Batyr rýhyn muń baspasyn

Tún túndigin túrip, qarań­ǵy­­lyqty qaýmalaı shyqqan kún qulaqtanyp birazǵa deıin aspan eteginde turyp alypty. Kórshi úıdegi Qurmannyń aǵasy: «Kún qulaqtandy, kelin ul tapqandaı qýanyp keldim, – dep esikten ki­re tilegin bildirip edi. Qurman kú­limsirep: – Arǵymaqqa shabatyn uldy boldym, – dedi. – E, qutty bolsyn. Toıdy dúril­detelik. – Kelinniń qaljasyna arnalǵan qoı qorada, qazir sony jaırata­ıyn», – dep Qurman as úıden qaıraq, pyshaǵyn ázirleı bastady. Bólmede sábıdiń ińgálaǵan úni estiledi. Bul 1918 jyldyń 1 qańtary bolatyn. Elde arpalys bar, qaıǵysyz qara sý ishý muńǵa aınalǵan. Aq­tar ótti oırandap, qanshama úı órtendi, qanshama adam oqqa ushty, qanshama áıeldi zorlady. Sibirdi basyp alǵan Kolchak qanatyn keńge jaıa bastaǵan. Keńes úkimetiniń taǵdyry qıynǵa aınala bastaǵan kezde Atbasar, Marınovka selolaryn aqtar oırandaı bastaǵan kezde Irchenko men Belash basqaratyn halyqtyq armııanyń 7000 qa­rý­lanǵan kedeıleri Atbasar, Kókshetaý, Aqmola, Petropavl ýezderin Kolchak bandylarynan tazartty. El men jerdi qorǵap qaldy. Olardyń quramynda Qurman bastaǵan kedeıler de erlik etip edi. Aryny qatty qyzyldar da kómekke kelgen-di. Sol qyrǵyn az degendeı elde súzek indeti órt­teı kesip jatty. Bolshevek Ádilbek Maıkótov «Qosbarmaq» óńirindegi súzekpen aýyrǵandardy qara tuzdyń sýyn ishkizip, em-dom jasap birazyn ajaldan qutqardy. Osyn­daı zobalańdy eske alǵan Qurman: – Zaman bir tár­tipke keler me eken? Ur­paǵymyz baqytty bolsa eken? –dedi. – «Uzyn qulaq­tyń» aıtýyna qara­ǵan­da, halyqty ja­ryl­qaıtyn qoǵam bolady desedi. – Aıtqany kelsin, aýzyńa maı, astyńa taı, surapyl súrgin... dúnıe­niń astan-kesteńi shyqsa ońa­lýy oń­aı bolmas, – dedi Qur­man, burynǵydaı jıyn, toıdy dúrildetip atqaratyn Qurmannyń jaǵdaıy joq. Jańa týǵan at ustar ulǵa aǵaıyn, týystary qyrqynan shyǵaryp esimin berýge jınaldy. Qurman sóz alyp: «Jabyqqanda da, taryqqanda da Aqan seriniń ánine erik berýshi edim. Úsh júz­ge máshhúr bolǵan sol Aqan esi­min ulyma arnasam, – dep edi. Aǵasy Qusaıyn oıyn kibirtiktep: «Aqannyń qaıǵy, muńy qalyń edi, adam ómiri esiminiń atalýymen kóp nárse baılanysty bolatyndaı sezinemin», – dep qaldy. – Perishte ǵoı, jaqsy tilek aıtalyq. – Kóńilde kúdik bolmasyn. – Qurmannyń aýzyna qudaı salǵan shyǵar, – dep otyrǵandar mámi­lege kelip ulyn Aqan dep atady. Sol Aqan er jetip 1939 jyly Qyzyl Armııa qatarynda mindetti boryshyn óteýge attandy. Jıyr­ma shaqty jigit oınap, kúlip ket­ti. «Qos­barmaq» óńirin mekendegen jurt aq tilek bildirdi. Aqandar aman­dyq bolsa elge qaıtamyz dep turǵanda soǵys bas­taldy. – Elge kelgen ha­tynda, – dedi or­ta mekteptiń tarıh páninen sabaq beretin us­taz Oraz Musaıuly Berkimbaev: «KPSS músheligine óttim, Cher­nıgov atyndaǵy gvar­dııalyq 76-shy atqyshtar dıvızııa­synyń quramynda urysqa kiristim. Fashısterdi ózderi qazǵan kórine ózderin kómemiz», – degendeı árbir haty jigerge, erlikke toly sóılemder edi. Súgiretteri de, hattary da muraǵatta saqtaýly», – deıdi. ...Dnepr taǵy sol sııaqty sý bógetterinen erekshe erlik­terimen oıdaǵydaı