Turmystyq zorlyq-zombylyq – órkenıet órisine tusaý

Memlekettik hatshy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa tóraıymy Gúlshara Ábdiqalyqova turmystyq zorlyq-zombylyq profılaktıkasy jóninde ótken vedomstvoaralyq keńeske qatysty. Bas prokýratýrada ótken keńeske Parlament depýtattary, Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Prezı­denti janyndaǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demogra­fııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa músheleri, Bas prokýratýra janyndaǵy Konsýltatıvtik keńestiń músheleri, memlekettik organdar, halyqaralyq jáne úkimettik emes uıymdar, BAQ ókilderi qatysty. Memlekettik hatshy Gúlshara Ábdiqalyqova óz sózinde Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha Qazaqstanda qoǵamdaǵy tur­mystyq zorlyq-zombylyq pro­fı­laktıkasy isindegi zańnamany júzege asyrýǵa baılanysty barlyq qajetti sharalar qabyl­danyp jatqanyn atap ótti. Soń­ǵy jyldary elimizde osy sala­daǵy zańdylyqty nyǵaıtý jóninde pármendi zańnama­lyq jáne praktıkalyq sharalar qa­byldandy, turmystyq sıpat­taǵy qylmystardyń aldyn alý jónin­degi quqyqtyq tetikter qalyptas­tyryldy. Keńeste atap ótilgendeı, tur­mystyq sıpattaǵy zorlyq-zom­by­­lyqtyń profılaktıkasy týraly salalyq zań qabyldanǵannan keıin jaǵdaı túbegeıli ózgere bas­tady. Quqyqtyq akt turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alýǵa, otba­sylyq janjal tý­dyrýshylarǵa qatysty qyl­mys­tyq-prosestik tur­ǵyda máj­búr­leýdiń qajetti ádisterin paı­da­lanýǵa jáne zorlyq-zombylyq qurbandaryna qoldaý kórsetýge múmkindik beredi. Profılaktıkalyq jumysty jandandyrý jáne ákimshilik-quqyqtyq sharalardy qoldaný óz nátıjesin berdi. Sońǵy tórt jyl ishinde tur­mystyq sıpattaǵy qylmystar sany eki ese azaıdy. Alaıda, tájirıbe kór­setkendeı, áıel adamdarǵa qatys­ty jazalanatyn qylmystyq áre­ketter jasaǵan adamdardyń jaýap­kershiligin kúsheıtý úshin qolda­nystaǵy zańnamaǵa ózgerister engizý kerek. Turmystyq sıpattaǵy zor­lyq-zombylyqqa tap bolǵan adam­darǵa arnalǵan daǵdarystyq or­ta­lyq­tardyń jumysy negizinde bir­yńǵaı ádisteme ázirleý qajet. Bıylǵy I toqsannyń qorytyn­dysy boıynsha, turmystyq sı­pat­­taǵy qylmystyń 54,4%-ǵa kó­beı­geni baıqalady. Elimizde zor­lyq-zom­bylyq sıpatyndaǵy qylmys­tardyń 60%-ǵa jýyǵy otbasynda jasalady. Budan týyn­daǵan agres­sııalyq kóńil-kúı syrt­ta da jalǵa­syp, ózge aýyr qyl­mystardy jasaýǵa sebepshi bolady. Memlekettik hatshy, sondaı-aq, áıelder kóp jaǵdaıda óz juba­ıynyń nemese otbasy múshe­leriniń tarapynan turmystyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq qur­banyna aınalǵanyn jasyratynyna toqtaldy. Sonyń saldarynan turmystyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq qurbandary odan ári tekserý júrgizgendi qalamaı, sotqa shaǵymdanbaıdy, sondyqtan ishki ister organdary sotqa jibergen materıaldar qaraýsyz qalady. Tek 2015 jyly ǵana otbasylyq jan­jal týdyrýshy 2 myń adam jaýap­ker­shilikten qutylyp ketken. Gúlshara Ábdiqalyqova tur­mys­tyq sıpattaǵy zorlyq-zom­bylyqtyń aldyn alý sala­syn­daǵy zańnamany ári qaraı jetildirý boıynsha jumys júr­gizý qajet ekenin atap ótti. Zań barsha halyqqa túsinikti jáne ár adam úshin qalypty norma bolýy úshin qyzmet etý kerek. Biz áıel adam­d­arǵa medısınalyq, qu­qyq­tyq, psı­hologııalyq kómek kórsetý jó­nin­de memleket­tik kepildikterdi qa­laı nyǵaıta­ty­nymyz týraly aıtý úshin jınal­dyq, dedi Memlekettik hatshy. Budan keıin sóz alǵan Ishki ister mınıstri Qalmuhanbet Qasymov jaǵdaı 2009 jyldyń jel­toqsanynda «Turmystyq zor­lyq-zombylyqtyń profılak­tıkasy týraly» Zańnyń qabyl­danýymen jaqsara túskenin málimdedi. Atap aıtqanda, zańdyq norma qabyldanǵannan keıin ishki ister organdarynyń qyzmet­ker­leri tarapynan 260 myńnan asa qorǵaý nusqaýy toltyrylyp, sottar tarapynan 22,5 myń júris-turys erejesi beki­tip be­rilgen. Endi otbasynyń bere­ke­sin ketirýshiniń alkogoldi ishim­­dikti tutynýyna 3 aıdan 1 jyl­­ǵa deıin merzimge tyıym sa­ly­na­dy. Jalpy, zańdyq nor­­ma­­nyń qabyl­danýy jyl sa­ıyn tur­­mys­tyq zor­lyq-zom­by­­lyq kór­set­kishin 10 paı­yz­ǵa tómen­detý­­­ge múmkindik berýde. 