Alǵashqydan sońǵy demge deıin

Áleýmettik salany nelikten áıel adam basqarýy tıis, Qazaqstanǵa kóptildilik ne úshin kerek jáne qazirgi jaǵdaılarda bilim berý men densaýlyq saqtaýdyń keńestik júıesi qanshalyqty qajet – osy máselelerdiń barlyǵy Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń orynbasary Darıǵa NAZARBAEVANYŃ eksklıýzıvti suhbatynda qamtylady. – Siz Premer-Mınıstrdiń orynbasary laýazymyna taǵaıyndalǵan kúnnen beri bir jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Bul sizdi ne nársege úıretti, qandaı elesterden aryltty? – Elestiń kúl-talqany shyǵý degen bolǵan joq. О́ıtkeni, olar mende áýelden bolmaǵan. Úkimetke de men stýdent oryndyǵynan kelgen joqpyn ǵoı. Kóp nárse bastan ótti, basqarýshylyq tájirıbe bar degendeı. Parlamenttegi jumys meni bıliktiń atqarýshy organynda jumys isteýge daıyndady. Biz depýtattarmen áleýmettik salanyń problemalaryn jaqsy zerttedik jáne Úkimetke kóptegen naqty usynymdamalar jiberdik. Endi mende sol usynymdamalardy is júzine asyrýǵa múmkindik paıda boldy. О́tken jyl meni aqparat teńi­ziniń tereńine batyrdy, qy­zyq­ty adamdarmen tanystyrdy, tal­qylaýlar men sheshimder qa­byl­daýdyń tetigin kórsetti, memlekettik organdar jumysynyń qaǵıdattaryn túsinýge múmkindik berdi. Osy orasan jumystardyń barlyǵyn kóptegen óz isiniń kásibı sheberlerimen, atan túıege júk bolar kúrdeli qyzmetti ynta-shyntasymen berilip, adal atqaratyn qarapaıym adamdarmen birlesip júzege asyrdyq. Sondaı-aq, bul jyl meni tózim­dilikke úıretti – alǵa tym bol­masa jarty qadam jasaý úshin de úlken kúsh-jiger jumsaý qajet. Kóptegen keńester, talqylaý­lar uıymdastyrýǵa, san qyrly jumys­­tardy úılestirýge týra keledi. Tózimdilik qaı kezde de jetis­­­tik­terge bastaıdy... – Baıqaýshylar men kommen­tatorlardyń ózińizge qatysty aıtylǵan ótkir ilik sózderi janyńyzǵa tımeı me? – Belgili bir deńgeıde. Men de tiri pendemin ǵoı. Ekinshi jaǵynan, bul arada emosııaǵa berilý de orynsyz. Men memlekettik qyzmettemin jáne árkim ózin sarapshy sezinetin ári bul ishinara shyndyqqa da janasady, azamattardyń kóńil-kúıine tikeleı áser etetin salaǵa jaýap beremin. Oryndy syn men qyzyqty ıdeıalar úshin qashanda rızamyn. Alǵashqysyna da, keıin­gisine de birden qaıyrylyp, vedom­s­tvolarǵa tıisti tapsyrmalar júkteımin. «О́zgerister qashanda yńǵaısyzdyq týǵyzady» – Sizdiń jaýapkershiligińiz­diń aıasyna kiretin segmentter­diń biri – áleýmettik alań: bilim berý, densaýlyq saqtaý. Bul mem­le­kettik aýqymdaǵy basqarýshy úshin asa kúrdeli sala sanalady. Bul saladaǵy adamnyń bılik-bedeline nuqsan keletin kezder de az emes. Osy jaıt sizdi qym­syndyrmaı ma? – Joq, qymsyndyrmaıdy. Ásirese, áńgime qaıta jańǵyrtý­lar, keı shaqtarda asa aýyr tıe­tin jańǵyrtýlar týraly bolyp otyrǵanda abyroı-bedelge nuqsan kelmeıtin kez az. Dáriger adamdy tánin aýyrtpaı emdeı ala ma? О́zgerister qashanda