Jarymjan jobalar

  jaǵdaıy qalaı bolar eken? Árıne, jańa jobalar iske qosylyp, júzege asyrylyp jatsa quba-qup. Biraq, keıde osy jobalardyń basy qýanyshpen bastalyp, sońynda ashylýynan jabylýy tez bolatyny ókinishti-aq. Mysaly, ótken jyly Aqsý­daǵy «Qyzyljar Qus fabrıkasy» JShS da osylaı jaınatyp, jarqyratyp, tańǵaldyryp ashylǵan edi, qazir taýyq ta joq, eti de joq, jumyrtqa da joq, tym-tyrys. Ekibastuzdaǵy júk vagon­daryn jasaıtyn 2011 jyly ashylǵan kásiporyn qansha va­gon jasap shyǵarǵandaryn kim bilsin, «Qazaqstan vagon jasaý kompanııa­sy» JShS-niń jumyskerlerine jalaqy boıynsha qaryzdary bastan asady. Oblystyq eńbek basqarmasy­nyń málimetterinshe, óńirdegi 10 kásip­orynda qazir eńbekaqy boıynsha qaryzdary 69 mıllıon teńgege jetipti. Vagon jasaý kompanııasyna da aıyppul salynyp, eńbekaqy qa­­ryzdaryn óteý úshin istiń sot­qa deıingi materıaldary ji­be­ril­gen. Kásiporynnyń 300-deı ju­­­mysshysy jarty stavkada ju­mys isteýge májbúr bolǵan. Iаǵnı, eńbekaqylarynyń 50 pa­ıy­zyn ǵana alyp otyrǵan. Tip­ti, bolmaǵan soń jaqynda Eki­bas­­­tuzdyń ákimi Qaırat Núkenov Parlament Májilisi depý­­tatta­rymen selektorlyq rejim­de ju­mys­shylardyń eńbek­aqy­syn óteý­ge qatysty jıyn da ót­kizdi. Al biz jyl saıyn ob­lys ortalyǵyn­da ın­­novasııa­lyq-ın­vestısııalyq túr­li forým­dar ótkizemiz, biraq, sol forým­da júzege asady de­lin­gen joba­lar­dyń ıgilikke aına­l­ýyna úmit­ten góri qazir kúdik basym. Byl­tyr da «Ertys Invest – 2014, 15» halyq­aralyq forýmdaryn ótkizdik. Bu­dan qandaı paıda bar? Ol jobalar iske qosyl­ǵansha ákimder de aýy­syp kete barady. Mysaly, «Pavlodar» arna­ıy eko­­nomıkalyq aımaǵyn ın­je­nerlik ınfraqurylymmen jab­dyq­taýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 4,5 mlrd. teńge bólingen-di. Osy qarjy qalaı ıgerilýde? In­vestorlar qalaı jumys jasap jatyr? Keıbir oblys orta­lyqtarynda qurylady, ashylady degen arnaıy ekonomıkalyq aı­maq­tardyń áli kúnge deıin ju­mystaryn jónge keltire almaı otyrǵandary ótken jylǵy Úkimet otyrystarynda da synǵa alynǵan. Solardyń qa­tarynda jumys istemeıtin arnaıy ekonomıka­lyq aımaqtardyń biri retinde ata­lyp, Pre­zıdenttiń synyna ilikken «Pav­­lodar» ekonomıkalyq aı­ma­ǵy da bar. Osydan 5 jyldaı, ýaqyt buryn óndiristi óńirde ar­naıy ekonomıkalyq aımaq qurý elimizdegi hımııa-tehnologııa salasy klasterin damytýǵa ba­ǵyttalǵan joba delindi. Bári de sóz júzinde qalǵandaı. Al bú­gin bul aımaqtyń ne ári joq, ne beri joq toqyrap qalǵan jaǵ­daıy árıne, alańdatarlyq. Joǵaryda biz jazǵandaı, árbir jańa ákim kelgen saıyn, óstip aıǵaılatyp, jarqyratyp bir jo­bany ashyp tas­taıdy. Bolat Baqaýov ta, «Pavlodar» ar­naıy eko­nomıkalyq aımaǵynyń alańynan «AgroHımProgress» JShS kásipornyn ashyp, buqaralyq aqparat quraldary jan-jaqtan kórsetip, jazyp jatty. Al máseleniń mánisi bolsa basqa. Ár ákim barǵan jerinde, bir ká­­­­sip­­­­oryn ashyp qaıtqan bolady. Kózboıaýshy­lyq – bıznestiń jaýy. Biraq, negizi, osy aımaqtyń júzege asyrylýyna qatysty aıtylyp júrgen kúmándi pikirlerdi joqqa shyǵarý úshin birdi-ekili jobany iske qosqan bolyp, jasyryp, jaba salý ońaı emes. Burynǵy ákim Qanat Bozymbaev aımaq joba­syn jasaýshylardyń jumysyn synǵa alyp: «Bastap­qy jasalǵan tehnıkalyq-eko­nomıkalyq negizdeme arnaıy ekonomıkalyq aı­maqqa jaramsyz, biliktiligi tómen ma­man­dar­­dyń qoldarynan kelmegen, qujattaǵy olqylyqtardy tú­zetý ke­rek», – dep edi. Atalǵan aımaq­tyń júrmeı turǵan jumysy jaı­ly oblys ortalyǵynda Senat­ komıtetiniń kóshpeli oty­rysy da boldy. 2011 jyldary elimizdiń Indýs­trııa jáne jańa tehnologııalar mı­nıstrligine «Pavlodar» arna­ıy ekonomıkalyq aı­maǵynda or­nalastyrýǵa bolatyn 45 ká­sip­­­orynnyń tizimi jiberildi de­­lindi. Biraq, «Pavlodar» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda 45 joba tirkelgenmen, 20-dan asa joba keri qaıtypty. Budan basqa taǵy iske asar-aspasy belgisiz 20-daı ótinish jáne bar. Qazirgi kúni aımaqta bar-joǵy 4 kásiporyn jumysyn bastasa, taǵy 8 joba júzege asy­rylmaqshy kórinedi. Onyń ózi de, aımaq alańy bos qalǵansha is júrip, áıteýir jobalarda qoz­ǵalys bar de­gendi bildirý úshin ashyl­ǵandaı. Úsheýi – hımııa jáne munaı hımııasy sa­lalary boıynsha «ÝPNK-PV» JShS munaı koksyn kúıdirý qondyrǵysy, «AgroHımProgress» JShS agrohımııa ónimderiniń óndirisi, «Hımsbyt-PV» JShS polıvınılhlorıd, antıfrızden ónim jasaý óndirisi iske qosyl­ǵan. Qazirgi ýaqytta bulardan basqa «Kaýstık» AQ-tyń tuz qyshqylyn shy­ǵarý jónindegi óndirisi, «Belızna-PV» JShS (turmystyq hımııa óndirisi) jáne «BO-NA» JShS (dezınfek­sııa­laý­­­shy quraldar óndirisi) jumys jasaıdy. Osy keshe ǵana ashyldy degen «AgroHımProgress» JShS basshysy Seıitjan Úısimbaevtyń aıtýyn­sha, syrtqy jáne ishki qurylys ju­mystaryn kásipker ózi jasaǵan. – Qu­rylys jumystaryna memleket­tiń de paıdasy tıdi. «Ekinshi deńgeıli bankter arqyly jeti jylǵa nesıe aldym. Altaı­lyq kompanııadan satyp alǵan 2,4 D-qyshqylynan ónim jasap saýdaǵa engizdik. Keıin serik­tesimiz quryltaıshy fırmaǵa qosyldy. Kelisimsharttyń basym bóligin jasap berdi», – deıdi ol. Jospar boıynsha 2018 jylǵa qaraı «AgroHımProgress» JShS shegirtkelerge qarsy bıopreparattar men glıfosat óndiretin sehty iske qosýdy josparlap otyr. Árıne, bárin bir kúnde jasap, bir kúnde nátıje kórý múmkin emes. 2011 jyldan beri edáýir jyldaı ýaqyt ótti. Nátıje qandaı?.. Máseleniń mánisi aımaqqa ornalasatyn jobalardyń naqty jumy­sy, naqty jospary, júzege asýy, eldiń ıgiligine qajettiliginde ǵoı. Búgin bar, erteń joq jalǵan jobalarǵa aınalyp ketpeýinde. Al endi joǵaryda atalǵan 45 jobaǵa keletin bolsaq, osy 45 jobanyń «avtorlary» atan­ǵan arnaıy aımaqta osy kúnge de­ıin birneshe basqarma basshylary aýys­qany da belgili. Qyzyq bolǵanda, josparlanǵan osy jobalardyń jartysyna jýyǵy jalǵan bolyp shyqqan. О́kinishtisi sol, osy 45 jobanyń bá­rine de tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeler ázirlengen kórinedi. Aımaqtyń ınfraqurylymy 45 kásip­orynǵa eseptelgen. Bul jobalarǵa qujat jasaýǵa ketken qyrýar qarjy úshin endi kimder jaýap beredi?.. Osy jerde jumys jasaıtyn kásiporyndar úshin salyqtyq, jerdiń arendalyq tólemi boıynsha kóp jeńildikter bar. Ke­dendik termınal quryly­sy aıaqtalǵan soń, ónimdi osy jerde rásimdep, eksportqa jiberý kezinde de kedendik jeńildikterdi paıdalanady. Eń aldymen qu­ry­lysy bastalatyn jańa óndiris­tik kásiporyndarǵa qajetti ınfra­qurylym salynýy tıis edi. Keıbir ınvestorlardyń aımaqtan teris aınalǵandary da sondyqtan. Kedendik termınal qurý, sýmen qamtý qajet. Elektr energııasy joq. Mundaı kózsiz táýekelge qaı ınvestor, qaı kásipker aıaq baspaq? Mysaly, munaı koksyn óndiretin atalmysh kásiporyn aptasyna eki ret negizgi qurylǵyny aınaldyryp otyrýy tıis. Oǵan kem degende 4 megavatt qýat kúshi qajet. Iаǵnı, óndiris ornynyń qurylysy toqtap qalýy da múmkin degen sóz. Al «Belızna» seriktestigi kir­jý­ǵysh-tazartqysh zattaryn, «BO-NA» fırmasy medısınalyq zalalsyzdandyrý suıyqtyq­ta­ryn shyǵara bastapty. Elimizge hlor, kaýstıkalyq soda men tuz qyshqylyn óndiretin kásip­­oryndar kerek, bıznespen aınalys­qy­sy keletin qazaqstandyqtar úshin ar­naıy ekonomıkalyq aımaq asa qajet. Oblys ortalyǵynyń soltús­tik óner­­­­kásipti aýmaǵynda ornalasqan arnaıy ekonomıkalyq aımaqtyń jalpy  kólemi 3300 gektardy alyp jatyr. Ekologııalyq taza óndiris qu­ramyz, hımııa salasynda jumys jasaıtyn sheteldik kásiporyndarmen áriptestik ornatý qajet, aımaq aý­ma­ǵyna 50-60 kásiporyn syıyp ketedi degen dabyra oblysymyzǵa mol ınves­tısııa tartýdyń múmkindigi ekendigi týraly bitpeıtin bir jyrǵa aınaldy. Qazir 3300 gektar aýmaqtyń bir myńy ǵana paıdalanylýda. Munaı koksyn qyzdyrý zaýyty 2015 jyldyń jeltoqsanynda iske qo­sylǵan bolatyn. Quny 22,975 mlrd. teńge bolatyn óndiris orny 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boıynsha óńirlik ındýstrııalandyrý kartasyna engizilgen. Koksty qyzdyrýǵa ar­nalǵan zaýytty Qytaıdyń tústi metallýrgııa ınjenerlik-qurylys kompanııasy jobalaǵan. Negizgi tu­tynýshy «Qazaqstan elektrolız zaý­yty» AQ jáne Qytaı, Reseı elderine eksportqa shyǵarylmaq. Elbasy Joldaýynda ekono­mı­kanyń jańa salalaryn damytý­ ult­tyq ekonomıkanyń ór­ken­­deýine jol ashatyny, jekeleı óndiristik salalardy yntalandyrý, ıaǵnı, olarǵa erekshe kóńil bólý qajettigi aıtyldy. Jalpy, elimiz boıynsha 2014 jylǵa deıin iske asyrylatyn 294 