2005 jy­ly 1600 osyndaı qyl­mys ja­­sal­­­­­s­a, 2015 jyldyń qory­tyn­dy­­sy bo­­­ıyn­sha kórsetkish úsh esege qys­­qarǵan. 2014 jyldyń qorytyndysy boıynsha sotta otbasyndaǵy zor­lyq-zombylyq áreketteri bo­ıyn­sha 23 myń ákimshilik quqyq buzý­shylyq isi qaralsa, 2015 jy­ly ony qylmystyq quqyq buzý­shylyqqa almastyrǵannan keıin bar-joǵy 627 jazaǵa tartý sheshimi shyǵarylǵan. Ákimshiliktik qamaýda ustaý merziminiń 48-den 3 saǵatqa deıin qysqarýy da táji­rı­bede kóptegen problemalar týdyr­ǵan. О́ıtkeni, araqqa sylqııa toıyp alǵan buzaqy úsh saǵatta esin jınaı almaıdy, sondyqtan otbasyna qaıta baryp, aýyr qylmys jasap jatady. Sondaı-aq, otyrysta Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy balalar quqyǵy jónindegi ýákil Zaǵıpa Balıeva qazirgi tańda elimizde 5,5 mıllıon bala bar ekenin aıtty. Sonyń 2 mıllıony mektepke deıingi jastaǵy balalar bolyp tabylady. Bul rette 140 myń bala múmkindigi shekteýli balalar bolsa, 10 myńǵa jýyǵy jetim jáne áke-shesheleriniń qamqorlyǵynsyz qalǵandar. Balal­ardyń otbasyndaǵy zor­lyq-zombylyqqa kýá bolýy olar­dyń bolashaǵyna keri áserin tıgizetin bolady. Bul óz keze­gin­de qoǵamnyń buzylýyna, elimiz­degi eńbek ónimdiligi men ekono­mı­ka­synyń ósimine teris yqpal etedi. BUU Balalar qorynyń ókili Iýrıı Oksamıtnyı óz kezegin­de otbasyndaǵy zorlyq-zom­by­lyqtyń aldyn alý baǵytynda birqatar jumystar júrgizilip otyrǵandyǵyna nazar aýdartty. 2009 jyly BUU Balalar jónindegi komıteti zorlyq-zom­bylyq máselesine baılanysty ózindik usynym jasaǵan bolatyn. Onda balalardy jazalamaý týraly tujyrymdar kórinis tapqan. Osyǵan oraı ata-analarmen jáne balalarmen jumys isteıtin mekemelerge osy jaıttardy túsindirý qajet. Turmystyq zorlyq-zombylyq balanyń psıhologııa­syna zor kúıze­lis ákeletindigi túsinikti. Balaǵa qol jum­saý olardyń ózin tómen baǵa­laýy­na, sabaǵynyń nasharlaýyna áser etetinin kórsetip otyr. Son­dyq­tan osy baǵytta zertteý júrgizilip kele­di. Sonymen qatar, vedomstvo­ara­lyq keńes otyrysynda Bas prokýror Jaqyp Asanov sóz alyp, kún tár­tibindegi máseleniń ózektiligine toqtaldy. Kóshedegi agressııanyń bir sebebi – otbasyn­daǵy jaǵdaı. Úıden yzamen shyq­qan adam óshin ózgeden alady. Adamdardyń qoǵamdyq jer­lerdegi jáne kóliktegi teris qylyq­tary, kóp jaǵdaıda, otbasynda bolyp jatqan jaǵdaılardyń kóri­nisi, dedi  Jaqyp Qajmanuly. Sta­tıs­tıka boıynsha Qazaqstanda otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq sıpa­tyndaǵy qylmystardyń 90 paıyzǵa jýyǵy áıel adamdarǵa qatys­ty jasalady, egde adamdar men ba­lalar zorlyq-zombylyq áreket­terge tap bolatyn jaǵdaı­lar da az emes. Sondyqtan da bas­ty maqsat turǵyndardyń sana-sezimin ózgertý­diń jańa joldaryn izdestirý, osy prob­lemaǵa degen kózqarasty ózgertý bolyp tabylady. Jalpy aıtqanda, keńeske qaty­s­ý­shylar quzyretti qury­lym­dar­dyń ózara kelisilgen is-qımylyn qam­tamasyz etýdiń, tur­mystyq sıpat­taǵy zorlyq-zom­bylyqty toqta­tý jáne onyń aldyn alý tetik­terin jetildirýge baǵyttalǵan tıimdi quqyq­tyq jáne tájirıbelik sharalar qa­byl­­daýdyń mańyzy týraly aıtyp ótti. Bul jumystyń sátti júrýi­ne mem­­leket pen azamattyq qoǵam ıns­­tı­týttarynyń birlesken kúsh-jige­riniń jumyldyrylýy, sonyń ishinde otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq problemalaryn naqty sheshýmen aınalysatyn úkimettik emes uıymdardyń is-qımyldary yqpal etpek. Keńes sońynda Memlekettik hatshy turmystyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyqty túbirimen joıý úshin quzyrly memlekettik organdar júzege asyrýǵa tıis birqatar mindetti aıqyndap berdi. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan»