Qasiret qaıtalanbaıdy

Semeı ıadrolyq synaq polıgony 1991 jyly 29 tamyzda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen jabyldy. Álemdegi eń iri tórtinshi polıgon bolyp sanalatyn synaq alańyn jabý arqyly Qazaqstan ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi syrtqy saıasatqa tyń qadam basty. О́ziniń tarıhı Jarlyǵymen Elbasymyz soǵys qarýyn tarat­paý jáne ıadrolyq qarýsyzdaný máselesinde álemdegi kósh­basshy retinde tanyldy. Memleket basshysynyń bul ıdeıa­sy «Álem. XXI ǵasyr» manıfesinde halyqqa naqty jetkizil­gen. Al biz osy taqyryp aıasynda fızıka-matematıka ǵylym­dary­nyń doktory, Ulttyq jaratylystaný akademııasynyń akademıgi, Kýrchatov qalasyndaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń bas dırektory Erlan BATYRBEKOVPEN áńgimelesken edik. – 29 tamyz – Qazaqstan tarıhyn­daǵy aıtýly kún. Bul Semeı ıadro­lyq synaq polıgony eń alǵash ju­my­syn bastaǵan kún jáne sońǵy ret ja­bylǵan kún, – dep bastady áńgi­mesin Erlan Ǵadiletuly. – Alǵashqy ıadrolyq synaqtyń 1949 jylǵy 29 tamyzda jasalǵany belgili. 40 jyl ishinde 456 ıadrolyq bomba jarylsa, onyń 116-sy ashyq áýede, 340-y jer astynda jasaldy. Polıgondy japqannan keıin qanshama qaýipti tehnıka qaldy. Sondyqtan 1992 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy (UIаO) quryldy. UIаO mamandary beıbit atomdy damytýdy, al ıadrolyq qarý­dy taratpaýdy nasıhattap keledi. 1993 jyl men 2013 jyl aralyǵynda aýqymdy jumystar atqaryldy. Bul jumystardyń kópshiligi Qazaqstan Respýblıkasy men Amerıka Qurama Shtat­tarynyń arasyndaǵy kelisim-shart aıasynda júzege asyryldy. Keli­sim­shart 1993 jyly bekitilgen bolatyn. Soǵan oraı jumystar úsh baǵytta júrgizildi: ıadrolyq synaq­tardyń ınfraqurylymdaryn joıý, ıadrolyq synaqtardyń saldaryn joıý jáne ıadrolyq qaýipti aımaqtaǵy nysandarǵa ruhsatsyz barýǵa tyıym salý, bóget qoıý. Osy­naý qarbalas ári qıyn jumys­­tar keıin kele ózi­niń oń nátıjelerin bere bastady. Bú­gin­de biz Semeı ıadro­lyq synaq po­lı­­gonyn Keńes Odaǵy áskerı kesheni­­niń ınfra­qurylymdarynan tolyq tazart­tyq. Tipti, 2000 jyl­dyń ózin­de-aq, ıadrolyq bombalardy jarýǵa arnalǵan uńǵymalar men sańy­laýlardyń barlyǵy endi qaı­tip qoldanysqa kelmeıtindeı etip beki­tildi. Tek bir ǵana Degeleń aýma­ǵynda, ártúrli ýaqyttarda 209 ret ıadrolyq qarý synalypty. Osy tusta 181 uńǵymanyń kózi joıyldy. Al Balapan aýmaǵynda 128 ret ıadro­lyq jarylys bolǵan, onda paı­da­lanylmaǵan 13 sańylaý men 12 jerasty qurylymy jabyldy. Mine, osy sharýalar aıaqtalysy­men, endigi jumys ıadrolyq qarý­dy taratpaý boldy. Iаdrolyq sy­naq­tar­dyń zardaptaryn joıýda AQSh, Reseı, Qazaqstan ǵalym­dary birlesip jumys istedi. Olar polı­gonnyń arnaıy úsh synaq alańyn­da jeti iri jobany júzege asyr­dy. Nátıjesinde zardap shekken aýmaqtyń biraz kólemi tazartyldy jáne ıadrolyq qarýlardyń qaldyqtaryna kez kelgen kezdeısoq adamnyń qoly jetpeıtindeı bolyp, shekteý qoıyldy. 