qolaı­syzdyqtar týǵy­zady: ádetke aı­nalǵan bir nár­seń­nen qol úzý­ge, óz ómirińdegi bir nár­­seni óz­gertý­ge týra keledi. Jańalyqtar, qandaı oń jańa­lyq bolmasyn, qashanda sekemmen qaraýǵa májbúrleıdi. Shyn máninde, osyndaı shetin salany reformalaýda ózińe jaýapkershi­lik alý úshin belgili bir deńgeıde batyldyq ta qajet shyǵar. Torǵaı­dan qoryqqan egin ekpes degen bar emes pe. Sonymen qatar, bul sek­tor­dyń áıeldiń qolynda bolýy tıis ekendigine senimdimin. Densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qorǵaý – bul balalar, oqýshylar, stýdentter, zeınetkerler – tikeleı áıel adamǵa jaqyn álem bolyp tabylady. Eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıingi ara­lyqtaǵy barsha adamdy tir­shiliktiń tini sanalatyn áleýmettik sala qarsy alyp, ómir boıy birge bolyp, ke­ıin shyǵaryp salady. Bul – adam aıt­qysyz kúrdeli, sonymen birge, óte qyzyqty ju­mys. Tip­ti, onyń «rahmeti joq» dep esep­teletinine qara­mas­tan... – Densaýlyq saqtaý men bilim berýdiń keńestik mo­deli adamdardyń jadynda aı­tar­lyqtaı sapaly dep saqtalyp qalǵanyna keli­setin shyǵarsyz. О́ıt­keni, ózińiz de kezinde keńes­tik mektepte, keńestik JOO-da oqyp, keńestik aýrýhanalarda emdeldińiz emes pe... – Aıqyn nársemen kelis­peý­diń ózi qıyn. Ne lıseı, ne gımnazııa bolmaǵan, tek on­jyldyq mek­tep­ter ǵana bolǵan ýaqyt meniń jaq­sy esimde. Men sondaı mektep­terdiń birinde oqyp, orta bilim týraly attestat aldym. Úlgi tutar muǵalimder edi, olardyń bári esimde, Máskeý men Almatydaǵy ýnıversıtetterde dáris bergen tálimger oqytýshylar da kúni búgingi­deı jadymda. Jáne balalarym ómirge kelgen perzenthanalardy da rızashylyqpen eske alamyn. О́tkenmen emosııalyq baılanys kez kelgen adamǵa tán, ony ótkendi ańsaý, saǵyný dep ataıdy. Biraq másele lırıkalyq kóńil kúı aýanynda ǵana emes. Sol kezdiń dárigerleri men mu­ǵa­lim­­deri keńestik ıntel­lı­gensııa ar­mııasynyń eń qa­lyń sapyn qu­rasa, olar­dyń ortasynda ar­qaý­lyq qun­dy­lyqtar: kási­bılik, adaldyq, parasat, paryz sezimi, rııa­syz­dyq qalyptasty. Bir­sha­ma ıdealdandyrylǵanyna qara­­mastan, sol jyldardyń fılm­­deri de sanamyzda jarqyn obraz­dar qaldyrdy. Vladı­mır Ýstımen­konyń «Qym­batty meniń adamym» («Doro­goı moı chelovek») kartı­­na­­syndaǵy dárigerdi nemese «Dúısenbige deıin tirimiz» («Do­jıvem do ponedel­nıka») fıl­min­degi muǵalim Melnıkovti umy­tý múmkin be? Biraq adam­dar­dyń osyndaı tıpteri túbe­geıli ıdeologııalyq joba, ýaqyt kórsetkenindeı, ýtopııa jaǵdaı­yn­da ǵana ómir súre alatynyn da umytpaǵan jón. Al ol ózgerip otyrady. Búgin bári de basqasha reńk aldy. Naryqqa telý adamdardy ózgertpeı qoımady. Men qazir osy telýdiń qıyn­dyq­tary, aýyr saldarlary týraly aıtyp otyrǵan joqpyn. Alaı­da, bizdiń býynymyz emes, ýtopııalyq dogmalardan tys týǵan búgingi urpaq – bu­lar qazir basqa adamdar. Olar belsendi, ómirge ǵashyq, óz bet­terinshe ómir