Adamzatqa táńirden berilgen tabıǵat qory qadirine jetip, qyzǵyshtaı qoryǵanda ǵana baıandy baq bolmaq. Qaı kezeńde nemese qaı turmysta bolmasyn únemdeý, ysyrap etpeý bereke bastaýy sanalady. Bul rette el baılyǵyn eseleımiz desek, birinshi kezekte memleketimizdiń tabıǵı resýrstaryn tıimdi paıdalanyp, balamaly energııa kózderine mán berýimiz qajet. Sondyqtan da, Elbasynyń basty nazaryndaǵy el ekonomıkasyn damytý jolyndaǵy ıgi sharalardyń bir baǵyty «jasyl» ekonomıkany jolǵa qoıý bolyp tabylady.
Osydan birneshe jyl buryn, ıaǵnı 2013 jyly Memleket basshysynyń Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi jónindegi tujyrymdamasy bekitilgen bolatyn. Osy leppen artynsha osynaý tujyrymdamany júzege asyrý kezeńderi aıqyn boldy. Búgingi tańda onyń alǵashqy kezeńinde (2013-2020 jj) satylap qadam basyp kelemiz. Bul bastama Elbasynyń dúıim jurtqa jol tartqan kezekti «Qazaqstan-2050» Strategııasy: qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýynda kórinis tapqan bolatyn. Eldiń «jasyl» damý jolyna kóshýine negizdelgen ekonomıkanyń ornyqty ári tıimdi modelin qurýdyń naqty baǵdaryn belgilep bergen strategııada «jasyl ekonomıka» halyqtyń ómir súrý deńgeıi joǵary bolatyn, qazirgi jáne bolashaq urpaqtyń múddesinde jáne eldiń qabyldaǵan halyqaralyq ekologııalyq mindettemelerine, HHI ǵasyrǵa arnalǵan kún tártibine sáıkes tabıǵı resýrstar uqypty ári utymdy paıdalanylatyn ekonomıka retinde aıqyndalady. Jalpy alǵanda, jasyl ekonomıkaǵa aýysý aıasynda qorlardyń tıimdiligin arttyrý, qazaqstandyq ınfraqurylymdy jetildirý, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartý boljanady. Atalǵan tujyrymdamada aıtylǵandaı, esepteýler boıynsha, 2050 jylǵa qaraı «jasyl ekonomıka» sheńberindegi jańartýlar IJО́-ni 3 paıyzǵa qosymsha ulǵaıtyp, 500 myńnan astam jańa jumys oryndaryn qurýǵa, ónerkásip pen qyzmet kórsetýlerdiń jańa salalaryn qalyptastyrýǵa, halyq úshin sapaly ómir súrý standarttaryn qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Tutastaı alǵanda, «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý úshin qajetti ınvestısııalar kólemi jyl saıyn IJО́-niń shamamen 1%-yn quraıdy, bul jylyna 3-4 mıllıard AQSh dollaryna teń.
Shetel tájirıbesi ne deıdi?
Jalpy alǵanda, osy betburys bizdiń elge qaı jaǵynan jáne qalaı paıda ákeletinin bilý úshin, árıne, shetel tájirıbesine úńile kóz jiberý mańyzdy. Bul máselede túptep kelgende utylýdan utýdyń kóp ekendigin alǵash bolyp Ońtústik Koreıa dáleldedi desek, artyq aıtqandyq bolmas. Bul elde 2011 jyldan beri ekonomıkanyń «jasyl» sektoryn damytýǵa 60 mıllıard AQSh dollaryn baǵyttaý josparlanǵan bolatyn, osy rette 1,8 mln. jumys orny ashyldy. Ońtústik Koreıa búginniń ózinde jyl saıyn «jasyl» sektorǵa IJО́-niń 2%-yn ınvestısııalaıdy. Ulttyq strategııa sheńberinde jasyl ósim tujyrymdamasyn alǵa qoıyp otyrǵan elde negizinen úsh elementke basty nazar aýdarylady. Olar: ónerkásip, ınvestısııa jáne energetıka, sonymen qatar, tushy sýdyń balamaly kózderine, qaldyqtardy óńdeıtin tehnologııalar men parkterdiń damýyna mán beredi. Al AQSh-ta «jasyl» ekonomıkany damytýdyń basty baǵyty retinde balamaly energetıkany damytý jolǵa qoıylǵan.