ınvestısııalyq jobanyń ınvestısııa kólemi 1 trıllıon teńgeni quraıtyn 103 jobasyn bizdiń óńir usynǵan bolatyn-dy. Bular arnaıy ekonomıkalyq aı­maqtyń aýmaǵynda iske asyrylýy qajet edi. Keńes ókimeti tusynda oblys ortalyǵynda búkil Batys Sibir, Oral jáne Ortalyq Azııany hımııalyq ónimdermen qamtamasyz etip otyrǵan kásiporyn bolǵany belgili. Qazir sol eski hımııa za­ýytynan qalǵan eski ınfra­qurylymdy jańartý mindeti tur. Temirjol, avtokólik joldary jaqyn ornalasqan, júk tıeıtin termınaly bar. Olar «Kaýstık», «Pav­lodar munaı-hımııa zaýyty» aksıonerlik qoǵamdarynan jáne bas­qa da kásiporyndardan shıkizat retinde hımııalyq ónimderdi alyp, óz aldaryna basqa ónim túrlerin shy­ǵarýmen shuǵyldanady. О́z ınfra­qurylymdaryn ortaq maqsatqa birik­tirgen kásipkerler nátıjesinde bız­nesterin damytý­dyń múmkindigin ıe­lenedi. Hımııa klasteri damyp, atalǵan salada tyń óndirister paıda bolady. Jańa jumys oryndary ashylady. О́ndiristi óńirdiń eks­porttyq áleýeti artady. Ekin­shiden, kásiporyndar arasynda básekelestik týyndap, ol óz kezeginde baǵa saıasatyna áser etedi. Áleýmettik sala­ny damytýǵa múmkindik beredi. Úshin­shiden, buryn óndiris mańaıynda sırek kórinetin bilimdi qazaq jas­tarynyń da shoǵyry kóbeıip kele jatqany qýantady. Jobaǵa qatysýshy kásiporyndarǵa bıznestiń áleý­mettik jaýapkershiligi negizinde qosymsha talaptar da júkteler edi. Biraq, kókeıde – bir úmit, bir kúdik. Arnaıy ekonomıkalyq aımaq jobasy oblysymyzǵa mol ınvestısııa tar­týdyń múm­kindigi edi. Úkimet te qyr­ýar qarajat shashpaı, jaramsyz aımaqtardy jabý qajettigin tegin eskertpegenin umyt­paıyq. Bizde ázirge jobalar júzege asyrylmaq, ashylmaq degen boljamdyq josparlar ǵana bar. Mysaly, oblystyq ındýs­trııa­­­­l­yq-ınnovasııalyq damý bas­qarmasynyń habaryna qaraǵanda, bıyl údemeli ındýstrııalyq-ın­no­vasııalyq damý baǵdarlamasy boıynsha oblysta ınvestısııa kólemi 21,8 mlrd. teńgeni quraıdy. Aldaǵy jyly júzege asyrylatyn 7 jobanyń qatarynda Eki­bastuzdaǵy «Green Nouse kz» JShS jylyjaı kesheni, gol­landtyq «Kaprısı» surypty qy­zanaq ósirýmen aınalysatyn «Pav­lodar Jylyjaı kesheni» JShS jáne Maı aýdanyndaǵy antrasıt kómirin óndiretin «Dırekt» JShS bar. Sonymen qatar, Lebıaji aýdanynda «Dáneker» ShQ kartopty óńdeý, Pavlodar aýdanynda kúıdirgish sodany qaıta óńdeıtin kishigirim zaýyt pen kirpish zaýytyn jańǵyrtý boıynsha jobalardy iske asyrý josparda bar kórinedi. Jalpy, oblysta ınvestısııa kólemi 1,2 trıllıon teńgeni quraıtyn 32 joba iske asyrylýda. О́tken jyly oblysqa 443,2 mlrd. teńge ınvestısııa tartylyp, 1992 jumys orny ashylypty. Negizgi jobalar Pavlodar, Eki­bastuz jáne Aqsý qalalarynda júzege aspaqshy. Tek, osy jumystar óz nátıjesin berse ıgi... Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan» Pavlodar oblysy