Tilektes ESPOLOV,
QazUAÝ rektory, UǴA akademıgi:
– Búgingi kúni aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy eń basty problemanyń biri – aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerdi tıimdi paıdalaný. Qazaqstan aýmaǵynyń 215 mıllıon gektary, ıaǵnı 80 paıyzy aýyl sharýashylyǵy jerleri. Bul – álemdegi resýrstardyń 4 paıyzy.
Ǵalymdarymyzdyń zertteýi boıynsha, egistik jerlerdegi topyraqtyń qunarlylyǵy sońǵy 20 jyl ishinde 20-30 paıyzǵa, al keıbir jerlerde 40 paıyzǵa deıin tómendegen. Sonymen qatar, sýarmaly jerlerdiń kólemi 2,5 mıllıon gektardan 1,1 mıllıon gektarǵa deıin qysqarǵan. Mundaı jaǵdaı sýdyń jetispeýshiliginen emes, topyraqtyń tuzdanýy sııaqty ekologııalyq máseleler negizinde týyndap otyr.
Atalǵan máselelerdi tıimdi sheshý úshin otandyq aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý qajet. Qazirgi tańda barlyq jaǵdaıdy eskere otyryp, jer qatynastaryn retteý ashyq, jarııaly túrde júrgizilýi kerek. Sondyqtan jerdi naqty paıdalaný qaǵıdalaryn engizý mańyzdy.
Úkilaı KERIMOVA,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory:
– Qazaqstanda jer reformasyn júrgizý máselesi ábden pisip-jetilgen jaǵdaıat. Onyń san alýan sebebi de bar. Máselen, negizgi sebebi retinde tarap ketken qojalyqtar men usaq taýar óndirýshi agrobirlestikterdi aıtsa da bolady.
Bir ǵana AQSh-ta 1950-2006 jyldar aralyǵynda agrosektorda usaq birlestikterdiń sany 3 esege deıin azaıyp, kerisinshe, orta birlestikter 2 esege kóbeıgen. Osy jyldar aralyǵynda elde jylyna 200 myń usaq fermerlik qojalyqtar qysqartylyp kelgen nemese ózara biriktirilip otyrǵan. Nátıjesinde, eldiń ekonomıkalyq-strategııalyq áleýeti tolyqtaı qamtamasyz etilip kelgen, zamanaýı naryq jaǵdaıyna ıkemdi iri agrobirlestikter ǵana qalǵan.
Sondyqtan da, eger biz elimizde agrarlyq sektordaǵy ahýaldy ózgertip, keleshekte mol tabysqa jetý maqsatynda, agroónimmen halqymyzdy tolyqtaı qamtamasyz etýdi oılasaq, onda alǵa qaraı batyl qadam jasaýymyz kerek. Qazaqstan jańa kezeńge, aýylsharýashylyq salasynyń órkendeýine qadam basqaly turǵan sátte naqty sheshim qabyldaýdan qaımyqpaǵan jón.
Bolathan MAHATOV,
aýyl sharýashylyǵy
ǵylymdarynyń doktory:
– «Ulttyq qundylyq» degen taqyrypta ótken dáriste áńgimeniń betin ǵana sylap-sıpap aıtatuǵyn jeńil sóz bolmady. Bizdiń bir baıqaǵanymyz, eldikti saqtap qalǵan, jerdiń qadir-qasıetin ishinara tereń sezinetin eltutqa azamattyń janynda júrgen kisi de búgingi ǵalymdarǵa, oqytýshylar men stýdentterge memleketimizdiń alǵan baǵyty men keleshek ustanar baǵdarymyzdy, Memleket basshysynyń syndarly saıasatyn ádemi jetkize bildi.
Biz bir nárseni bile júreıikshi. Qazaqstan shırek ǵasyr tóńireginde keshegi Keńes dáýiriniń 70 jyldyq jetistigine jetip úlgerdi. Iri mal sharýashylyǵy boıynsha qazaqtyń maly keshegi kezeńnen kem emes. Tabıǵı ósim kórsetkishin eskersek, usaq mal sany boıynsha da jaqsy kórsetkishke ıemiz. Et, sút ónimderi boıynsha da kórsetkishimiz jaqsy. Alaıda, bizde birkelkilik, bir ortaǵa jınaqtaý sekildi júıe ǵana bolmady. Biraq, keıingi «Kooperasııa týraly» Zań der kezinde qabyldanǵan ıgi sheshim bolyp tur.
Bir áttegen-aıymyz, biz jerdi ıgerýde sál kenjelep turmyz. Ábden eski júıege saı, jerimizdi bireý óńdeı me, oǵan bireý birdeńe ege me, oǵan qoǵam bolyp bas aýyrtpaǵannyń saldaryn tartyp otyrmyz. Jerimiz ulan-ǵaıyr dep aıtqandy bilemiz, alaıda, sol jerdi ıgerý úshin maman jetispeıtin jaıymyz taǵy bar. Sondyqtan da UBT-ǵa qatysa almaı qalatyn 30 paıyz bitirýshi aýyldyq jerlerdiń balalary eken, osy el men jerdiń keleshek qojasy bolatyn solardyń taǵdyryna da alańdaýshylyq tanyta bileıik degim keledi.
