Maılınniń gazettes izbasary

Qostanaıdan shyqqan po­ıyz bozbala Sálimniń qııalymen jarysyp, áýelden onyń armanyn qyzdyrǵan Almatysyna sa­lyp uryp keledi. Ańǵal emes, tisqaqqandyǵy baıqalady. Eki jyl kenshiler ortasynyń ot-jalynynda  ysylyp, óndiristik ótilin jınaǵan ol jornalshy daıar­laıtyn joǵary oqý ornynyń qujat qabyldaıtyn  barlyq talaptaryna saıma-saı edi. О́til kezeńi ózin ábden shyńdady. Sle­sarlyǵyn minsiz atqara jú­rip, qos tildegi jazý-sy­zýyn da máttaqamdap alǵan-tyn. Áne, so­nyń jemisi  – qos búıiri tompıǵan, aıaýsyz aqjemdengen shabadanynyń ishinde jatyr. Soǵan kózi túsip edi, júregi týlap ketti. Baspasózdiń barlyq janrlaryn qamtıtyn jarııalanymdary birneshe papkeni tyrsıtyp, áreń syıyp tur. Osylaısha kele jatyp, anadaı buryshta kitaptan kóz almaı óz-ózinen syqylyqtaǵan qyzǵa nazary aýdy. Keıipkeri retinde ǵana tanysty. Áıtpese, arýlarǵa juǵymdylyǵy múlde joq edi. Qyltyń-syltyń minezden ada. Mektepte muny sondyqtan da «qyz minezdi bala» deıtin. Álgi boıjetken Beıimbet Maılınniń «Azamat Azamatych» romanyn oqyp otyr eken. «Má, sen oqy! Men bitirdim!» – dedi de kitabyn áı-sháı joq Sálimge ustata saldy. Bul kitapty qolyna túsire almaı pushaıman kúıde júrgen ol otyryp oqydy, jatyp súzildi, tambýrǵa shyǵyp shúılikti. Tipti, sál aıaldaǵanda perronǵa da kita­byn ustaı  shyqty. Áıteýir, alystan tamsandyrǵan Alataýdy alǵash  kózi shalǵanda ǵana kitap­ty taýysty. Sezim-syrǵa bókken balań júrek yssy atqaqtap, alqyna týlap: «Beıimbetteı bolam, Maılındeı jazam!» – dep Almatynyń qasıetti jerine aıaǵyn tıgizdi... Emtıhan bıletin sýyryp alǵanda Sálimniń  basy jeńil zeńip ketti. Uzyn kirpikteri erkinen tys jypylyqtap aldyndaǵy professorlarǵa: «Birinshi suraǵym Beıimbet Maılınniń «Azamat Azamatych» romany  týraly», – dep jaýapqa daıyn ekendigin  sezdirdi. Uzyn boıyn tik ustap, qazdıyp otyrǵan myna qostanaılyqtyń Sáken pishindes júzinde taısalmas bir aǵyn oınap turǵanyn sezgen olar: «Romandaǵy basty keıipkerdiń aty-jóni kim?» – dep qosarlandy. «Qojalaq Kúrkildekov!» – dedi bul. Talaı úmitkerdiń úmitin úzgen bul suraqtyń dál jaýabyna razy bolǵan oqytýshylar basqasyna bas qatyryp jatpaı-aq muny emtıhannan ótkizip jibergen. Taǵdyr neniń de bolsyn qısynyn óz ıkemine yńǵaılaı  kelistirip, qııýlastyra alady eken. Sálim Meńdibaıdyń sodan bylaıǵy joly Bıaǵańmen rýhanı qabysqan, oısha ár sát serpile tabysqan. Qandaı jarasym, qarańyz! Bıyl Muhamedjan Seralın men Beıimbet Maılın  negizin qalaǵan «Aýyl» gazetiniń shyǵa bastaǵanyna 94 jyl tolatyn bolsa, sonyń jarty ǵasyrynda Sálimniń de jankeshti eńbeginiń sonarly izi saırap jatypty. Osynyń 25 jylynda Bıaǵasy sııaqty gazetti alǵa jetelepti, ıaǵnı bas redaktordyń birinshi orynbasary retinde uıymdastyrýshylyq jumystarmen aınalysa júrip, óziniń de qalamyn sýytpapty.  