteýir bir apat keldi deı ber. Nege? Osy saýal tóńireginde oılanyp, soǵan jaýap izdep jatqan adamdar bar ma? Joq bolsa, nelikten joq jáne qashan bolady? Máseleniń shyndyǵyna kelsek, tornado, sýnamı sııaqty alapat tabıǵı apattardyń aldyn alý úshin kúresip, keń aýqymdy jumystar júrgizip jatqan elder de bar álemde. Biz bolsaq jyldyń qar erıtin mezgilinde mindetti túrde qaıtalanyp turatyn sý tasqynynyń aldyn ala almaı ábigerge túsýdemiz. Álde osylardyń bárin talap pen tártiptiń álsireýinen, qandaı da bolmasyn iske jaýap beretin adamdardyń joqtyǵynan, bylaısha aıtqanda, árkimniń óz kúılerin ózderi kúıttep ketýinen dep túsingen durys pa? Olaı bolsa, sý tasqyny halyqqa, odan qaldy el ekonomıkasyna qashanǵa deıin qyrýar zardaptar ákele bermek? Osy maqalany jazýǵa túrtki bolǵan dál osy saýal...
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»