Arman KAMALOV,
«Aqsaı» JShS bas dırektory:
– Jańa tehnologııalarsyz bizdiń elimiz aýylsharýashylyq ónimderin sapaly óńdeý isin tııanaqtaı alady degen sózge qazirde 5 jasar bala da senbeıdi. Jańa tehnologııa eńbek ónimdiligin arttyrýmen qatar, ónim sapasyn, taýar quramynyń sanalýandyǵyn, ekologııalyq taza taýar daıyndaý sekildi kóptegen tıimdilikterdi qamtamasyz etedi.
Udaıy tek óz qarajatyńmen ǵana ónerkásiptiń deńgeıin kóterý múmkin emes. Tıisinshe, sheteldik ınvestısııa tartý arqyly biz bıznesti damytý men kólemin ulǵaıtýǵa jáne damyǵan elderdiń aldyńǵy qatarly tehnologııalaryn elimizge ákelý múmkindigine ıe bolamyz.
Zamanǵa laıyqty tehnologııamen jabdyqtalǵan kásiporyn óz isin dóńgeletip qana qoımaı, jańa da sapaly taýar túrlerin halyqqa tıimdi arzan baǵaǵa usyný arqyly el ekonomıkasyna óz úlesin eselep qosa alady.
Kóz aldyńyzǵa elestetip kórińizshi, ár mınýt saıyn biz 15 keli nan pisiremiz. Táýligine 24 saǵat boıy toqtaýsyz jumys isteýmen kúnine 150 tonna nan ónimderin daıyndaımyz. Osynaý óndiristiń bel ortasynda júrgennen keıin biz aýylsharýashylyq júıesin damytý arqyly álemde eń ozyq elder kóshin bastaýǵa múmkinshiligimiz bar.
Ǵalıjan MÁDIEV,
ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty:
– Bizdiń elimiz aýylsharýashylyq salasy boıynsha úlken áleýetke ıe. Terrıtorııamyz qanshalyqty aýqymdy bolsa, sol aýqymdy toltyratyn halqymyzdyń deni aýyldyq jerlerde ómir súredi. Bizde aýyldyq jerde kásipkerlikti jaqsy jolǵa qoıýǵa da múmkindigimiz zor. Alaıda, bul máselege ústirt qaraýǵa bolmaıdy. Bizde naryqtyq turǵydan aýylsharýashylyq máselesin ońtaılandyrý tetigi joq.
Eger aýylsharýashylyq ónimi uzaq saqtalyp qalǵanda onyń qunyn joımaıtyn baǵa zańdylyǵy bolsa, onda aýylsharýashylyq salasy qaryshtap damıdy. Odan ózge, jerden ónim alý úshin oǵan ınnovasııalardy engizý kerek. Ol da úlken qarajat turady. Dál qazir jeke sharýada da, memlekette de ondaı basy artyq qarjy joq. Sondyqtan da biz syrttan keletin ınvestısııaǵa júgine otyryp, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýmen aınalysatyn sharýa qojalyqtaryna tehnıkamen, túrli quqyqtyq-zańdyq aktilermen, basqa da memlekettik máselelermen kómek kórsetýimiz kerek. Sonda ǵana álemde bul salada damyǵan elderdi az ýaqyt ishinde qýyp jetýge bolady.
Bekzat TО́REGELDIEV,
jas ǵalym:
– Jalpy, aýylsharýashylyq salasynda, biz, múldem kútpegen jaıttarǵa tap bolyp, jer óńdeý isinde tolyq aqparatqa ıe bolatyndaı halde emes ekendigimizdi aıtqym keledi. Tyńaıtqyshtardyń áserliligi, durys qoldanylýy, túrli syrqattardyń aldyn alatyn dári-dármekterdiń egis alqabyna birkelki sebilýi, jalpy egistiktiń jaı-kúıin qolmen qoıǵandaı bilip otyrý úshin biz jýyrda AQSh ǵalymdarymen birlesip, zamanaýı jańa tehnologııalarmen jabdyqtalǵan Jerdi tıimdi paıdalaný ortalyǵyn ashtyq.
Ushqyshsyz ushaq qyzmeti men arnaýly beınebaqylaý kameralary ornatylǵan ushqysh qurylǵylar arqyly sharýa qojalyqtarynyń ıelerine naqty aqparat óz ýaqtysynda jáne naqty jetkizilip turatyn bolady. Nátıjesinde, fermer óz egis alqabynyń jaı-kúıin jetik bilip qana qoımaı, qaı atyzǵa qanshalyqty tyńaıtqysh, sý, dárilik qospalar jiberý kerektigin durys eseptep, mol ári sapaly ónim alýǵa múmkindigi artady. Eger jańa tehnologııalar bolmasa, búgingi tańda aýyl sharýashylyǵynyń barlyq salasynda ilgeri basý da bolmaıdy.