Jetpistiń bıiginen tómen qarasa – paı-paı, jýrnalıstıkadaǵy ózi baptaǵan kelisti de jelisti kileń sáıgúlikteri úzeńgi qaǵys­tyra dúbirletip keledi eken. Qulaǵyn qumarlyqpen tosady: alys zaman jańǵyryǵyndaı bolyp Bıaǵań qalamynyń sýsyly da  estiletindeı me?! Kenet jumys bólmesiniń tórinde ilýli turǵan Bıaǵań sýretine eriksiz janar buryp: «Gazetińiz sapaly, oılaǵanyńyzdaı shyǵyp jatyr!» – dep, kádimgideı esep berip qoıady. Bıaǵań gazetine de, Sálimge de razy qalyp tanytqandaı bolyp, baıa­ǵy oıly júzin qadap qa­lypty... Bıaǵańnyń osy portreti Sá­lim­niń qolyna qalaı túsip edi? Ol da qyzyq jaıt... Ýnıversıtet dıplomyn alǵan soń Sibir je­rinde eki jyl áskerı mindetin ótep oralǵan ol  oblystyq «Kom­­­­mýnızm tańy» (qazirgi «Qostanaı tańy») gazetiniń basshysy Baqytjan Jangısınniń qabyldaýyna keledi. Etegi jer syzǵan shıneliniń belin qynaı tartqan, uzyn boıly, taldyrmash deneli leıtenantty redaktor óz esigin aıqara asha bergende kórip qalyp, sol kúıinde ishke qaıyra burylyp, ertip kirgen. Sondaǵy aǵa ádebı qyzmet­kerlikten búgingi gazet bas­shy­synyń biri retindegi ara­lyqta attaı jarty ǵasyr jatyr eken. Ýaqyt netken zymyran! Gazeti de jasyna jas qosýda. Sálim de birge egde tartqan. Baıa­ǵy ash­yq syzylǵan jarqyn qabaq salbyrańqylaý, kereqarys ájimdi mańdaıdan úrke qashqan sol kezgi tolqyndaı buıra qara shashy  arasynan sáýle kóringendeı sırep, seldirlengen. Tek shar­shańqylaý nurly janary: «Men sol stýdenttik shaqtaǵy Nurlan Orazalın dosymnyń áspetteýindegideı, baıaǵy  «knıaz Sálimmin ǵoı!» – deýinen jazbaı, qarttyqqa des bermeı tur. О́zgermegen tek Bıaǵań! Sálim shá­kirtin alasartpaı, aspandatyp qana osy búgingi bıigine  jetkizgen asyl beıne! Kesheden búginge jetelep kelipti. Beıimbetterdiń jolyna Sá­limdi taǵdyr aıdap saldy ǵoı. Árıne, beıbit ómirdegi súrleýine. Áıtpese, «Aýyl» gazetinen 14 adam­nyń jazyqsyz qýdalanyp ketýin eske túsirýdiń ózi qandaı aýyr. Bolmashyǵa aıyptaı salyp, aıdatyp jibergen. Sonyń biri B.Maılın, S.Seıfýllındermen qatar júrgen, soǵysqa qatysqan S. Qa­zybekov aqsaqal edi. Birde ol «bile júrshi» degendeı, Sálimge jan syryn ashqan. «Bilesiń be, balam. Men on jylǵa otyryp kelgen adammyn ǵoı!» «Ne úshin?» «Gazetke kezekshi bolǵan kúni «Uly Stalın» dep bastalatyn ta­qy­ryptaǵy «uly» sóziniń «ýly» bolyp ketken qateligim úshin!» Sá­­lim­niń tóbesinen jaı túskendeı bolǵan. Qýǵyn-súrginniń qyspaǵynda júrip-aq Sálimniń Bıaǵasy qalaı-qalaı óndirtip jazǵan. Barlyq shyǵarmasyn indete oqydy ǵoı. Keıbirin jadyna toqyǵany sonshalyq, kez kelgen jerinen oıyp alyp aýyzsha soǵady. Oljastyń da oryssha óleńderin jatqa aıtatyn edi. Este saqtaý qabiletin jastaıy­nan shyńdaı bilgen. О́z ákesi Toqmyrzanyń oqymystylyǵyn, úzdik muǵalimdigin el ishi áli kúnge jyr qylady. Sol kisiniń temirdeı qatań talaby buny