Kez kelgen álemniń neǵurlym damyǵan elderi «jasyl» ekonomıka qaǵıdattaryn ustanady. Atap aıtsaq, Mońǵolııa, Qytaı sııaqty elder de basshylary jarııa etken órshil «jasyl ekonomıka» josparlaryn júzege asyrýda. Mysaly, Brazılııada topyraqty kútip ustaýdyń, aýylsharýashylyq ónimderin jınaýdyń jáne jetkizý tizbegin basqarýdyń jetildirilgen júıesi esebinen aýylsharýashylyq jerlerin qalpyna keltirý júrgizildi. Nemistiń Dortmýnd qalasy kómir ındýstrııasy ortalyǵynan «Úshinshi ındýstrııalyq tóńkeris» ınfraqurylymy bar jańa «jasyl» sektor ortalyǵyna aınaldy.
Atqarylǵan aýqymdy ister
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, damýdyń «jasyl» jolyna kóshý barysynda alǵa qoıylǵan negizgi baǵyttardyń oryndalý deńgeıin bilý úshin, Energetıka mınıstrligi, «Jasyl ekonomıka» departamentiniń basshysy Bekbergen Dúısenbaıulyna saýaldar joldaǵanymyzda, ol kisi elimizdiń «jasyl» ekonomıkaǵa kóshýi jónindegi tujyrymdamasyna sáıkes, taıaýdaǵy 20 jyl ishinde elimizde ınfraqurylymdy jańartý jáne damytý júrgizilýi tıis ekendigin qadap aıtty. Osy boıynsha, atalǵan aktıvterdiń jalpy kóleminen ǵımarattardyń 55%-y men elektr stansalarynyń 40%-y 2030 jylǵa qaraı jańadan salynady, dedi. Sonymen qatar, avtokólik parkiniń 80%-dan astamy 2030 jylǵa qaraı jańa bolatynyn atap aıtty. El úshin resýrstardy tıimdi paıdalanatyn jańa ınfraqurylym qurýdyń biregeı múmkindigi týyndap otyr. Atap aıtatyn bolsaq, 2015 jyldan bastap BUU DB-men birlesken «Tómen kómirtekti damytý úshin ornyqty qalalar» jobasy iske asyrylyp keledi. Jáne de ótken jyly Investısııalar jáne damý mınıstrligi BUU DB-men birlesip, energııa tıimdiligi men energııa únemdeýdi arttyrý jáne Qazaqstan qalalaryn kóshelik jaryqtandyrýdyń tehnıkalyq jaı-kúıine baǵalaý júrgizý maqsatynda «Energetıkalyq tıimdi jaryqtandyrý» baǵdarlamasy sheńberinde Pavlodar oblysynda 298 shamasynda energııa únemdeıtin shamdar ornatý boıynsha eki qanatqaqty joba iske asyrylǵanyn jetkizdi.
Osylaısha, kóshelerdi jaryqtandyrýdy energııa únemdeıtin shamdarǵa aýystyrý elimizdiń barlyq qalalarynda júrgizilip jatyr. «Energııa únemdeý-2020» baǵdarlamasy sheńberinde jergilikti atqarýshy organdar bıýdjettik energoaýdıtin ótkizýde. Baǵdarlamanyń maqsaty energııa tutynýdy tómendetý jáne otyn-energetıkalyq resýrstardy tıimsiz paıdalanýdy qysqartý arqyly eldiń IJО́-niń energııa syıymdylyǵyn tómendetý jáne energııa tıimdiligin arttyrý úshin jaǵdaı jasaý bolyp tabylady, deıdi «Jasyl ekonomıka» departamentiniń basshysy B.Dúısenbaıuly.
