Elorda: kóshpendiler órkenıetiniń kórmesi

Keshe bastalyp ketken elorda toıynyń eń qyzyqty baǵdarlamasyna balanatyn «Myńjyldyqtar toǵysyndaǵy Astana» kóshpendiler órkenıeti festıvalin tamashalaý barysynda kóńil tebirenterlik talaı taǵylymdy kórinisterdiń kýási boldyq. «Han Shatyr» saýda-oıyn-saýyq or­ta­­lyǵynyń oń qaptalyn ala qonys tep­­ken ekzotıkalyq etnoaýylǵa aıaq bas­qannan-aq ertegi álemine engendeı ejelgi zaman elesterine elitip, erekshe kúıge bólendik. Ortasynda eńseli orda ornaǵan aqshańqan kıiz úılerdiń aınalasy abyr-sabyr. Asataıaqty aqsaqaldar, kımeshegi qarqaradaı keıýanalar, qyr­myzydaı qulpyrǵan qyz-qyrqyn,  jelik­ken jigit-jeleń, bári osynda. Bes qarýyn beline baı­la­ǵan batyrlar júr balpaq-balpań ba­syp. Eki metrden asatyn eńsegeı boıly er­ler­di eki kúnniń birinde kóre bermeıtin by­laıǵy jurt olarmen birge sýretke túsip álek. Esteri kirgennen atys-shabys kı­no­lar­dyń atyshýly keıipkerlerine elik­­teı­tin qaradomalaqtarymyzdyń be­tin beri qaratýǵa septigin tıgizip jat­sa bol­­ǵany da mundaı bahadúrler baıqaýy­nyń. Qaı jaqqa qarasańyz da qaınaǵan qyzý eńbek, arqa-jarqa aǵaıyn, yrdý-dyrdý toı-dýman... Anaý tusta ala­sha toqyp, tekemet basqan áıelder. Myna buryshta urshyqtarymen jip ıirip, jún sabaǵan jeńgeıler. Ánebir jer­de qyshtan qumyra quıyp, saqına soq­qan, qylpytyp qylysh qaırap, dom­by­ra­nyń shanaǵyn «domalatqan» qolóner sheber­leri otyr jandaryna talapty jas­tardy jınap alyp. Jón-aq. Aldyńǵy býyn aǵalar keıingi tolqyn inilerdi osy­laı­sha úıretpese áriden tartylǵan altyn arqaýdyń úzilip qalýy op-ońaı. Son­dyq­tan jaqsy dástúr jalǵassa ıgi. Qara qaıysty kúmispen kúptep ómildirik, quıysqan túıip, aıshyqty at ábzelderin jasaǵan, taspa tilip, qamshy órip, ertoqym qurastyrǵan jigit aǵasyn az-kem áńgimege tarttyq. – Aty-jónim Janbolat Súıimbaı. Kıeli Túrkistannan keldim. Basty maq­satym – ulttyq qundylyqtarymyzdy ulyq­tap, izimizdi basqysy keletin ini­lerimizge biliktilik dáristerin berý. Máselen, mynaý qurandy er ózimizdiń óńirde ósetin kóktaldan istelingen. Qań­qa­sy túıeniń moınaq terisimen qap­talǵan. Odan ári tapsyrys ıesiniń talǵamyna jáne qaltasyna qaraı áshekeılenip, qajetti qalypqa keltiriledi. Ákem Tas­bolat marqum kádeli kásipke bala kúnimnen baýlydy. Búginde bul otba­sym­nyń kúnkóris kózine aınaldy. Kór­kem­deý jumystaryna kelinshegim Gúl­zıra kómektesedi. On bes jyldan bergi kórgen-baqqanym osy. Birsypyra respýblıkalyq, halyqaralyq kórmelerge qatystym. Byltyr bir aıdan astam ýaqyt Abý-Dabı qalasynda boldym. Sheıhtardyń shaqyrýymen barǵan soń barymdy salyp baqtym. Arabtyń shaldary muńdaryn shaǵyp, ózderinde bul ónerdiń joǵalyp ketkenine keıistik bildirdi. Aıtýlaryna qaraǵanda, arǵymaqtaryn amerıkalyq kovboılardyń er-turman­darymen jabýlaıtyn kórinedi. Baýyrym Esbolat, balam Ramazan, shákirtterim Bek­sultan men Nursultan bárimiz tutyný­shylarymyzdyń talap-tilekterin tap-tuınaqtaı oryndaýǵa tyrysamyz, – deıdi ol bizge aǵynan jarylyp, Qaz-qatar jaıǵasqan ismerlerdiń ara­synan asqan yjdaǵattylyqpen keste tigýge kirisken apaıdyń epti qımylyna eriksiz nazar aýdardyq. Amandyq surasyp, anyqtaǵanymyz, shyt-shybyrdyń shyraıyn kirgizgen kesteshimiz Qytaı Halyq Respýb­lıkasynyń Shyńjań aı­ma­­ǵy­nan atajurtyna ańsap jetken Kúlııa Qasenqyzy eken. Qolyndaǵy bizi­­­men qolaıyn taýyp tuskıizdiń betin tutasymen túrlendirip tastapty. Bilýimizshe, tuskıizder buryn jańa­dan túsken kelinderdiń jaýramaýy