sharbolattaı shyńdady. Birde ulaǵatty  ustaz, alǵashqy romanshynyń biri Spandııar Kóbeev Sálim balanyń zerektigine tánti bolyp, ádeıi synypqa izdep kelmeı me? Kelse Sálim oqystan joq bolyp shyǵady. Bári ań-tań. Synyp jetekshisine birdeńe belgili sııaqty. Parta astyna úńilip «Shyq Sálim» dep shyryldaıdy. Balalar bul qyzyqqa ezý tartady. Sóıtse, muǵalimniń kezekti bir maqtaýyna shydamaı, uıalǵan Sálim parta astyna buǵyp, tyǵyla qoıypty. Qyp-qyzyl bolyp túregelgen shákirttiń basynan kúlimdep  sıpaǵan Spandııar ustaz: «Muǵalimniń balasy osylaı óte jaqsy oqıdy. Oǵan uıalýǵa bolmaıdy. Shattan qaıta! Senen zor úmit kútem!» – depti. Sálim sol amanatqa ómir boıy adal bop keledi. Al kezinde S.Kóbeevtiń mektep qabyrǵasyn attaýyna uly ustaz Y.Altynsarın kómektesken eken... Qandaı jarasty, jalǵasty mysaldar. Sálim jaqsyǵa janasqysh bo­lyp kórinedi. Ásili – oǵan jaq­­­­sylar tartylyp, tántilenip turatyndaı. Salyq Zımanov, Ma­nash Qozybaev,  О́mirzaq Sul­tanǵazın, Serik Qırabaev se­kildi ǵulama ǵalymdardyń, Kenen men Sherhandaı sóz zer­gerleriniń alǵysyna bólenip, batasyn alǵanyn aıtýdyń ózi bir ǵanıbet. Ǵylym Akademııasynyń prezıdenti, týǵan bajasy О́mirzaq Sultanǵazın ana bir jyldary Qostanaıǵa kelgeninde Sálimdi oblys basshysynyń qabyldaýyna birge ertip barmaq bolady. Arǵy jaǵyn aıtpasa da túsingen Sálim: «Bas redaktor bolǵysy kep júr­genderge qııanat jasarmyn»,– dep  bul usynystan bas tartady... О́mekeń  eriksiz basyn shaıqapty. Onyń qalamgerlik qýaty bá­­­seńsimeı, qaıta jalyndaı túskenin oqyrmandary árdaıym sezinip keledi. Sońǵy jyldary ózi negizin qalaǵan «Qostanaı ta­ńy­nyń» kitaphanasy» serııasymen shyǵarǵan «Tumarymyz – Túrkistan», «Bizdiń eldiń jigit­teri», «Armysyń, altyn tań!», «О́shpes dańq» atty kitaptary onyń ómiriniń úlken bir belesi ispetti. Buǵan  «Júrek  lúpili», «Emenniń aıyr butaǵy», «Móp-móldir dúnıe», «Ilııas Omarov», «Erkimbaıdyń Sultany», «Tereń tamyr» sekildi  derekti, kórkem shyǵarmalaryn qossańyz, onyń jýrnalıstik, jazýshylyq áleýeti tipten jotalana túsedi. Alýan túrli muratty oılar mazalaıdy ony. Dańqty jazýshy týǵan aýdandy qyzyl tóńkerisshi Tarannyń atynan alyp, Maılın esimine ózgertý týraly másele qozǵap júrgenine kóp boldy. Oryndy usynystyń oraıyn tappaýy nelikten?! Taǵdyrmen talaı taıtalas­ta qalamy ony únemi jeńis tu­ǵyryna kóterip, myqty rýhqa, tátti lázzatqa keneltip  keledi. Marapaty da jetkilikti. Onyń qalam qarymyna razy bolǵany sonshalyq, birde oblys ákimi ushaq ústinde Mesenattar syılyǵyn shuǵyl túrde tapsyrǵan. Áıtse de bir ǵana «Qostanaı qalasynyń qurmetti azamaty» degen ataǵy onyń týǵan jerine salmaǵyn eseleı túseri kámil. ... Jáne de «Maılınniń izba­sary» atanýy – ekiniń birine bu­ıy­ra bermeıtin deńgeıli dáreje, tal­­ǵammen qonatyn baqyt qusy sekildi! Qaısar ÁLIM  QOSTANAI