súre alady, jeke básekelestikke ıkemdi, olar­ǵa tabystyń qandaı túri bolsa da asa qymbat, olar tipti ózderin tek eliniń azamaty ǵana emes, sondaı-aq, adam­zat­tyń ból­shegi retinde sezingi­leri keledi. Jáne olar ózde­rin zamanaýı jáne qajetti etetin erkin konvert­teletin bilim alýǵa quqyly deýi­miz kerek. Bul, árıne, adamdy pa­ra­­sat­tylyqtan jáne basqa da arqaýlyq adamı qundy­lyq­tardan ajyraýǵa májbúrleı almasa kerek. Keńestik mektep óz dáýi­ri úshin etalon edi. Biraq odan beri ǵylym, tehnologııa, árıne, tutas­taı adamzat alǵa qaraı sapaly seki­ris jasady. Aqparattyq tehno­lo­gııa­lardyń, Internettiń damýy búkil álemdi ústelimizdiń ústin­degi kompıýterge syıǵy­zyp qoıdy. Keńestik bilim berý júıesi qandaı ozyq úlgide bolǵanymen, ony reformalaý qajettigin ýaqyttyń ózi kórse­tip berip otyr. Biraq onyń elesi áli de bolsa joǵa­la qoıǵan joq, ol shyn mánin­de árkez kóńildegideı nátı­je bere bermeıtin búgingi re­for­malarǵa tý syrtynan qyzǵa­nyshpen suq kózin qadap tur. Alaıda, buǵan da túsi­nis­tikpen qaraý kerek – reformalar tynysh kabınetterde jasalady, sondyqtan olarǵa múmkin praktıkalyq baza je­tis­peıtin shyǵar. Jáne de prob­lema taıaýǵa deıin olar­dyń jetkilikti deńgeıde keń kólemdi talqylaýlarǵa shy­ǵa­ryla qoımaǵanynda jatyr. Al tabysqa jetý úshin júıe­niń ishinen de, sondaı-aq, syr­tynan da qarapaıym ǵana obek­tıvti jáne kásibı kóz­qaras qajet. Biz qazir osy baǵyt­ta ilgerilep baramyz. «Basqa tússe baspaqshyl,  kóný paryz» – Qalaı oılaısyz, reformatorlar úshin nelikten dál osy «halyq aǵartý alańy» osyn­shalyqty tartymdy, biraq nátıjeleri boıynsha son­shalyqty qarama-qaıshy bolyp qalyp otyr? – Eske túsire keteıikshi, osy 1983 jylǵy orta mektep reformasy «qaıta qurýdyń» alǵashqy izashary bola jaz­daǵan joq pa! Sonaý alys keńes­tik zamanda da osy sala mýtasııaǵa jıi ushyraǵanyn umytpaǵan jón shyǵar: erler men áıelderge arnalǵan mektepter boldy, keıin olardy biriktirdi. Birese on jyldyq, birese on bir jyldyqqa aı­nal­­dy­­ryldy. Kúmis jáne altyn medal degen de boldy, keıin tek altyny ǵana qal­dy. Men, tipti, mektep forma­­lary men «jaýlardyń» por­tre­tin qara sııamen boıap úlger­me­gen oqýlyqtar týraly aıtyp otyr­ǵanym joq. Bári de boldy. Osy bir áleýmettik fenomen árdaıym kóz aldymyzda ala­qandaǵydaı kórinip tu­ra­dy, óıtkeni, bárimizde «az­dap oqydyq», barshamyzda derlik oqyp jatqan ne­me­se oqýǵa baratyn bala-shaǵa, nemere bar. Iаǵnı, qa­laı bolǵanda da, bul máseleniń barlyǵymyzǵa da qa­tysy bar. Salanyń barlyq kemshi­likteri barshaǵa aıan. Táýel­sizdiktiń alǵashqy jyl­daryn­daǵy reformatorlar da jedel ári jarqyn jeńistiń arbaýy­na shydap tura almady. Olar­ǵa keıbir mektepterdi «lıseı», al tehnıkýmdardy «kol­ledj» atasa boldy, bári ǵaı­yptan ózgerip shyǵa keletin­deı kórindi. Oblystyq ped­ınstıtýttardyń barlyǵy «ýnı­ver­sıtetterge» aınaldy, qanshama «akademııa» paıda