ótkeni, Ýkraınany azat etýdegi erekshe erlikteri úshin 150-den asa qazaqstandyq jaýyngerlerge Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy berildi. «1943 jyly 4 dekabrde 25-gvardııalyq atty korpýstyń komandıri, general-maıor Ǵ.B.Safıýllın Qazaqstan eńbekshilerine jaz­ǵan hatynda: «Dnepr boıynda bolǵan uly shaıqasta qazaq halqynyń uldary jaýǵa ústi-ústine soqqy berip, ózderiniń Otan-anasyna degen ystyq mahabbatyn kórsetti, sonymen qatar, halyq batyry Aman­geldiniń qyzý qany boılarynda qaınap turǵandyqta­ryn tanytty. Qazaqtardyń Dnepr bo­ıynda jáne Dneprden ótkennen keıin de barlyq jasaǵan erlikterin sanap jatý múmkin emes», – dep jazdy. (Qazaq ensıklopedııasy, 238-b). Budan artyq erlik jolyn baıandaýǵa qosyp, alarymyz bolmas edi. «Qosbarmaq» óńirinen shyqqan Keńes Odaǵynyń Batyry Aqan Qur­manovtyń teńdesi joq erligi búkil Odaqqa, qazaq halqyna maq­­tanysh boldy dep týystary, jerlesteri ańyz etip aıtyp júr­di. Biren-saran qarııalar 25 jasynda qyrshyn ketti, urpaq ta qalmady, dep ókinetin. «Batyrdyń aty ólmeıdi, ǵasyrlarǵa esimi juldyzdaı jarqyrap turady deýshi edi. Qalyń kóptiń bet alysy, talap, tilegi 1930 jyly qurylǵan kolhoz esimin Aqan Qurmanov atyndaǵy degizý úshin baýyrlary jáne aýyldastary bolyp ótinish jazyp ardager Samat Qusaıynov bastaǵan top Qazaqstandy bas­qarǵan Jumabaı Shaıahmetovke deıin baryp zańdastyryp alyp edi. Odan keıingi jyldary Nıkolaevka, Aqan Qurmanov sharýashylyqtary «Samar» sovhozyna birikti. Tyń ıgerýge kelgen Ihaba degen dırektor Aqan Qurmanov atyn saq­taımyz dep aldap soqty, túrli qu­jattardy «Samarskıı» dep toltyryp ótkizip jiberdi. Qazaqtyń qııanat kórgeni azdaı, Aqan esiminde ne kóshe, ne mektep, ne sovhoz aty bolmaı jer soǵyp qaldyq. Keıinirek te sharýashylyǵymyzǵa Aqan Qur­manovtyń esimin qaıtarý jóninde talaı jazdyq. Báribir túk shyqpady. Jaza, jaza qaljyradyq ta orta mekteptiń janynan Aqanǵa arnalǵan muraǵat ashyp Aqannyń tutynǵan zattary, qarýlastarynyń maıdannan jazǵan hattary, túr­li fotolar, Aqannyń týys, týǵan­darynyń túrli zat­taryn jınastyryp, urpaqqa ónege ese­binde usyndyq. Batyrdyń eldegi jáne maıdandaǵy ómirin umyt etpeýdiń ózimizshe amalyn aldyq. Sharýashylyqta seksenniń seń­girine shyqqan qarttar Qaıyrbek Orynbaev, Beken Musaǵulov: «Kóp azshylyqty tyńdar ma, ústemsip, basqynshylyq tanytyp aýzymyzdy ashtyrmady ǵoı. Tyń ıgerý jyldarynda «Samardan» kelgen orys tildiler baqaı eseppen ótirigin de aıtty, tynysh otyryńdar dep janymyzdy da qysyp tastady. Sóıtip, Keńes Odaǵynyń Batyry Aqan Qurmanov baýyrymyzdyń esimine zar boldyq. Osynda júz úı Aqan­nyń týys, týǵandary bar­myz, únimiz jo­ǵaryǵa jetpeı mysymyz qurydy», – dep muńyn shaǵady. Ana jyly aýyldastardyń tilekterine qoldaý tappaı, kúder úzgendeı jan qınalysyn kórip edik. Astana qalasynan bir kósheni Keńes Odaǵynyń Batyry Aqan Qurmanovqa atasa, qalyń jurt ólgeni tirilip, óshkeni janǵandaı bolar edi... Aqan rýhy jumyr jer­degi tiri pendeniń qany tógilýinen saqtasyn dep baıyz tappaı júr­gendeı sezinesiń. Batyr rýhyn muń basa kórmesin!.. Tabyl QULIIаS, jazýshy Astana