Qunanbaı qajy meshiti

mýzeı mártebesin alýǵa laıyq Qunanbaı qajynyń Qarqaralydaǵy kók kúmbezdi kórkem meshiti – elimizdegi eleýli tarıhı-mádenı eskertkishtiń biri. Birinshiden, qazaq úshin ol ulttyq sáýlet óneriniń asa baǵaly jádigeri, ekinshiden, óńirdiń kórikti jerlerin kórýge kelgen qonaqtardyń aldymen atbasyn burar qara shańyraǵy. Ishine bir mezgilde 300 adam syıyp, namaz oqıdy. Munda jylyna 150-ge jýyq sheteldik týrıst bas suqsa, óńirlerden kelgen saıahatshylardyń sany 1000-nan asyp jyǵylady. Aıtpaǵymyz, «ony qazir qalaı paıdalanyp júrmiz?» degen másele. Táýelsizdik jyldarynda mundaı qasıetti oryndar kóptep qalpyna keltirilgenimen, olardyń júıelengen tolyq kartasy áli qolymyzda joq. Bizdiń qolymyzǵa meshittiń salyný tarıhy týraly mynadaı derek túsken bolatyn. «Meshit qurylysyn salý jóninde 1847 jyly 22 qyrkúıek kúni bizder, tómende qol qoıýshylar, mór basýshylar, tańbasyn salýshylar, 5 qyrkúıekte prıkazǵa bergen tilegimiz boıynsha Qarqaraly selenıesinde meshit salyp, oǵan erikti túrde qarajat jınap beremiz. Osy iske qamqorshy retinde, jo­ǵary basshylar aldynda, meshit salý isi tolyq sheshilgenshe ıelik basshylyqty qyrǵyzdar atynan keńesshi Qarjaýbaı Itqarınge jáne Sarǵyz Doǵalovqa tapsyramyz. Bular prıkazdan qattalǵan baýly kitaptardy alyp, erikti túrde halyqtan túsken kiris qa­ra­jatty jazyp, ony qashan qurylys jumysyna tolyq ruq­sat berilgenge deıin ózderinde saqtaýǵa mindetti. Osylardyń qatań jaýapkershiliginde bolady. Aqshanyń joǵalyp ketpeýi, kitapshaǵa kiristiń durys jazylyp otyrýy, qandaı da bolsyn tártipsizdik bolmaýyna osylar baqylaý-basshylyq jasaıdy. Qashan joǵary ulyqtardyń tolyq ruqsaty bolǵansha jaýapkershilikti osylarǵa júkteımiz. Sendirý úshin osy aktini usynamyz» delingen. «Bolys ýpravıtelder: Nurbıke-Shanshar bolysy – Táttimbet Qazan­ǵapov, Jalyqpas bolysy – Sultan Jáńgir, Álteke-Sarym bolysy – Janǵutty Botantaev, Kúshik-Tobyqty bolysy – horýnjıı Qunanbaı О́skenbaev...» dep, tizimde uzyn-yrǵasy 16 bolystyń qoly qamtylady. Sonymen qatar, arhıvtegi maǵ­lu­mattarǵa súıensek, meshit salý isinde Qunanbaı qajynyń bas­ty ról atqarǵanyn aıǵaqtaıtyn naqty qujat saqtalǵan. 1848 jyly 29 naýryzda Qarqaralydaǵy general-maıor Vıshnevskııdiń atyna ruqsat qaǵaz kelip tú­sedi. Onda: «Sizdiń mártebeli aty­­­ńyzdan kelip túsken 22 naý­ryzdaǵy №227 tilegińiz boıyn­sha sondaǵy, Qarqaralydaǵy saly­natyn meshit qurylysyna Qarqaralydaǵy rotanyń tómengi shendegi soldattaryn paıdalanýǵa ruqsat etemin. Olar slýjbadan qoldary bos ýaqytta qurylys isine qatysatyn bolsyn. Olarǵa kelisim boıynsha eńbekaqysy tólensin. Korpýstyń komandıri general ınfanterıı» delingen. Osyndaǵy «Tómengi shendegi soldattar qatystyrylsyn», «negizgi qyzmetten qoldary bos ýaqytta qurylys isine paıdalanylsyn», «olardyń jumystaryna tıisti eńbekaqylary tólensin» degen joldardaǵy patshalyq Reseıdiń óktem úni óńmenge qadalǵan oqtaı túıilgenmen, taǵy bir hatynda general: «Sultan maıor Taýkınge jáne Kúshik-Tobyqty bolysy ýpravıteli horýnjıı О́skenbaevqa habarlańdar – tó­mengi