2008 jyldan 2012 jylǵa deıin ıadrolyq qaldyqtardyń 44 ny­sany­na, ıadrolyq qarýlardyń qal­dyq­­taryna tyıym salý retinde úsh deńgeıli qorǵanys júıesin or­nat­tyq. Bul – belgilerdi alystan qabyl­daı alatyn, arnaıy qorǵanys qabileti bar tehnologııa. Qazirde Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jerin zertteýdi jalǵastyryp jatyr­myz. 2013 jyldan 2015 jyl­ǵa deıingi aralyqta ıadrolyq qaldyq­tar­men óte qatty lastanǵan aýdandar kezdesti. Máselen, «Opytnoe pole» aýmaǵynyń 350 sharshy shaqy­rym jeri túbegeıli zertteldi. Bul – eń iri synaqtar ótken aýmaq. Naqty aıtqanda, 30 jerústi jáne 86 áýedegi óte kúshti ıadrolyq bomba jarylys­tary jasalǵan. Son­dyq­tan osy jerde ıadrolyq radıasııa qal­dyq­tary shekten tys joǵary eken­digin anyqtadyq. Jerdi ekolo­gııa­lyq jaǵynan tazartýǵa kúsh salyndy. Lastanǵan topyraq beti túgeldeı alynyp, arnaıy qoımaǵa uzaq ýaqyt saqtaýǵa jiberildi. – Ulttyq ıadrolyq ortalyq shetel­­dik ǵalymdarmen tyǵyz baı­lanysta jumys isteıtindigin bile­­miz. Osyǵan oraı, 25 jyl ishin­degi qandaı jetistikterińizdi atap aıtar edińiz? – Atap aıtarlyǵy, búginde Qazaq­­stan­nyń Ulttyq ıadrolyq orta­lyǵy búkil álemge tanymal. Orta­lyq qurylǵannan bastap, ǵylymı-teh­nıkalyq baza saqta­lyp qana qoımaı, aıasy da keńeı­di. Zamanaýı úlgidegi zerthana ja­b­dyqtaldy. Atom ener­getı­kasy sala­synan sheteldik árip­tes­terimiz­diń qatarynda Japonııa, Fran­sııa, Belgııamen birge, UIаO-nyń tájirıbe bazasynda ıadrolyq reaktorlardy zertteýdemiz. Bul reaktorlardy jóndeý, jetildirý qajet­tigi Fýkýsıma oqıǵasynan keıin tipti mańyzdy bola tústi. Bul jobalar EAGLE, CORMIT, FUKUSHIMA, SAIGA jáne MYRRHA dep atalady. Eń aldymen jumys barysynda jeńilsýtekti jáne ushqyr ener­getıkalyq reaktorlar synaqtan ótkizildi. Bul da bolsa, aýyr apat­tar­dyń aldyn alýǵa septigin tıgizeri anyq. Sondaı-aq, osy 25 jyl ishinde Qazaqstanda AES salý úshin tehnıkalyq-ekonomıkalyq zertteý jumystary úzbeı júrgizilip otyr­d­y. Keshendi qurylymdary bar, reak­tordan tys úderisterdi qa­raı­­tyn LAVA jáne EAGLE júıe­­si iske qosyldy. Bul arqyly aýyr apattardyń aldyn alýǵa bola­dy. Jáne qajetti jylý bóletin ener­gııa­lyq kúsh-qýatqa ıe jańa zamanaýı reaktorlardy da jasaýdy qolǵa alyp jatyrmyz. «Baıkal-1» kesheninde ıondy sáýlelengen qaldyqtardy uzaq ýaqytqa deıin saqtaıtyn res­pýb­lıkadaǵy birden-bir qoıma jasaldy. Osynyń bári de beıbit atomdy nasıhattaý, hal­qy­­my­zdy qaýipti ra­dıasııalyq qal­dyq­­tardyń zardabyn tarttyrmaı, aman saqtaý úshin atqarylyp jat­qan sharýalar legi bolyp tabylady. – Ulttyq ıadrolyq ortalyq EKSPO-2017 kórmesine tyń daıyn­dyq jasap jatqanyn bile­miz, eń basty eksponatty sizder aparǵaly otyr ekensizder, «Bola­shaqtyń energııasy» jobasyna qandaı úles qospaqsyzdar? – Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasyna oraı, Iаdrolyq jáne termoıadrolyq energetıka men ónerkásibiniń qaýipsizdi­gin jáne tıimdiligin arttyrý úshin ǵyly­mı zertteýlerdi damytýdamyz. Qazaq­stan­dyq Tokamak 2010 jyly alǵash ret tájirıbeden naqty ótkizil­di. Tokamak – joǵary temperatýraly plazmany jasaýǵa jáne ustap turý­ǵa arnalǵan týra qalpyndaǵy tuıyq magnıtti qarmaýysh. Plazmany ustap qalý úshin magnıt órisin qol­da­natyn basqa qondyrǵylarǵa qara­ǵan­da, elektr toǵyn qoldaný Toka­mak­tyń basty ereksheligi bolyp tabylady. «Bolashaqtyń energııasy» taqyrybynda osy Tokamakty EKSPO-2017 halyqaralyq kór­mesi­ne oraı iske qosamyz. Iаǵnı, ol EKSPO-2017 kórmesindegi eń basty eksponat bolady. Radıoekologııa salasyndaǵy tyń jańalyqtarymyz bul ǵana emes, máselen, osy baǵytta burynǵy Seme­ı ıadrolyq synaq polıgonyn­da radıa­­sııalyq jaǵdaıdy jaqsar­tý úshin barlyq sharalar qolǵa alyn­­ǵan. Búginde polıgon áskerı qaýip­ti aımaqtan ǵylymı-zertteý or­t­a­­lyǵyna aınaldy. Polıgon jeri­­niń 50 paıyzdan astam aýma­ǵy zert­teldi, atap aıtqanda, soltústik, ońtústik-shyǵys, batys jáne ońtús­tik aýmaqtarynda 2 mln.