boldy... Jurttyń jaqsy bilim alý­ǵa degen tabıǵı umtylysy bilim berýdi dıplom satýmen almastyryp jibergen qara nıetti kásipkerlerge kezikti. Ol ýaqyttarda adal ári shynaıy reforma jasaýǵa degen talpynystar da boldy, biraq alaıaqtyq ta jetip-artyldy. Ásirese, oqýlyqtarǵa qatysty. Túsinesiz ǵoı, fızıka, matematıka, bıologııa, hımııa – ıdeo­logııalyq yqpaldan tys. Al tarıh, ádebıet, tipti geografııa bazalyq mıfterge qatty táýeldi. Keńestik ıdeologııa kúı­regennen keıin jandármen qylyp jatqan mıftiń qal­dyqtary men qırandylary ne­gizinde gýmanıtarlyq oqý júıesin qurý qısynsyz eke­nine kelisesiz ǵoı. Jańa sapaly ıdeologema qajet, al ol ashytqymen óse salmaıdy, tapsyryspen pispeıdi. Oǵan ýaqyt, kúsh-jiger kerek, ol – azapty ósim. Bizdiń barly­ǵymyz osy úderistiń ishinde­miz, qoıar saýalymyz alar jaýa­bymyzdan kóp. Osylaı boldy, basqa amal joq. Bul tek bilim berýge qatysty emes...  0 + 11 – Al jaqsy. Jaz bitip keledi, alda 1 qyrkúıek. Oqý­shy­lardy ne kútip tur, olarǵa qandaı ózgerister kólde­neń tartylmaq? – Aıryqsha deıtindeı, «taǵdyrsheshti» eshteńe joq. Bıylǵy 1 qyrkúıekte birinshi synypqa keletin balalar aptasyna bes kún oqyp, oqý jylyn 2017 jyly 30 mamyrda aıaqtaıdy. Tek solar ǵana! Oqýshylar men muǵa­limderge qosymsha 34 dema­lys kúni beriledi. Bul muǵa­lim­derdiń eńbekaqysyna áser etpeıdi. Kelesi oqý jylynda beskúndikke birinshi, ekinshi, besinshi jáne jetinshi synyp oqýshylary kóshedi. 2018 jyly 1-synyptan 10-sy­nyp­qa deıingi oqýshylar osy tártippen oqıdy. Tek 2019 jyly ǵana osyndaı jumys kestesine barlyǵy kóshetin bolady. – 12 jyldyq oqytý júıesi ne nársege negizdelip otyr? On jyldyq, on bir jyl­dyq boldy, al on eki jyldyqqa ne sebep? – 11 sany orta bilim úshin jo­ǵary shek bolyp qala beredi. Tek alty jasar bala úshin nóldik synyp engiziledi. Al birinshi synypta alty jasar bala da, jeti jasar bala da bolýy múmkin, bul endi ata-ananyń qalaýyna qaraı. Son­da 0 + 11 bolady. Bul – ómir­­sheńdigin dáleldegen ha­lyq­aralyq tájirıbe. Nóldik sy­nyp – búldirshindi qamsyz-qaı­­ǵysyz balalyq shaqtan estı­ıar­lyqqa ótkeretin ózindik bir de­kompressııalyq kamera. 12 jyl uzaq ekenine kelisemin, biraq artyqshylyqtary mynada: 12 jylda biz balany kásip­ker­lik mashyqtarǵa, aqparat­tyq tasqynda baǵdaryn bol­jaý­ǵa jáne basqa da ómirde qa­jet­ti nárselerge úıretip úl­geremiz. Kóptildilik – tabys kilti – Endi tilder týrasynda. Bul – asa aýyr taqyryp. Ba­­­la­lardy bir mezgilde qa­zaq, orys, aǵylshyn tilde­ri­ne úıretý mindeti qoıyl­dy. Bul qanshalyq múmkin nárse? – Munyń nesi múmkin emes? Kóptildilik álemniń kóptegen elinde qalypty nárse. Tý­rızmdi damytýǵa jáne ınves­tı­sııa tartýǵa baǵdar ustaǵan memleketter baıaǵyda-aq kóp­tildilikke kóship qoıǵan. Olar úshin bul – tirshilik etý­diń, órkendeýdiń, tabysty bolý­dyń kilti. Iаǵnı, jurttar shynaıy jaǵdaıǵa qaraıdy. Biz ózge eshbir