shendegi áskerı adamdardy meshit qurylysyna paıdalanǵanda, olardy qansha mólsherdegi eń­bek­aqy berýge jaldap alady eken? Sol jóninde kelisim-akt jasap, kóshirmesin maǵan ákelip tapsyryńdar» dep óziniń jer­gilikti jerdiń sheshiminen asyp kete almaıtyndyǵyn bildiredi. Qarqaraly okrýginiń sol kezdegi aǵa sultany Qunanbaı О́skenbaev 1850 jylǵy 7 qańtarda shekara basshysyna mynadaı sıpatta hat joldaıdy: «Burynǵy aǵa sultan Taýkınniń jáne osy okrýgtiń, barsha qaýymnyń suraýy boıynsha knıaz Petr Dmıtrıevıch Qarqaraly selosynda aǵash meshit qurylysyn salýǵa ruqsat etýge meıirim jasa­ǵan edi. Joǵary mártebeliniń jáne Sizdiń buıryǵyńyz boıynsha aǵa sultandyq qyzmet maǵan júktelip otyr. Sondyqtan da me­shit qurylysy meniń qyzmetime baılanysty ekenin túsinemin. Bunyń ózi din yqpalyn nyǵaıtyp, Qudaıǵa qulshylyq etip, namaz oqyp, halyqtyń adamgershilik, ımandylyq sezimine ózgeris jasaý maqsatyn kózdeıdi. Sol sebepten, men bul isten bas tartyp, oryndamaımyn dep aıta almaımyn. Senimdi túrde kirisip, meshittiń qurylys jumysyn ótken jyldary qaýym bolyp jınaǵan qarajat esebinen jáne ózimniń menshigim esebinen júrgizemin». Qunanbaı qajynyń: «Sonymen qosa, mynandaı pikirler aıtýǵa batylym baryp otyr: meshit qury­lysyn júrgizýge ruqsat etilgen jer – óte qolaısyz dep esepteımin. Sebe­bi, birinshiden, bólingen jer qazynalyq pravınt­tyq magazınderge tipten jaqyn. Ekinshiden, qurylys júrgizýge tar, meshit janynan qosymsha qyzmetter úshin qurylys júrgizýge kelmeıdi. Ondaı qosymsha qurylystar me­shitke kerek. Atap aıtqanda, ıman turatyn úı, balalardyń mektebin salyp, saýat ashý qurylysy jáne kóptegen qazaqtar keleshekte me­shit janynan menshikti úı salyp turǵysy keledi. Ár túrli dárejedegi musylman dinindegi Qar­qaralyda turatyn saýdamen shu­ǵyldanýǵa pasport alǵan tatarlar, buharlyqtar, tashkenttikter jáne basqa da sheteldikter maǵan tilek aıtyp suranyp, sizdiń uly mártebeńiz aldynda talap-tilek aıtyp, sizderge meshit janynan menshikti úı salýǵa ruqsat áperińiz dep otyr. Biraq olardy bul araǵa qonystandyra qoıýǵa bolmas, saý­dagerlerge baılanysty jaǵdaı ózgere qalǵandaı bolsa, olar úı­lerin basqalarǵa satyp keter. Malmen shuǵyldanýshylarǵa Qar­qaraly mańyndaǵy jerden jer berý kerek bolar. Úı salý­shylarǵa aǵash kesip daıyn­daýǵa ruqsat etilse... » deýi hal­qy­nyń bolashaǵyn oılaǵan bo­lys­tyń sózi edi. Buǵan dálel – 1851 jyly 26 aqpanda kóp uzamaı Omby general-gýbernatory keń­sesi Qarqaralydaǵy meshit janynan ımam-moldaǵa, oqý orny qurylysyna, aǵa sultanǵa, Saǵyz Doǵalovqa qurylys júrgizýge ruqsat qaǵaz beredi. Sol jyly 31 naýryzda aǵa sultan Qunanbaı qajynyń keńesshisi Dobshınskıı shekara bastyǵyna meshit qury­lysy 1 mamyrda bitedi degen raport jazyp jiberedi. 