úshin tósektiń irge jaǵyna ustalynsa, ke­ıin­­nen kelistire órnektep tórge iletin úrdis qa­lyp­tasqan. Qazir ony qala túgil aýyl­daǵy úılerden kórmeıtin jaǵdaıǵa jettik. Ońtústikqazaqstandyq Meńshárip Dáýren qaraǵashtyń dińinen jonyp alǵan qobyzyn sórege qoıypty. Kıeli aspapqa kóbinese mýzyka mamandary qolqa salatyn sııaqty. Ara-tura baqsylar suraıdy. Áıteýir ár taraptaǵy áleýmettiń qajetine jarap turǵany sózsiz. Astanalyq ataqty qolónershi Berik Álibaı óziniń osynaý úlken jármeńke­den tys qalǵanyn bazyna qylyp jet­kizdi: «Maǵan eshkim habarlaspady. Áıtpese ákeletin zattarym jetkilikti edi. Áıtse de áldekimderdiń jibergen «át­te­gen-aıyna» ókpelep jatyp almaı, alys­tan-jaqynnan atbasyn burǵan árip­testerimniń bazarlyǵyn baıqap shyǵýdy jón sanadym». Ajarly-bazarly aýyldy aralaǵany­myzda qolyna qyran qondyrǵan jigittiń aınalasyna jınalyp qalǵan qalyń qaýymdy ańǵardyq. Úlken-kishi úzdigip túz qusyna qumarlana qaraıdy. Sony sezgen qaraǵandylyq qusbegi Serik Ábdirazaq búrkit baptaýdyń ádis-tásil­­deri tóńireginde shetjaǵalap syr sher­tip qoıady: «Aqsý-Aıýlynyń azamatymyn. Qus salyp, tazy júgirtip saıat qurǵanyma jeti jyldan asty. Ákemiz bastap, úı-ishimizben tegis ata-saltymyz­dy ardaqtaımyz. Qaryn­dasym Maq­pal Qazaqstannyń túk­pir-túkpirinde uıym­dastyrylǵan «Salbýryn» báıge­lerin­de san márte olja salyp júrgen kánigi búrkitshi. To­ma­ǵasy sypyrylmaı toryqqan mynaý «Saryarqam» tórt ret qasqyrǵa túsip, qan­jyǵamdy maılaǵan saıypqyran», dep jymyń-jymyń etedi sabazyń maq­tanyshyn jasyra almaı. Arnaıy bólingen alańqaıda at oınat­­qan Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaı­rat­keri Jaı­darbek Kúnǵojınov jetek­shil­ik etetin áıgili «Nomad» kaskaderler tobynyń ónerine qoshemetpen qol soq­paǵandar kemde-kem. О́zimizdiń «Qazaq­fılmniń» «Kóshpendilerinen» bastap Reseı, Gollıvýd, Bolıvýdtyń kınotýyndylarynda kórermenniń kózderin sharasynan talaı shyǵara jazdaǵan shytyrman trıýkterdiń avtory atanǵan asa ábjil shabandozdar bul joly da aıanyp qalǵan joq. Astaryndaǵy arǵy­maqtary da aýyzdyqtarymen alys­qanmen taqymy tastaı berik ıeleriniń ámirin eki etpeı­di. Aqmyltyq aqyn Serik Aqsuń­qar­uly: «Eposy, epopeıasy qy­rat­tarym­nyń, tuıaqtarymen jazyl­ǵan py­raq­tary­m­nyń», dep aǵyl-tegil jyr­laǵa­nyn­­daı jylqyny janyn­daı jaq­sy kór­meıtin, qyrdan qıqý shyq­sa qany qyz­baı­tyn qazaq bar ma?! Osy oıy­myzdyń aıǵaǵyndaı «Kókpar», «Aýda­ryspaq», «Qyz qýý», «Jamby atý» sekil­­­di ulttyq oıyndardan kór­setil­gen shoý árkimge umytylmastaı áser syılady. Qumyrsqanyń ıleýindeı qujyna­ǵan qalashyqta búginde umytyńqy­rap ketken keıbir salt-dástúrimizben, ádet-ǵumyryptarymyzben qaıta qaýysh­qany­myz qandaı ǵanıbet. Kóshpeli mýzeılerge bas suqsańyz, ataqty res­tavrator Qyrym Altynbekov qaıta qalpyna keltirgen «Altyn adam», «Sarmat jaýyngeri» syndy kóne jádigerlerimizdi kórip, baıaǵyda baqýat­ty ómir  súrgen babalary­­myz­dyń baı muralarymen tanysa­syz. Erte, erte, ertede ata-babalarymyz qan­daı bol­ǵanyn bilgisi kelgen jandar­dyń «Myńjyldyqtar toǵysyndaǵy Astana» atty festıvaldiń aıasyndaǵy mádenı sharalardy bir kórip ketkenin qalar edik. Munda endi eki-úsh kún boıy elorda­lyqtar men qala qonaqtaryn alty Alashqa máshhúr ánshi, kúıshi, bıshiler, etnografııalyq toptar sahna tórinen sazdy sálem joldamaq. Endeshe, en jaılaý – Esil jurtqa kóship kelgen ejelgi dáýir ǵajaıyptarymen dıdarlasýǵa asyǵaıyq! Talǵat BATYRHAN, «Egemen Qazaqstan»