elge uqsa­maı­myz jáne kóptildilikke óz ba­symyzdaǵy jaǵdaıǵa baıla­nysty kelip otyrmyz. Qorda­lanyp qalǵan barlyq ókpe men úreıdi laqtyryp tas­tap, osyny qabyldaýymyz qajet. Adamdardy til úırený­ge kúshtep májbúrleýge bolmaıdy. Olardy tek ynta­lan­dyrýǵa bolady. Eń qýat­ty, tabıǵı ynta til ıesi – qazaq­tardyń ózinde. Olar tildi saq­tap, suranysqa ıe, jeńil ıge­riletin jasaýy tıis. Osy durys, bul analyq túısik­ke bara-bar. Sondyqtan men otan­das­tarymnyń bul máseledegi alańdaýshylyǵyn túsinemin. Basty mindet – qazaq tilin ultyna qaramastan barlyq oqýshylarǵa jyldam ári sapaly meńgertý ádistemesin ázirleý jáne 2017 jyldan bas­­tap engizý. Qazaq tilin úı­re­týge jáne qa­zaq tilinde oqy­­týǵa burynǵyǵa qara­ǵanda kó­birek ýaqyt bólinetin bolady. Biraq biz orys tilin joǵalt­paýy­­myz kerek. Birinshiden, bul tipti qısynsyz. Bı­lıng­vızm – biz saqtaý­ǵa tıis shyn­dyq. Ekinshiden, biz sol­tús­tik­tegi kórshimen berik saıası jáne ekonomıkalyq baıla­nys­ta­myz. Bul el qazaqstan­dyq óndirýshiler úshin tıim­di seriktes, taýarlar men qyzmetterdiń tutyný­shysy. Úshinshiden, iri qala­lar­dyń, elorda men oblys orta­lyq­tarynyń lıngvıstıkalyq ortasy, álbette, aralas bolyp keledi, biraq orys tiliniń aı­tarlyqtaı úlesi baıqalady. Idealdyq turǵydan eldiń barlyq azamaty orys tilinen qazaq tiline, qazaq tilinen orys tiline op-ońaı kóshe ala­­tyn bolýy tıis, bary sol ǵana. Alaı­­da, lıngvıstıkalyq úder­is te eki­jaqty bolýy tıis. Iаǵ­nı, orys­­tildiler qazaq tilin bil­­meı­­tindigine baılanysty óz qorqynyshtarynan arylýy kerek. Al odan ary­lý­dyń eń jaqsy amaly – til­di úırenip alý. Bes júz sóz ben jıyrma shaqty sóılem qu­rylymyn úırenip alýǵa bolady! Bastapqyda osy da jetkilikti. Eger osyǵan qol jetkizsek, onda elimizdi tanymaı qalamyz. Túrikter, tatarlar, ózbekter, ázerbaıjandar, balqarlar men basqa da elimizde turyp jatqan túrki halyqtary bir jylǵadan attap ótken­deı-aq qazaqsha sóılep kete­di! О́ıtkeni, til týys qoı. Al orys­­tildi turǵyndarymyz óz qor­­qy­nysh­tary men qysylyp-qym­tyrylý sezimin jeńip, qate­men, aksentpen bolsa da qazaqsha sóılep ketken kezde biz kópten beri umtylyp kele jatqan, el Konstıtýsııasynyń birinshi sóıleminde jazylǵan «Biz, Qazaqstan halqy...» degen uǵym da paıda bolady. Baıqasańyz, osy aıtyp otyrǵanymnyń bári ótken zamannyń synyq kirpishteri tolǵan qorjyn arqalaǵan qazirgi úlken kisiler týraly. Al birer aptadan keıin partaǵa otyratyn baldyrǵandar 11 jyldan keıin mektepten aqyl­dy, ashyq, orys tilinen qazaq tiline, qazaqshadan aǵyl­shyn­shaǵa op-ońaı kóshe beretin damy­ǵan adamdar bolyp shyǵa­dy. Bul – ýaqyt talaby. Ne deseń de, aǵylshyn tilinsiz kún joq... – Qazaq jáne orys tiline qatysty túsinikti delik. Bi­raq aǵylshyndy oqýdyń qa­jeti qansha? Sonshalyq qajet­tilik bar ma? – Kóptildilik – Úlken jos­par­dyń, Ult Josparynyń, Qazaqstan-2050 josparynyń ajyramas bóligi. Jer qoınaýynyń baıly­ǵynan bólek, jańa Oıkýmena ashy­lady, ol – elimizdiń tran­zıttik áleýeti. Ǵasyrlar qoı­naýyna sińip ketkendeı kó­ringen, bizge jylnamalar men arheologııalyq eskertkishter arqyly jetken Jibek joly jańa jaǵdaıda jańǵyryp, biz úshin ǵana emes, jarty álem úshin de ómir jolyna aınalyp keledi. «Qazaqstan – Batys pen Shyǵystyń arasyndaǵy kópir» degen sánge aınalǵan sóz tirkesi geosaıası ǵana emes, tu­shymdy ekonomıkalyq maz­munmen tolyǵyp jatyr. Prezıdenttiń osy jahandyq jobasy arqyly múmkindikter muhıty ashylady. Qazirgi zamanǵy memleketti búkil mem­lekettik basqarý júıe­sin aqparattandyrýsyz, usy­ny­latyn memlekettik qyzmet­tersiz, shaǵyn jáne úlken bıznessiz qısynǵa syıdyrý qıyn. Aqparattandyrý qalalar men aýyldardyń arasyndaǵy qashyqtyqty qysqartady, azamat­tardyń ómirin aıtar­lyqtaı jeńildetedi. Biz aýyl­daǵy bilim berý isi qalada­ǵydan, aýyldaǵy ómir qyzy­ǵy qaladaǵydan kem bolmaı­tyn jaǵdaıǵa qol jetkize­miz. Medısınada, aýyl sharýa­shy­lyǵynda jáne basqa kóptegen salalarda ashylyp jatqan búgingi jańalyqtardyń basym bóligi aǵylshyn tilinde ǵoı. Búginde Internet onlaın-rejimde usynatyn oqytý kýrs­tary qanshama! Úıden shyq­pastan-aq az ǵana aqshaǵa álem­niń jetekshi oqý oryndary­nan bilim alýǵa bolady. Ár­bir sabaqty qyzǵylyqty etý úshin muǵalimder shyǵar­ma­shylyǵyna berilip otyrǵan múmkindikter qandaı! Jappaı kompıýterlendirý men aqparat­tandyrý mektep­tiń bet-beınesin ózgertýde. Balalardyń oıyn jáne kózben kórý túrinde bilim alýlaryna bolady. Biz olardy robot tehnıkasymen, baǵdarlamalaý isimen jeńil til tabysýǵa, shyǵarmashylyqpen oılaýǵa jáne óz bilimderin ómirde qoldana bilýge úıretkimiz keledi. Tilderdi bilý elıtaly qubylys bolýdan qalyp barady. О́ıtkeni, qalaı aıtqanda da, aǵylshyn tilinsiz kún joq... Únemi artqa jaltaqtaı qaraýmen ómir súrýge bolmaıdy. Bolar is boldy... Onda kóptegen jaqsy ister de, jaman ister de boldy. Oǵan bergen sabaǵy úshin rahmet aıtyp, senimmen alǵa jyl­jý qajet. Biz ótkenniń eshte­ńesin ózgerte almaımyz. Biraq biz­diń búgingi kúndi óz qalaýy­myz boıynsha qurarlyq qaý­qa­rymyz bar. Alǵashqy qadam – meılinshe kúrdeli jáne mańyzdy – Deıturǵanmen, bi­lim­di lıngvıstıkalyq jaǵy­nan keńeıtýge qarsy kóp­­tegen dáıekter keltiri­lýde, olardyń negizgileri bilik­ti mamandar tapshy­lyǵy men jaqsy oqý baǵdar­lama­larynyń joqtyǵyna kelip saıady. Qazirgideı jaǵ­daıda mundaı mindetti sheshý eli­mizge ońaıǵa túse me? – Eger aldyǵa mindet qoı­yl­masa, ózdiginen eshteńe paıda bolmaıdy. Biz áli de júz jyl boıy daıyndalyp, sonyń ózinde daıyn bolmaýy­myz múmkin. Eshkim de taban astynda keletin tabysty kútip otyrǵan joq. Barshaǵa da ter tógýge týra keledi. Biz úderistiń ýaqyt jaǵynan uzaq­qa sozylatynyn túsinemiz. Biraq áıteýir birdeńeden bas­taý kerek. Biz tek alǵashqy meı­linshe kúrdeli de mańyz­dy qadamdy jasap otyrmyz. Pro­vınsıaldyq qýys­ta­­ný­shylyqtan arylyp, halyq­qa, muǵalimderge, óz ba­la­lary­myzǵa senetin ýaqyt keldi. Bizdiń birshama kónergen taptaýryn kózqarastarymyzdy, úreı men qýystanýshylyqty kúshtep tańa otyryp, olardyń jańa múmkindikterge degen jolyn jabýǵa quqymyz joq. Bilim arqyly biz búkil álemdi olardyń tabanynyń astyna salyp beremiz. Al tilder – ol osy maqsatqa jetýdiń qajetti quraldarynyń biri. Bilimge, jahandyq paıymdaý men strategııalyq oılaý áleýetine ıe jastar ǵana bizdiń elimizdi órkendetýge qabiletti. Men oǵan senemin. Osydan az ǵana ýaqyt buryn biz Internetsiz, uıaly telefonsyz, elektrondy gadjettersiz, Gýglsyz jáne áleýmettik jelilersiz ómir súrdik. Sodan beri kóp ýaqyt óte qoıǵan joq, al jańaǵy jańashyldyq­tar, máselen, elektr energııasy sııaqty ómirdiń daǵdyly bóligine aınaldy. – О́tken kúzde Bilim berýdi damytýdyń memle­ket­tik baǵdarlamasy qabyl­dandy, úsh tildi bilim berý­ge kóshý jol­­dary belgi­len­di. Biraq mek­t­ep­terdiń óz­deri osyndaı ja­ńa­­shyl­dyq­tarǵa daıyn ba? – Biz muǵalimderdi daıar­laýǵa jáne mektepterde ma­terıaldyq-tehnıkalyq jaǵ­daı jasaýǵa baılanys­ty máselelerdiń bárin de oılas­tyrdyq. Kolledjder men JOO-lardaǵy búkil oqytý júıesin tildik komponentterdi kúsheıte otyryp, qaıta qurý qajet. Ol úshin bizde ýaqyt jetkilikti: fızıka, hımııa, ınformatıka, bıologııa pánderin aǵylshyn tilinde oqytý 2019 jyly joǵary mektepterdiń 10-11 synyptarynda bastalady. Degenmen, qazirdiń ózinde birqatar mektepter osy oqý jylynda atalǵan pánderdi joǵary synyptarda aǵylshyn tilinde oqytýǵa kóshýge tilek bildirýde. Sol sııaqty, 2019 jyldy kútpesten ata-analar balalaryn óz qalaýlary boıynsha beretin mektepterde aǵylshyn tildi synyptar ashý da qoldaý tabatyn bolady. Bes myńnan astam muǵalim tildik kýrstardan ótýdi bas­tady: kýrstardyń uzaqtyǵy eńbekaqyny saqtaı otyryp jáne oqýǵa baratyn jolaqyny tóleı otyryp, 4 aıdan 9 aıǵa deıin sozylady.  Jaqsy jańalyqtar bizde áli alda – Mundaı reformalar taıaý ýaqyttardyń ózinde-aq pánderdi úsh tilde oqytatyn muǵalimderdiń bútindeı bir armııasyn qajet etetin bo­lady. Bul problemany qalaı sheshý kerek? Pedagog­tardy qosymsha eki tildi úırenýge kúshtep májbúrleı almaısyń ǵoı... – Báriniń túbiri motıvasııada jatyr. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi úsh tildi tereń biletin, pándi júrgizýge qabiletti muǵalimderdi ynta­landyrýdyń qosymsha ádis­temesin ázirleýde. Bizdegi jaq­sy jańalyqtar áli alda. Onyń syrtynda mektepterge olardyń qadaǵalaý keńesteriniń baqylaýynda muǵalimderdiń, ata-analardyń, jurtshylyqtyń qatysýymen bıýdjetten tys tabystar tabýyna, demeýshiler tartýyna, aqyly qyzmetter kórsetýine jaǵdaı týǵyzatyn qarjy-sharýashylyq derbestik berý týraly másele oılastyrylýda. Mektep óziniń úsh jylǵa arnalǵan damý josparyn derbes ázirleıdi, sondaı-aq, osy jospar aıasynda jáne eńbekaqy qory sheńberinde eńbekke aqy tóleý júıesin belgileıtin bolady. Mınıstrlikke barlyq zamanaýı talaptarǵa jaýap beretin «minsiz mektep» modelin ázirleý tapsyryldy. Qarqyndy ilgerileý barysynda maqsatty kózge aıqyn elestetý úshin bizge ony kórip otyrý qajet. – Olardyń bári bala­lar­ǵa qalaı áser etedi? Oqý­shy­lar­dyń densaýlyǵyn saq­taý máselesi qalaı sheshim tappaq? – Qazirgi balalarǵa shynymen de jeńil bolmasy anyq. Balalar ıgerýge tıis bilim­der men aqparattar kóle­mi ur­paq­tan-urpaqqa eselep artýda. Biraq, ekinshi jaǵy­nan alǵanda, olar tipti ol bilim­derge eresekter­den góri ana­ǵurlym jaqsy daıyn­dal­ǵan. Olar ýaqyttaryn In­ter­­nette ótkizedi, teledı­dar qaraı­dy, sol arqy­ly qazir­gi álem týraly aqparat­tar­dy qabyl­dap, onyń ústine túı­sik­pen qabyl­dap úırenedi, bul oraıda tilderdi bilý kóbine-kóp ekin­shi kezekke shyǵady. Olar tilderdi ıkemdi ári jeńil qa­byl­daıdy. Onyń ústine qazaq­stan­dyq balalardyń kóp­shili­gi qazaq­sha da, oryssha da belgili bir dárejede túsinetin já­ne sóı­leı­tin bılıngvıs­ter. Son­dyq­tan úsh tilde oqý olar­ǵa qıyn­ǵa túspeıdi dep oılaımyn. Biraq bul bala densaý­ly­ǵyn saqtaý máselesin betimen ji­berýge bolady degen sóz emes. Mektep dárigerleri ýchas­kelik dárigerlermen ózara tyǵyz baılanysta bolýy tıis. Taıaýda búkil azamattar úshin elektrondy densaýlyq pasporttary engiziletin bolady, olarda adamdardyń búkil medısınalyq tarıhy kórinis tappaq. Jáne mektep medpýnktterin DSÁDM-niń quzyryna berý mektep dárigerleriniń oqýshylardyń densaýlyq jaǵdaıy týraly aqparattarǵa sol sátte qol jetkizýine jaǵdaı jasaıdy. Sózimniń qorytyndysynda bilim berý reformasyn tal­qy­laýǵa belsendi atsalysqan­dary úshin barlyq qazaqstan­dyqtarǵa alǵys aıtqym ke­ledi. Ol bizdiń alda turǵan ózgeristerge muǵalimder­diń, ata-analardyń, jurtshylyq­tyń kózderimen qaraýymyzǵa kómektesti – onyń ózi ıgilikti is. Bul álemde tolyq jetilgen eshteńe joq, biz shapshań jáne jahandyq ózgerister ǵasyrynda ómir súrip jatyrmyz. Demek, biz ıkemdi bolyp, osy úderisterdiń sońynda qalyp qoımaı, árkezde de alda júrýimiz kerek. Munyń ózi, áńgimeniń onsyz áleýmettik-ekonomıkalyq salada alǵa ozý múmkin emes, adam resýrs­tary­nyń joǵary sapasy týraly bolyp otyrǵandyqtan, bizdiń bilim berý máselelerine áli talaı ret qaıta aınalyp soǵatynymyzdy bildiredi. Bizdiń Prezıdentimizdiń kóptildilikti engizý týraly ıdeıasy onyń bizdiń táýel­siz­di­gimizdiń týyn odan ári senim­di jáne laıyqty alyp barý­ǵa týra keletin balalarǵa, qaza­q­standyqtardyń keleshek urpaǵyna degen qamqor­ly­ǵynan týyndap otyr. Prezı­dentte sırek kezdesetin qasıet – aldyn ala kóre bilý daryny bar. Qazaqstannyń eń jańa tarıhy ony talaı ret dáleldep berdi. Biz ózimizge, ózimizdiń shyn maǵynasyndaǵy sheksiz múm­­kin­dikterimizge senip úırenýimiz kerek jáne óte kóp eńbektený qajet. Bizde odan ózge tańdaý joq.  Áńgimelesken Vladımır RERIH ALMATY