Jekelegen jobalarǵa keletin bolsaq, ınvestorlardy yntalandyrý arqyly sońǵy eki jylda Qazaqstanda jańartylǵan energııa kózderin paıdalaný naryǵyna JEK-tiń 25 nysany iske qosylǵan. «Jasyl» ekonomıkaǵa kóshý jolynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janynan «Jasyl» ekonomıkaǵa kóshý jóninde keńes qurylǵanyn aıta ketken abzal. Sondaı-aq, elimizdiń sý resýrstaryn basqarý jónindegi memlekettik baǵdarlamasy qabyldanyp, ol laıyqty deńgeıde júzege asyrylýda. Jáne de otyn-energetıkalyq keshenin damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasy bekitildi.
Aǵymdaǵy jyly 28 sáýirde Prezıdent «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Qazaqstan Respýblıkasynyń «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańyna qol qoıyldy. Osy jáne basqa da iske asyrylyp jatqan sharalar eldiń tabıǵı resýrstaryn uqypty ári utymdy paıdalanýǵa negiz bolatyny haq.
«Jasyl» ekonomıkany jolǵa qoıý maqsatyndaǵy negizgi baǵyttarǵa toqtalar bolsaq, olar jańǵyrmaly energııa kózderin damytý, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyndaǵy energııa tıimdiligi, aýyl sharýashylyǵyndaǵy organıkalyq egin sharýashylyǵy, qaldyqtardy basqarý júıesin jetildirý, sý qorlaryn basqarý júıelerin jetildirý, «taza» kólikti damytý, aýanyń lastanýyn azaıtý bolyp tabylady. Osy baǵyttar boıynsha qazirgi tańda birqatar jumystar atqarylýda. Mysaly, 2020 jylǵa deıin elektr energııasyn óndirýdegi gaz elektr stansalarynyń úlesin 20 paıyzǵa deıin jetkizý jumystary boıynsha alsaq, búgingi kúnniń ózinde bul kórsetkish 19,9 paıyzdy qurap otyr. Al turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyndaǵy energııa tıimdiligi máselesinde energııa tutyný tıimdiligin 2020 jylǵa qaraı 25 paıyzǵa azaıtý jónindegi mindet aıqyn. Bul rette Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka komıtetiniń aqparatyna sáıkes 2013 jyly energııa tıimdiligi 18,6 paıyzdy qurady. Al qaldyqtardy basqarý júıesin jetildirý jumystarynda da alǵa basýshylyq baıqalady. Mysaly, Energetıka mınıstrliginde 2020 jyly QTQ shyǵarýdy 90%-ǵa, qoqysty sanıtarlyq saqtaýdy 50%-ǵa, qaldyqtardy óńdeý úlesi 10%-ǵa jetkizý mindeti tur. О́tken jylǵy nátıje boıynsha halyqty QTQ shyǵarýmen jabý – 59%, qoqysty sanıtarlyq saqtaý – 11%, óńdelgen qaldyqtar úlesi 40%-dy qurady. Aldaǵy tórt jylda qalǵan paıyzdyq kórsetkishterdiń oryndalatyny daýsyz.
Sarapshylardyń aıtýy boıynsha, «jasyl» ekonomıkanyń osy zamanǵy ekonomıkalyq júıelerdi turaqtandyrýǵa, qorlardy tıimdi qoldaný arqyly adamnyń jáne tabıǵattyń araqatynasyn teńgerýge múmkindigi kóp. Kedeıshilik deńgeıin tómendetý, halyqtyń densaýlyǵy kórsetkishin arttyrý, qorshaǵan ortany jaqsartý arqyly «jasyl» ekonomıka adam kapıtalynyń sapasyn kóterip Qazaqstannyń XXI ǵasyrda ekonomıkalyq jáne áleýmettik tıimdiligin, tabysyn turaqtandyrady jáne álemniń neǵurlym damyǵan 30 eliniń qataryna kirý jónindegi maqsatqa qol jetkizýin qamtamasyz etedi.
Elmıra MÁTIBAEVA,
«Egemen Qazaqstan»