11 tamyzda joldanǵan ekinshi raportynda meshittiń qurylysy tolyǵymen aıaqtalyp bitti delingen. Kútimsizdikten quryp ketýge shaq qalǵan meshit 1991 jyly Qazaq tarıhı-mádenı eskertkish­terdi qorǵaý jáne qaıta jabdyqtaý konstrýktorlyq jobalaý ınstıtýty men Kórkem-sýret ǵylymı-restavrasııalaý óndiristik birles­tigi mamandary qatysýymen qaıta qalpyna keltirilgen. Al, 2009 jyly «Jol kartasy» baǵdarlamasy boıynsha memleketten 32 mıllıon teńge bólinip, jóndeýden ótken meshittiń ásem kúmbezi búginde Qarqaralynyń altyn táji sekildi alystan aı­shyqtalady. Táýelsizdik jylda­rynda elimizdegi meshitterdiń sany 2,5 myńǵa jýyqtady dep júregimiz jaryla qýanatynymyz ras. Biraq endi ol meshitter men Qu­nanbaı qajy meshitiniń arasy jer men kókteı emes pe? Qunanba­ı qajy meshitiniń olardan aıyr­mashylyǵy – qazirgi qalyby tarıhı orynǵa, mýzeı retinde qamqorlyqqa alynýǵa laıyqty. Sondyqtan muny keleshekte mýzeı-meshitke aınaldyrsa, nur ústine nur bolar edi-aý degen oıǵa berilesiz. Muny aıtyp otyr­ǵandaǵy sebebimiz, tarıhı eskertkish «Memleket qorǵaýyna alynǵan» degen aıryqsha már­tebesi bola tura meshittiń bas ımamy Ámirjan Áshimulynyń aıtýynsha, qazir halyqtan jınalǵan pitir, sadaqamen, t.s.s. azdy-kópti qar­jymen kún keshýde. Budan bólek, osy ǵımaratqa 1849, 1853 jyldary qazaqtyń bas aqyny Abaıdyń tabany tıgen degen derektiń ózi qadir-qasıetin barynsha asqaqtata túsýge sep emes pe? О́rkenıetti el­derde tarıhı tulǵa ómir súrgen kezeńnen túımedeı belgi tabylsa, tańǵajaıyp oqı­ǵaǵa balanyp, altynnan artyq kórip otyrady. Tipti belgili adamdar tutynǵan jaı zattyń ózine úlken qurmet kórsetilip jatady. Al endi olar­dyń janynda mynadaı iri eskertkishtiń tipten eńsesi bıik turatyn reti bar-aý. Jamyrap já­mıǵattyń bas qosatyn kıeli orny – meshitterdiń arqalaıtyn júgi men atqaratyn jumysy jeńil emes, árıne, al biraq mýzeı sıpatyndaǵy sáýlet qurylysynyń tárbıelik máni odan da artyq bolmaq. ...Meshittiń bas ımamy mundaǵy Tasbulaqqa demalýǵa kelgen týrıster Qunanbaı meshitine bas suqpaı ketpeıdi deıdi. Endeshe, qajy salǵyzǵan meshit qazaq­qa qasterli oryn ǵana emes, óńir­degi etnotýrızmdi damytyp, Qazaq­standy tanyta berýge de daıyn nysan. Sol sebepti, búgingi kúni arýaqtarǵa quran baǵyshtalyp, namaz oqylyp, musylmandyq paryzdar atqarylatyn meshit úıiniń ekinshi mıssııasyna, ıaǵnı tarıhı qundylyǵyna kóńil bólinse, quba-qup bolar edi. Qabyrǵasyna tarıhı eskertkish dep tańbalanǵanmen, solaı baǵalanbaýy ony óz dáre­jesinde ustap turýdy qıyndatady. Ol úshin meshit úıine mýzeı mártebesi qatar berilse deımiz. Bul eki mindetti ol minsiz atqara alar edi. Álemge kóz tiksek, áý basta dinı maqsatta boı kótergen dinı úılerdiń búginde kóbi mýzeılerge, tarıhı eskertkishterge aınalyp ketkenin bilemiz. Sonyń biri qaıtalanbas injý-marjan sanalatyn Parıjdegi Notr-dam (Qudaı-ana sobory) ǵımaraty. Sol sııaqty Túrkistandaǵy Qoja Ah­met Iаssaýı kesenesi de jalpy musylman qaýymyna erekshe qadirli. Qarqaralydaǵy Qunanbaı meshitin olarmen kólemi jaǵynan salystyra almaspyz, alaıda, Abaı úshin, ótken tarıh úshin ol bizge óte qymbat qazyna bolyp qalatyny sózsiz. Qarjy tapshylyǵynan qalt-qult etken meshit úıiniń ahýa­ly jaıyndaǵy bir ǵana túıtkil osyndaı. Bizdiń­she, ony sheshetin jol tek már­tebe­sin ózgertýde ǵana jatyr. Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan» Sýrette: Qunanbaı qajy meshiti