-nan astam daladaǵy ólsheý, tir­keý jumys­tary jáne osynyń nátı­jesin­de 100 myńnan astam zert­hana­lyq zertteý­ler ótkizildi. – Semeı ıadrolyq synaq polı­gony­nyń jabylǵanyna 25 jyl tolýyn jan-jaqty atap ótýge UIаO qandaı tyń úles qospaq? – 29 tamyz kúni adamzattyń ıgi­ligi úshin Qazaqstan álemdegi eń iri ıadro­lyq synaq polıgondarynyń birin japty. Bul, árıne, eń aldymen Qazaq­stan halqy men onyń Kósh­bas­shy­sy Nursultan Nazarbaevtyń eń­begi ári erligi. Osy kún – eń alǵash ret beıbit atomdy damytýǵa negiz salyn­ǵan kún. 2015 jyldyń 31 tamyzy­nan 2016 jyldyń 2 sáýirine deıin Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsiz­dik jónindegi sammıtke oraı kórme uıym­dastyrdyq. 2016 jyldyń 18 mamyrynda BUU-nyń Nıý-Iorktegi turaqty ókildiginde ótken «Iаdrolyq qaýipsizdik: AQSh, Reseı jáne Qazaq­­stan arasyndaǵy úsh jaqty ishki baılanys» taqyry­byndaǵy forýmǵa qatystyq. Úsh tom­dyq kitap shyǵar­dyq. Ol «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn qaýip­siz aımaq deńgeıine laıyqtaýǵa oraı ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınje­ner­lik turǵyda keshendi atqarylǵan jumystar» dep atalady. Kitapqa bul kúnderi sheteldik áriptesterimiz qatty qyzyǵýshylyq tanytyp otyr, endi tırajyn da suranysqa oraı ulǵaıtpaqpyz. Mine, Semeı ıadrolyq synaq polı­gonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolý sharasyna oraı jasaǵan úlken bir sharýamyz osy. Astanadaǵy halyq­aralyq konferensııaǵa qatysyp, oǵan kórme usynamyz. Sheteldik dele­ga­­sııa­ny Kýrchatovta qarsy alyp, sońynd­a «Semeı synaq polıgo­ny. Radıa­sııa­lyq muralar jáne damý baǵy­ty» taqyrybynda VII halyq­­ara­­lyq ǵyly­mı-tájirıbelik kon­fe­ren­­sııa ótkizbekpiz. Oǵan alys jáne jaqyn shetelderden ǵalymdar qatysa­dy. – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manı­fesin qalaı baǵalar edińiz? – Nursultan Ábishulynyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi – Jer shary­nyń qaýipsizdigi úshin jasap otyrǵan mańyzdy qadamdarynyń biri. Oǵan qazaqstandyqtar ǵana emes, dúnıe júzindegi beıbitshilik pen yntymaqtastyqty maqsat etken barlyq memleketter, memleket basshylary qoldaý kórsetip jatyr. Manıfest Birikken Ulttar Uıymynyń eki negizgi qurylymy – Bas Assambleıasy men Qaýipsizdik Keńesiniń resmı qujaty mártebesine ıe boldy. Bul sheshimdi uıymnyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn qabyldady. Qazaqstandyq qujatqa uıym shtab-páteriniń Hatshylyǵyndaǵy júıesinde arnaıy tirkeý nómiri berildi. Álemdik qoǵamdastyqtyń bul qujatqa basa nazar aýdarýyna Qazaqstannyń ıadrolyq qarýǵa qarsy jahandyq qozǵalystyń jetekshisine aınalýy birden-bir sebep bolyp otyr. О́ıtkeni, qazirgi tańda álemdi ıadrolyq qaýip-qaterden saqtaý eń basty máselege aınalǵan. Men ǵalym retinde atom soǵys qarýyna aınalmaýy kerek, biz halyq ıgiligi úshin beıbit atomdy damytýymyz kerek dep esepteımin. Sebebi, bárimiz de álemde tek beıbitshilik bolǵanyn qalaı­myz. Al Ulttyq ıadrolyq orta­lyq­tyń urany: «Ulttyq qasiretten – ulttyq maqtanyshqa deıin» dep atalady, sondyqtan da osyǵan saı jumys isteýdi aldaǵy ýaqytta da jalǵastyra beretin bolamyz. – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Raýshan NUǴMANBEKOVA  Shyǵys Qazaqstan oblysy, Kýrchatov qalasy Sýretterdi túsirgen avtor