2015 jylǵy 20 tamyz, Astana qalasy
Eksporttyq jetkizilimder men ımporttyq túsimder baǵasynyń ındeksterin qurý ádistemesin bekitý týraly
«Memlekettik statıstıka týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jylǵy 19 naýryzdaǵy Zańynyń 23-babynyń 2 jáne 4-tarmaqtaryna jáne 12-babynyń 5) tarmaqshasyna, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstriniń 2014 jylǵy 30 qyrkúıektegi № 33 buıryǵymen bekitilgen, Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde №9779 bolyp tirkelgen Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statıstıka komıteti týraly erejeniń 13-tarmaǵynyń 2), 5) tarmaqshalaryna jáne 22-tarmaǵynyń 12) tarmaqshasyna sáıkes, buıyramyn:
1. Qosa berilip otyrǵan Eksporttyq jetkizilimder men ımporttyq túsimder baǵasynyń ındeksterin qurý ádistemesi bekitilsin.
2. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka komıtetiniń Baǵa statıstıkasy basqarmasy Zań basqarmasymen birlesip zańnamada belgilengen tártippen:
1) osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelýin;
2) osy buıryqtyń memlekettik tirkelgennen keıin on kúntizbelik kún ishinde resmı jarııalanýyn;
3) osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka komıtetiniń ınternet-resýrstarynda ornalastyrylýyn qamtamasyz etsin.
3. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka komıtetiniń Baǵa statıstıkasy basqarmasy osy buıryqty Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka komıtetiniń qurylymdyq bólimshelerine jáne aýmaqtyq organdaryna jumys babynda basshylyqqa alý jáne paıdalaný úshin jetkizsin.
4. Osy buıryqtyń oryndalýyn baqylaý Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka komıteti tóraǵasynyń orynbasaryna (J.Á.Jarqynbaev) júktelsin.
5. Osy buıryq onyń alǵashqy resmı jarııalanǵan kúninen bastap kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi.
Tóraǵa Á.SMAIYLOV
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statıstıka komıteti tóraǵasynyń 2015 jylǵy 20 tamyzdaǵy №124 buıryǵymen bekitildi
Eksporttyq jetkizilimder men ımporttyq túsimderdiń
baǵa ındeksterin qurý ádistemesi
1. Jalpy erejeler
1. Osy Ádisteme halyqaralyq standarttarǵa sáıkes qalyptastyrylǵan jáne «Memlekettik statıstıka týraly» Qazaqstan Respýblıkasy 2010 jylǵy 19 naýryzdaǵy Zańymen (ári qaraı – Zań) bekitilgen statıstıkalyq ádisnamaǵa jatady.
2. Ádisteme syrtqy saýdadaǵy baǵa deńgeıine jalpymemlekettik statıstıkalyq baıqaýdyń, zertteletin iriktemeli jıyntyqtardy suryptaýdyń, salmaqtaý quramdas bólikterin qalyptastyrý jáne agregattaýdyń túrli deńgeıiniń baǵa ındeksterin esepteýdiń negizgi aspektileri men ádisterin anyqtaıdy.
3. Osy Ádisteme taýarlar men ónimderdiń eksporttyq jetkizilimder men ımporttyq túsimderiniń baǵa ındeksterin qurýda jáne ónimderdiń, taýarlardyń eksporttyq jetkizilimder men ımporttyq túsimder baǵasyna jalpymemlekettik statıstıkalyq baıqaý ótkizý kezinde Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń Statıstıka komıtetimen jáne onyń aýmaqtyq organdarymen qoldanylady.
4. Ádisteme 2012-2016 jyldarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq statıstıka júıesin bekitý boıynsha «QAZSTAT» jobasy aıasynda Halyqaralyq eńbek uıymy (HEU), Halyqaralyq Valıýta qory (HVQ), Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy (EYDU), Eýropa qoǵamdastyǵynyń statıstıka bıýrosy (Eýrostat), BUU jáne Dúnıejúzilik Bankimen daıyndalǵan «Eksport jáne ımport baǵa ındeksi boıynsha nusqaýlyq: teorııa jáne tájirıbe» – 2009 qaǵıdattary men usynymdaryn eskere otyryp ázirlengen.
5. Taýarlardyń, ónimderdiń eksporttyq jetkizilimder baǵasynyń ındeksi respýblıkada shyǵarylatyn jáne basqa elderge eksporttalatyn taýarlar baǵasynyń ózgerisin sıpattaıdy. Taýarlardyń, ónimderdiń ımporttyq túsimder baǵasynyń ındeksi respýblıka qajettiligine dúnıejúzilik qaýymdastyq elderinen satyp alynǵan ónimderge baǵanyń ózgerisin sıpattaıdy.
О́nimder, taýarlardyń eksporttyq jetkizilimderi men ımporttyq túsimderi baǵasy týraly jalpymemlekettik statıstıkalyq baıqaý derekteri boıynsha alynǵan eksporttyq jetkizilimder men ımporttyq túsimder baǵa ındeksterin qurý maqsaty Qazaqstan Respýblıkasy rezıdentteri men basqa elderdiń rezıdentteri arasyndaǵy almasatyn taýarlarǵa baǵa ózgerisiniń mólsherin ólsheý bolyp tabylady.
6. Statıstıkalyq taldaýda eksporttyq jetkizilimder men ımporttyq túsimderdiń baǵa ózgerisi týraly derekter olardyń respýblıka ekonomıkasyna yqpal etýin baǵalaýda, sondaı-aq ulttyq tabystyń shamasyn, ulttyq shot júrgizý júıesiniń jáne tólem teńgeriminiń negizgi agregattaryn anyqtaýda deflıator retinde qoldanylady.
7. Osy Ádistemede Zańda jáne 2011 jylǵy 28 qańtardaǵy № 525 «Keden odaǵyna múshe memlekettermen kedendik syrtqy saýda jáne ózara saýda statıstıkasyn júrgizý boıynsha biryńǵaı ádisnamada» aıqyndalǵan mánderde uǵymdar men kelesi termınder jáne anyqtamalar qoldanylady:
1) agregattalǵan baǵa ındeksi – baǵanyń jeke ındeksteri negizinde qurylady jáne jekelegen kishi top, top nemese jalpy zertteletin qubylys boıynsha baǵa ózgerisin sıpattaıtyn salystyrmaly kórsetkish;
2) agregattaý – tómengi deńgeıdegi ekonomıkalyq kórsetkishterdi barlyq keıingi deńgeılerde iri jıyntyqtarǵa agregattaý;
3) almastyrý – baıqalatyn bazalyq obektini jasalatyn syrtqy saýda mámilesiniń mamandanýy uqsasqa ádeıi aýystyrý;
4) baǵalardy tirkeý – bazalyq obektilerdiń iriktemeli reprezentatıvti jıyntyǵy boıynsha ótkiziletin taýar, ónimder jáne qyzmetter baǵalarynyń deńgeıi týraly aqparattardy jınaqtaý ádisi;
5) bazalyq obekt – ondaǵy baǵalardy tirkeý úshin iriktelip alynǵan, zańdy tulǵa;
6) jeke (qarapaıym) baǵa ındeksi – zerdeneletin jıyntyqtyń (naqty taýardyń, qyzmettiń) bir elementi baǵalarynyń ózgerisi;
7) jiktelim – qabyldanǵan belgilerge sáıkes uqsastyqtary men ózgeshelikteri boıynsha kóptegen obektilerdi topqa bólý;
8) ımpýtasııa – túsip qalǵan, qate nemese shamasy joq maǵynalardy basqa maǵynalarmen almastyrý úderisi;
9) ındeks salmaǵy – jalpy jıyntyǵynda árbir jeke elementtiń mańyzdylyǵyn kórsetetin shama;
10) ókil-taýar – taýar tobyndaǵy taýardyń sapasy men negizgi tutynýshylyq qasıetine áser etpeıtin jáne tutynýshylyq belgisi boıynsha bolmashy ózgesheligimen (bólshektermen) erekshelenetin belgili taýar túrleriniń jıyntyǵy;
11) salmaqtaý – jıyntyq kórsetkishterdi alý úshin jáne tikeleı qosyndylaýǵa jatpaıtyn ártúrli taýarlardyń ólshemdestigin qamtamasyz etetin, ındekstik esepteýde qoldanylatyn rásim;
12) salmaqtaý syzbasy – standartty jiktelimge sáıkes agregattaýdyń barlyq satylary boıynsha anyqtalǵan naqty ónimder (taýarlar), qyzmetter túrleri salmaǵynyń jıyntyǵy;
13) saýda jeńildigi – syrtqy saýda mámilesiniń sharttaryna baılanysty jáne aǵymdaǵy naryq konıýnktýrasyna baılanysty satýshynyń satyp alýshyǵa usynatyn taýar baǵasynan jeńildikter;
14) saýda ústemesi – taýarlardy satý boıynsha shyǵyndardy toltyrý jáne paıda alýyn qamtamasyz etetin satýshynyń baǵa elementi;
15) taýardy jóneltý eli – taýardy halyqaralyq tasymaldaý bastalǵan, kólik (tasymaldaý) qujattarynda málimetter kórsetilgen el;
16) taýardyń mejeli eli (belgili sońǵy mejeli el) – taýar tutynylatyn, paıdalanylatyn nemese qaıta óńdeýge ushyraıtyn el;
17) taýardyń shyǵarylǵan eli – taýar tolyq óndirilgen nemese Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń keden zańnamasymen aıqyndalǵan krıterııler nemese tártipke sáıkes jetkilikti qaıta óńdeýge ushyraǵan el;
18) taýar sıpattamasy – baǵa tirkeý úshin iriktelgen jeke taýardy, ónimdi sáıkestendirý úshin ereksheleý qasıeti, erekshiligi;
19) irikteý – statıstıkalyq derekterdi jınaý jáne óńdeý kezinde qoldanylatyn bekitilgen jikteýishter, nomenklatýralar men anyqtamalyqtardan jeke aıqyndamalar.
2. Qamtý jáne jikteý júıesi
8. Indekstiń qamtý salasyn anyqtaý jáne shekti shekarasyn (irikteme sheńberi) anyqtaý ony qurýdyń túpkilikti maqsaty men paıdalanýdyń negizgi baǵytyna baılanysty.
Eksporttyq jetkizilimder, ımporttyq túsimderdiń baǵa ındeksteri úshin ekonomıkalyq jáne geografııalyq keńistigi, salalyq qamtý sheńberi, qamtýdyń statıstıkalyq birlikteri (bazalyq obektiler sanattary) anyqtalady.
9. Indeksterdiń ekonomıkalyq salasy baǵanyń ózgerýi baǵalanatyn syrtqy saýda mámileleriniń qamtylýmen sıpattalady. Eksporttyq jetkizilimder, ımporttyq túsimderdiń baǵa ındeksterinde reeksportty qospaǵanda syrtqy naryqta ótkizý úshin elden taýarlardy, ónimderdi eksporttaý boıynsha operasııalar, reımportty qospaǵanda el ishinde paıdalanýǵa arnalǵan, shekaradan taýarlar, ónimder ımporty boıynsha operasııalar esepke alynady .
10. Eksporttyq jetkizilimder, ımporttyq túsimder baǵa ındeksterin qurý úshin respýblıkanyń barlyq óńirlerinde syrtqy saýda mámilelerin júzege asyratyn Qazaqstan Respýblıkasynyń rezıdentteri zertteledi. Geografııalyq qamtý taýarlardy, ónimderdi eksporttaýdy jáne (nemese) ımporttaýdy júzege asyratyn zańdy tulǵalardyń tirkelgen jeri boıynsha irikteme esepke alýdy qarastyrady. Baǵa ındeksterin qurý ulttyq deńgeıde júzege asyrylady.
11. Salalyq qamtý eksporttaýshy, ımporttaýshy zańdy tulǵalar jasaıtyn naqty mámileler negizinde taýarlar, ónimderdiń eksporttyq jetkizilimderi, ımporttyq túsimderi baǵa ózgerisin esepke alýǵa múmkindik beredi.
Aralyq jáne sońǵy suranysty qanaǵattandyrýǵa baǵyttalǵan syrtqy saýda mámilelerin qundyq baǵalaýdy qamtamasyz etý úshin taýarlar, ónimder:
1)shıkizat (aýyl sharýashylyǵy ónimi, mıneraldy shıkizat);
2) jartylaı daıyn ónimder;
3) daıyn ónimder (tutyný taýarlary: azyq-túlik jáne azyq-túlik emes taýarlary);
4) ınvestısııalyq taýarlar (qurylys materıaldary, mashınalar, qural-jabdyqtar jáne kólik quraldary) retinde esepke alynady.
12. Jiktelimdik júıe jalpymemlekettik statıstıkalyq baıqaýǵa qosylǵan iriktemeli jıyntyqtardy qalyptastyrý úshin negiz bolyp tabylady jáne ındeksterdiń qurylymyn jáne ol qandaı taýar toptaryn, taýarlardy, ónimderdi ózi qamtıtynyn aıqyndaıdy.
Halyqaralyq deńgeıde salystyrýǵa jáne qoldanýǵa bolatyn júıeli derekter qataryn alýǵa múmkindik beretin standartty statıstıkalyq jiktelimder bar.
Eksporttyq jetkizilimder, ımporttyq túsimderdiń baǵa ındeksin qurý jáne mańyzdy taýar túrleriniń ónimderdi, bólimder, bólimsheler, toptar, shaǵyn toptar boıynsha agregattaý úshin paıdalanylatyn negizi standartty jiktelim Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń Syrtqy ekonomıkalyq qyzmettiń taýar nomenklatýrasy (ári-qaraı - SEQTN EEO) bolyp tabylady.
SEQTN EEO Dúnıejúzilik keden uıymynyń Taýarlardy sıpattaý jáne kodtaýdyń úılestirilgen júıesine, Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń Syrtqy ekonomıkalyq qyzmettiń taýar nomenklatýrasyna (SEQTN TMD) negizdelgen.
13. EEO SEQTN jiktelimi negizinde jáne jasalatyn syrtqy saýda mámileleriniń mamandanýyn eskere otyryp, eksporttyq jetkizilimder, ımporttyq túsimderdiń baǵasyn zertteý negizi bolyp tabylatyn jáne eksporttyq jetkizilimder men ımporttyq túsimderdiń baǵa ındeksi qurylymyn quraıtyn taýarlardyń, ónimderdiń tizbesi qalyptastyrylady.
3. Iriktemeli jıyntyqty qalyptastyrý
1-paragraf. Bazalyq kásiporyndar
14. Taýarlardyń, ónimderdiń eksporttyq jetkizilimderi men ımporttyq túsimderiniń baǵalaryna jalpymemlekettik statıstıkalyq baıqaý bazalyq obektilerdiń, taýarlardyń, ónimderdiń iriktemeli jıyntyǵy negizinde júzege asyrylady. Bazalyq obektilerdiń iriktemeli jıyntyǵy negizgi talapqa – geografııalyq jáne salalyq bóliniste reprezentatıvtilikke jaýap berýge tıis.
15. Bazalyq obektilerdi tańdaý statıstıkalyq baıqaýǵa qoldanylatyn ádiske baılanysty. Taýarlardyń, ónimderdiń eksporttyq jetkizilimderi men ımporttyq túsimderiniń baǵasyn zertteý úshin baıqaýdyń iriktemeli ádisi qoldanylady. Zańdy tulǵalardyń jalpy tizbesinen negizinen syrtqy naryqqa mańyzdy taýarlardy zertteıtin jáne únemi úlken kólemde taýarlardy, ónimderdi jetkizip turatyn iri jáne orta ekporterlar, ımporterlar, sonymen qosa syrtqy saýda mámilelerine mamandanǵan deldal-uıymdar tańdap alynady. Shaǵyn úshin birqatar shekteýler bar, óıtkeni olar kásiporynnyń menshik nysanyn, mamandandyrý beıinin jıi aýystyrýǵa ushyraıdy. Iriktemeli jıyntyqqa irikteý kezinde jıi ózgermelilik ǵana emes, sonymen qatar taýarlar men olardyń sıpattamalaryndaǵy assortımenttik jyljýlar tán bolatyn dara kásipkerler men jeke tulǵalar qosylmaıdy.
Iriktemeli baıqaý ádisiniń basymdyǵy jekelegen birlikterdi egjeı-tegjeıli zertteý negizinde bas jıyntyqty sıpattaıtyn derekterdi alý, aqparatty óńdeý jáne neǵurlym qysqa merzimde jáne neǵurlym tómen resýrstar shyǵyndarymen nátıjelerin qalyptastyrý bolyp tabylady.
16. Taýarlar, ónimder eksportyn jáne (nemese) ımportyn júzege asyratyn bazalyq obektilerdi tańdaýda Memlekettik statıstıkalyq tirkelimniń derekteri bas jıyntyq bolyp tabylady.
17. Iriktemeniń ońtaıly kólemine iriktelgen bazalyq obektiler jalpymemlekettik statıstıkalyq baıqaýlar úshin aıqyndalǵan taýarlar, ónimderdiń negizgi toptaryn barynsha yqtımal qamtýdy qamtamasyz etkende qol jetkiziledi.
2-paragraf. Taýarlar, ónimder
18. Jalpymemlekettik statıstıkalyq baıqaýǵa iriktelip alynǵan obektilerde olardyń ónim nomenklatýrasyn paıdalana otyryp taýarlardy, ónimderdi irikteý júrgiziledi. Olardy tańdaý kezinde bazalyq obektilermen baǵany baqylaýǵa kiretin taýarlar, ónimderdi anyqtaýǵa qatysty jumys júrgiziledi.
19. Respýblıkanyń syrtqy saýda aınalymyna qatysatyn taýarlar, ónimderdiń iriktemeli jıyntyǵy EEO SEQTN negizinde kóp satyly iriktemeni qoldana otyryp qalyptastyrylady, onda ár satynyń zertteletin jıyntyqtaǵy onyń úlesin eskere otyryp, óziniń irikteý birligi bolady.
Iriktemeni qalyptastyrý eki kezeńde júrgiziledi, ár kezeńde irikteý úshin belgili bir krıterııler qoldanylady.
Birinshi kezeń respýblıkanyń syrtqy saýda aınalymynyń qurylymyn zertteýden turady. Ol taýarlardy, ónimderdi EEO SEQTN jikteliminiń jeke alynǵan bóliminde taýarlyq toptardyń barynsha yqtımal kólemine iri bólýdi kózdeıdi. Árbir bólimnen 6 tańba deńgeıinde taýarlyq toptar iriktep alynady, olardyń qosyndy aınalymy syrtqy saýda aınalymynyń jalpy qurylymynda basym úles salmaqqa (70%) ıe.
Ekinshi kezeń – jalpymemlekettik statıstıkalyq baıqaýǵa aıqyndalǵan taýarlyq toptardaǵy ókil-taýarlardy iriktep alý.
Eksporttyq jetkizilimder, ımporttyq túsimder baǵasynyń ózgerýin baıqaý úshin tıisti 6-tańbaly taýar toptarynan eksporttyń, ımporttyń ártúrli baǵytyn (memleketter) jáne turaqty mámileler josparlanatyn túrlerin kórsetetin birneshe ókiletti 10-tańbaly aıqyndama (3-5 túri assortımentine qaraı) tańdalynyp alynady. (110319 «О́zge de daqyldar dánderinen iri tartylǵan untaq jarmasy men un» kody boıynsha 6-tańbaly taýar tobyna 10-tańbaly alty aıqyndama kiredi, olardyń neǵurlym ókiletti 3 aıqyndamasy iriktep alynady – qara bıdaı – eksport jáne (nemese) ımport Reseı, Belarýs; arpa – Belarýs; suly – О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Iran).
Iriktep alynǵan 10-tańbaly aıqyndamalar boıynsha baǵany baıqaý esepti jyl ishinde júrgiziledi. Iriktelinip alynǵan aıqyndamalar boıynsha baǵany tirkeý múmkin bolmasa, bir jyl ishinde basqa 10-tańbaly aıqyndamany qosýǵa (aýystyrýǵa) bolady.
Tańdap alynǵan ár 10-tańbaly aıqyndama jáne árbir eksport, ımport eli ataýy boıynsha ártúrli sıpattamamen, jetkizý sharty jáne basqa da sıpattama (túri, markasy, modeli, salmaǵy, orama túri) boıynsha, syrtqy saýda mámilesi jasalatyn kezde baǵa deńgeıine áser etetin tirkeý úshin 1-2 ókil-taýar tańdap alynady.
20. Joǵary deńgeıde ókilettilikti qamtamasyz etý úshin iriktemege kelesi taýarlar, ónimder kiredi:
1) jınaý tarapynan qoljetimdi, reprezentatıvti;
2) ártúrli aılar arasynda salǵastyrymdy;
3) uzaq ýaqyt aralyǵynda syrtqy saýdada aınalymda júrgender;
4) ólshem birligi jáne sapasy boıynsha anyqtalatyn, ońaı sáıkestendiriletin, saýda markasy, ónim kody jáne basqa da sáıkestendirý belgisi boıynsha.
21. Gomogendi (birtekti) taýarlar men jeke azyq-túlik emes taýarlar (jıhaz, kıim, aıaq-kıim, jýý quraldary jáne taǵy basqa) keden statıstıkasy jáne múshe memlekettermen taýarlardyń ózara saýdasy týraly jalpymemlekettik statıstıkalyq baqylaý málimetteri, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderiniń derekteri negizinde jasalatyn syrtqy saýda mámileleriniń sandyq jáne qundyq kólemderi qamtylǵan baǵalyq zertteýge qosylady. Baǵalyq aqparatty jınaýdyń mundaı tásili ımporttalatyn taýarlarǵa, ónimderge qoldanylady, óıtkeni bular boıynsha syrtqy saýda mámilelerin – negizinen dara kásipkerler jáne jeke tulǵalar júzege asyrady.
22. Iriktemeli baıqaý iriktep alynǵan bazalyq obektilerdiń, taýarlardyń, ónimderdiń jyl saıynǵy ózektendirilýin jáne rotasııasyn kózdeıdi. О́zektendirý respýblıkanyń syrtqy saýda aınalymynyń kólemi týraly statıstıkalyq derekterdi taldaý negizinde júzege asyrylady. Satý kóleminiń túsýi nemese olarǵa suranystyń azaıýynan naryqtyq mánin joǵaltqan taýarlar, ónimder jalpymemlekettik statıstıkalyq baıqaýdan alyp tastalady. Olardyń ornyna tirkeýge ózderiniń ólshemderimen ókilettilik krıterıılerge jaýap beretin jańa taýarlar, ónimder qosylady. Bazalyq obektilerdiń tizimine cyrtqy saýda aınalymynyń neǵurlym joǵary qundyq kólemi bar jańa zańdy tulǵalar kiredi.
4. Baǵany tirkeý
23. Eksporttyq jetkizilimder, ımporttyq túsimder taýarlaryna, ónimderine baǵany tirkeý «Eksporttyq jetkizilimder men ımporttyq túsimder taýarlaryna, ónimderine baǵasy týraly esebi» (1-S (eksport, ımport)) jalpymemlekettik statıstıkalyq baıqaýdyń bekitilgen statıstıkalyq nysanyna sáıkes aı saıynǵy negizde júzege asyrylady.
24. Statıstıkalyq nysandy toltyrýǵa negiz satýshy men satyp alýshy arasynda jasalǵan syrtqy saýda mámilesin belgileıtin býhgalterlik esep (satý-satyp alý sharty, shot faktýra, jetkizýge kelisim-sharttar jáne basqa da), qujattary bolyp tabylady.
Syrtqy saýda mámileleriniń qatysýshylary ózara kelisetin ónimniń, taýardyń baǵasy jetkizilim shartymen anyqtalady.
25. Jasalǵan syrtqy saýda mámilesiniń ótken aıdyń 16-sy kúninen esepti aıdyń 14-i kúnine deıingi aralyqta tólengen, taýar, ónim úshin tólem kúnine baǵa tirkeledi. Eksportqa shyǵarylatyn taýarlar, ónimderdiń baǵalary olardyń quny, taýarlardy eksporttaýshy eldiń shekarasyna deıin jetkizý jóninde qyzmetterdiń qunymen birge jáne ımporttalatyn taýarlar, ónimderdiń baǵalary olardyń quny, saqtandyrý men ımporttaýshy eldiń shekarasyna deıin jasalǵan kelisim sharttaryna sáıkes júkti tasymaldaý qunymen birge esepte kórsetiledi.
26. Baǵalar keden bajyn eskermeı, esepti kezeńniń (aıdyń) 1-i kúnine Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń baǵamyna sáıkes teńgede jáne belgilengen ólshem birligi úshin eseptelinip tirkeledi. Basqa elder valıýtalaryna Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Banki belgilegen ulttyq valıýta baǵamynyń biryńǵaı kúnin qoldaný qaıta esepteý kezinde aıyrmashylyqtardy boldyrmaý úshin qajet, bul baǵalyq salystyrýdyń saqtalýyn qamtamasyz etedi.
27. Baǵalar mejeli el kodtary boıynsha jekeleı jáne (nemese) iriktelgen ókil taýardyń shyqqan eli boıynsha tirkeledi.
Syrtqy saýda statıstıkasynda mynalar:
1) eksport kezinde – taýardyń sońǵy belgili mejeli eli (mejeli el);
2) ımport kezinde – taýardyń shyǵarylǵan eli, seriktes bolyp esepteledi.
Taýarlardyń shyǵarylǵan eli belgisiz bolǵan jaǵdaıda, sondaı-aq, taýar EAEO músheleri bolyp tabylatyn elderdiń bireýimen shyǵarylǵan jaǵdaıda, taýarlardy ımporttaýdyń esebi jóneltý eli boıynsha júrgiziledi.
Shyǵarylǵan el taýar óndirilgen elden erekshelenýi de, erekshelenbeýi de múmkin. О́kil taýar A elinde óndirilgen bolyp V eline satylady, odan keıin ımporttaıtyn S eline eksportqa shyǵarylǵan bolsa, onda taýar qaıda óndirilgenine qaramastan osy taýardyń shyǵarylǵan eli V eli bolyp sanalady. Eger ókil taýar A elinde shyǵarylyp, V elindegi qandaı da bir deldalǵa endi ǵana tıelgen, osydan keıin ımporttaıtyn S eline jóneltilgen bolsa, onda shyǵarylǵan eli bolyp ony tikeleı shyǵarǵan A eli sanalady.
28. Baǵalardy tirkeý kezinde olarǵa belgilengen jeńildikter men ústemelerimen birge qarastyrylady. Baǵalardyń ózgerý shamasyna álemdik baǵalar deńgeıi, satý kólemderi, taýarlardy, ónimderdi jetkizý merzimderi, onyń jańalyǵy, sapasy sııaqty ártúrli faktorlar yqpalyn tıgizedi.
29. Baǵalardy tirkeý kezinde jyl boıy eksporttyq jáne ımporttyq jetkizilimderdiń turaqsyzdyǵynan taýarlardyń, ónimderdiń baǵalary boıynsha aqparattyń bolmaýymen baılanysty jaǵdaılar jıi kezdesedi. Sondyqtan esepti jyl ishinde «shartty baǵalardy» paıdalaný nemese ýaqytsha joq ókil-taýarlarǵa baǵalardy ımpýtasııalaý qajettiligi týyndaıdy.
Baǵa ındeksteriniń serpindilik qatarynyń úzdiksizdigin qamtamasyz etý úshin «shartty baǵalardy» paıdalanýdyń kelesi ádisteri bar:
1) ótken aıdaǵy baǵaǵa teń baǵany paıdalaný;
2) osy ókil-taýarlar boıynsha biraq basqa jetkizilim nemese shyǵarylǵan jáne (nemese) mejeli eldiń baǵalardyń ózgerýine túzetilgen baǵany paıdalaný;
3) basqa bazalyq obektilerdiń uqsas ókil-taýarlaryna baǵalardyń ózgerýine qaraı túzetilgen baǵany paıdalaný.
О́tken kezeń (aı) deńgeıine 100% deńgeıdegi «shartty baǵa» kelesi syrtqy ekonomıkalyq kelisim jasalý faktisine deıin qoldanyla beredi. Sonymen birge, eki-úsh aıdan astam ýaqyt boıy taýarlardyń baǵalaryn tirkeý múmkin emes bolǵan jaǵdaıda, tańdap alynǵan taýar túrlerin bazalyq obektidegi jańa ókil-taýardyń túrimen almastyrý rásimin qoldaný qajet.
30. Keden statıstıkasy men Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe memlekettermen taýarlarmen ózara saýda týraly jalpymemlekettik statıstıkalyq baıqaýdyń qundyq jáne sandyq derekteri negizinde anyqtalatyn taýarlar, ónimder baǵalary esepti kezeńge taýarlar, ónimderdiń birkelki qunyn bildiredi.
Birkelki qun kórsetkishiniń artyqshylyǵy arnaıy zertteýler júrgizýdi talap etpeıtin qarapaıym esepteý bolyp tabylady. Taýarlardyń birkelki quny eń tómengi (on tańbaly) naqtylanǵan deńgeıdiń ózinde baǵalardyń ózgerýi ǵana emes, sonymen qatar ónimniń sapasy, eksporttaýshy, ımporttaýshy elderdi aýystyrý, sondaı-aq taýarlar ishindegi assortımenttik jyljýdy kórsetýi onyń kemshiligi bolyp tabylady.
Eksporttaýshylarda, ımporttaýshylarda tikeleı tirkelgen baǵalar nemese naqty baǵalar tómen aýytqýlarǵa ushyraıdy, sebebi, naqty markalar, úlgiler boıynsha qaıta biriktirilgen taýarlarǵa baǵany bólip tastaý tómen bolyp tabylady jáne olardyń jekelegen túrlerin satyp alý/satý kezinde qurylymdyq jyljýy shamaly. Baıqalatyn taýarlyq aıqyndama neǵurlym birtekti bolyp tabylsa, soǵurlym tómen dárejede naqty syrtqy saýda mámileleriniń baǵasynyń ózgerisindegi aıyrmashylyq tabylady. Baıqaýǵa alynǵan taýar aıqyndamasy neǵurlym birkelki bolsa, naqty syrtqy saýda mámileleri baǵalaryndaǵy ózgeristerde aıyrmashylyqtar soǵurlym tómen bolady.
5. Salmaqtaý shemasyn qalyptastyrý
31. Eksporttyq jetkizilimder men ımporttyq túsimderdiń baǵa ındeksterin qurý syrtqy saýda aınalymynyń qurylymyn kórsetetin salmaqtaý shemasyn qalyptastyrýdy kózdeıdi. Salmaqtaý syzbasyn paıdalana otyryp, respýblıka boıynsha biriktirilgen baǵa ındeksteri eseptelinedi.
Eksporttyq jetkizilimder men ımporttyq túsimder baǵa ındeksteriniń salmaqtary eksportqa shyǵarylatyn jáne ımporttalatyn ónimniń belgili jyl úshin baǵasyn bildiredi.
32. Salmaqtaý syzbasyn qurý úshin aqparat kózi bolyp kedendik statıstıkanyń ákimshilik jáne Zańnyń 12-babyna 8) tarmaqshasyna sáıkes bekitiletin jalpymemlekettik statıstıkalyq baıqaýdyń «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe-memlekettermen taýarlardyń ózara saýdasy týraly esep» 1-TS statıstıkalyq nysanynyń derekteri bolyp tabylady.
33. Eksporttyq jetkizilimder men ımporttyq túsimderdiń baǵa ındeksteri úshin salmaqtaý syzbasyn qurý barysy kelesi rettik tártippen oryndalatyn operasııalardan turady:
1) Ákelinetin jáne shyǵarylatyn taýarlar, ónimniń quny jáne onyń baıqaýǵa alynǵan taýarlar, ónimniń taraýlary men toptary arasynda úlestirilýdi (ortasha jyldyq qunyn) anyqtaý;
2) taýarlar, ónimder tizimine enbegen derekterdi esepke alý úshin, olardy barlyq quraýshy elementter proporsınaldy bolý arqyly baǵany túzetý;
3) taýarlar, ónimniń túrleri boıynsha salystyrý negizi retinde alynǵan biryńǵaı ýaqyt kezeńine sáıkes ortasha jyldyq quny men baǵalar deńgeıin baılanystyrýdy júzege asyrý (túzetilgen qun);
4) túzetilgen qundy jetkizilim baǵytyna sáıkes úlestirý (sońǵy qun).
34. Baǵalar ındeksterin esepteý dáldigi úshin salmaqtardyń bazıstik kezeńi men baǵalardyń bazıstik kezeńi bir ýaqyt aralyǵyna jatýy qajet. Baǵa ındeksterin esepteý úshin ótken jyldyń jeltoqsanyndaǵy ortasha baǵalar bazıstik retinde alynady, bazıstik salmaq ákelinetin jáne shyǵarylatyn ónimniń ortasha jyldyq baǵasy jóninde derekter bolyp tabylady. Sáıkestik talaby oryndalý úshin, jyldyq salmaqtardy túzetýde qajettilik týyndaıdy. Osy maqsatta, ár taýar toptary men bólimderi úshin arnaıy túzetý koeffısıenti eseptelinedi.
Ony esepteý úshin qarastyrylatyn bazıstik kezeń úshin aldyńǵy jyldyń jeltoqsanyndaǵy baǵalaryna qaraǵanda aı saıynǵy baǵalar ındeksi qoldanylady. Túzetý koeffısıenti degenimiz, ótken jyldyń jeltoqsanyndaǵy ındekste mánin bólýden bólindisi jáne búkil bazıstik kezeń úshin ortasha mándi bildiredi:
(1)
mundaǵy,
K – túzetý koeffısıenti;
- esepti jyldyń jeltoqsandaǵy baǵa ındeksi ótken jylǵy jeltoqsandaǵy baǵa ındeksine;
- esepti aıdaǵy baǵa ındeksi ótken jylǵy jeltoqsanǵa;
1,2,...,12 – bazıstik jyldyń aılary.
Budan buryn anyqtalǵan ortasha jyldyq qunnyń túzetý koeffısıentine kóbeıtindisin tabý arqyly túzetilgen qun eseptelip, ol óz kezeginde biriktirý deńgeıleriniń ósimine qaraı qosylady.
Osylaısha túrlendirilgen ólshemniń jańa syzbasy túpkilikti normalanǵan bolyp sanalady jáne keıinnen eksporttyq jetkizilimder men ımporttyq túsimder ındeksterin esepteý úshin qoldanylady.
35. Esepti jyl boıy salmaqtaý syzbasy turaqty bolyp qalady. Salmaqtaý syzbasyn ózektendirý jyl saıyn júrgiziledi, sebebi salmaqtaý syzbasy qurastyrylatyn eksport-ımport taýarlar, ónimder quny, jetkiziletin, shyǵarylatyn taýarlar, ónimder jáne olar boıynsha baǵa serpini jyl saıyn eleýli ózgeredi.
Jylyna bir ret qaıta qaralǵan salmaqtaý syzbasy aǵymdaǵy kezeńge neǵurlym jýyqtaý jáne syrtqy saýda aınalymynyń naqty qurylymyn dál kórsetedi.
6. Baǵa ındeksterin esepteý
36. Syrtqy saýda baǵasynyń serpinin baǵalaý úshin ındeks - aǵymdaǵy kezeńde ótken kezeńmen salystyrǵanda ártúrli taýarlarǵa baǵa deńgeıiniń ózgerisin kórsetetin statıstıkalyq kórsetkish qoldanylady.
Iriktemeli jıyntyq elementteriniń qamtylý dárejesine baılanysty eksporttalatyn jáne ımporttalatyn taýarlarǵa, ónimge jeke jáne agregattalǵan baǵa ındeksterin esepteý júrgiziledi.
О́kil-taýarlardyń jeke baǵa ındeksi ár ókil-taýarlardy eksporttyq jetkizilimderi jáne ımporttyq túsimderdiń eseptik jáne bazıstik kezeńdegi naqty baǵasyn salystyrýdyń qarapaıym qatystyq shamasy bolyp tabylady:
(2)
munda,
- ókil-taýar boıynsha jeke baǵa ındeksi;
- n kezeńdegi ókil-taýardyń baǵasy;
- n-1 kezeńdegi ókil-taýardyń baǵasy.
Jeke baǵa ındeksi bazalyq obekt boıynsha taýarlardyń, ónimderdiń jetkiziletin/shyǵarylatyn (jóneltetin) ár eli boıynsha Djevons formýlasy arqyly ár ókil-ónim (taýar) boıynsha baǵa ındeksterinen ortasha geometrııalyq retinde esepteledi:
(3)
munda,
- memleket boıynsha jeke baǵa ındeksi;
k – ókil- taýarlardyń sany;
- ókil-taýarlar boıynsha jeke baǵa ındeksi.
Djevons ındeksi qarapaıym deńgeıdegi baǵa ózgerisin baǵalaýdyń eń jaqsysy bolyp tabylady. Ol ındeksterge qoıylatyn negizgi krıterıılerdi qanaǵattandyrady:
1) ýaqyt ishindegi qaıtymdylyq – eger eki salystyrmaly kezeńderdegi barlyq baǵalardy oryndarymen aýystyrsa, osydan alynǵan baǵa ındeksiniń shamasy alǵashqy ındeks shamasyna teń bolady:
(4)
munda,
- n kezeńindegi baǵa n-1 kezeńine;
- n-1 kezeńindegi baǵa n kezeńine.
2) proporsıonaldyq – eseptik kezeńde barlyq baǵalar n ret ózgerse, onda eseptik kezeńdegi baǵa ındeksi ótken kezeńdegi ındekske qaraǵanda n ret kóbeıedi;
3) turaqtylyq (salystyrmalylyq) – taýarlardyń, ónimniń ólshem birligi ózgergenimen baǵa ındeksiniń shamasy ózgermeıdi;
4) addıtıvtilik – jalpy agregattyń baǵa ındeksi onyń kez-kelgen bóliginiń baǵa ındeksterimen kelisilgen;
5) ortasha shamaǵa sáıkestik – baǵa ındeksiniń ortasha máni ındekstiń maksımaldy máninen artyq jáne mınımaldy máninen kem bola almaıdy:
(5
munda,
- baǵa ındeksiniń joǵary máni;
- baǵa ındeksiniń ortasha máni;
- baǵa ındeksiniń tómengi máni.
6) tranzıttilik – tizbeli ındeksterdiń kóbeıtindisi sáıkes bazıstik ındekske teń jáne kerisinshe:
(6)
munda,
- n kezeńindegi baǵa ındeksi n-2 kezeńine;
- n kezeńindegi baǵa ındeksi n-1 kezeńine;
- n-1 kezeńindegi baǵa ındeksi n-2 kezeńine.
37. Eksporttyq jetkizilimder jáne ımporttyq túsimderdiń baǵa ındeksterin qurastyrý barlyq kelesi kezeńderde agregattyq ındekster qoldanady.
Salmaqtaýdyń turaqty syzbasy arqyly salmaqtalǵan baǵalardyń dáıekti baıqaýlary negizinde baǵa ındeksin esepteýge múmkindik beretin Laspeıres formýlasy qoldanylady:
munda,
- n esepti kezeńdegi n-1 bazıstik kezeńmen salystyrǵandaǵy baǵa ındeksi;
- i taýar, ónim túri boıynsha n kezeńindegi n-1 kezeńine jeke baǵa ındeksi;
- agregattaý úshin standartty salmaq retinde alynatyn, taýarlardyń, ónimderdiń bazıstik kezeń quny;
- esepti kezeńdegi taýar, ónim quny.
Esepti kezeńdegi taýarlardyń, ónimderdiń quny kelesi formýla boıynsha esepteledi:
(8)
munda,
- esepti kezeńdegi taýarlardyń, ónimderdiń quny;
- i taýarynyń, óniminiń túri boıynsha bazıstik kezeńdegi quny;
- i taýarynyń, óniminiń túri boıynsha ótken kezeńge jeke baǵa ındeksterin kóbeıtýi.
38. Agregattalǵan ındekster syrtqy ekonomıkalyq qyzmet taýar toptary, kishi bólimderi boıynsha agregattaýdyń neǵurlym joǵary deńgeılerinde keıingi baǵa ózgerisin kórsetedi. Olar bazıstik salmaqty paıdalana otyryp jeke baǵa ındeksteri negizinde eseptelinedi.
Respýblıkalyq deńgeıde agregattalǵan baǵa ındeksin esepteý birneshe kezeńderden turady:
1) el boıynsha baǵa ındeksi taýarlar, ónim boıynsha eseptelgen bazalyq obektilerdiń jeke baǵa ındeksterinen ortasha salmaqtalǵan bolyp aıqyndalady;
2) taýar toby boıynsha baǵa ındeksi osy topqa kiretin, elder baǵa ındeksterinen ortasha salmaqtalǵan kórsetkish retinde anyqtalady;
3) syrtqy ekonomıkalyq qyzmet bólimi boıynsha baǵa ındeksi – bólim quramyna kiretin taýar toptary baǵa ındeksterinen ortasha salmaqtalǵan kórsetkish retinde.
Eksport jetkizilimderi, ımport túsimderi boıynsha tutastaı agregattalǵan ındeksi eksport, ımport bólimderi boıynsha baǵa ındeksteriniń negizinde esepteledi.
Baıqalatyn taýarlarǵa eksporttyq jetkizilimderdiń, ımporttyq túsimderdiń baǵa ındeksterin esepteý ózara saýda (Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderi) boıynsha jeke, eksport jetkizilimderi ımport túsimderi boıynsha «Barlyǵy», sonymen qatar elder, elder toptary (TMD elderi jáne TMD-dan tys elder) boıynsha shyǵarylady.
39. О́tken jyldyń tıisti kezeńderine (aı, toqsan, óspeli qorytyndymen kezeń) baǵa ındeksterin qalyptastyrý baza retinde esepteýdiń tirkelgen núktesi nemese bazalyq kezeńi bar tizbekti serpindilik qatardy túzý úshin eki jylǵa aılyq baǵa ındeksterin ózara baılanystyrýdy kózdeıtin bazıstik ádispen júzege asyrylady.
О́tken jyldyń aılyq baǵa ındeksin ótken jyldyń tıisti aıyna esepteý esepti jyldyń ındekstik qatarynda aılyq baǵa ındeksin ótken jyldyń dál osy qataryndaǵy aılyq baǵa ındeksine bólýmen júzege asyrylady:
(9)
munda,
It - g esepti jyldyń t aıyna baǵa ındeksi g-1 ótken jyldyń tıisti aıyna;
Itg - ındekstik qatarda g esepti jyldyń t aıynyń baǵa ındeksi;
It(g-1) - ındekstik qatarda g-1 ótken jyldyń t aıynyń baǵa ındeksi.
О́tken jylǵy tıisti kezeńge óspeli qorytyndynyń baǵa ındeksteri salystyrmaly kezeńdegi ındekster qataryndaǵy aılyq baǵa ındeksteriniń somasyn ótken jylǵy osy qatardaǵy sáıkes aılyq baǵa ındeksteriniń somasyna bólindisimen anyqtalady:
(10)
munda,
- esepti jyldyń qańtar-jeltoqsanyna baǵa ındeksi ótken jylǵy qańtar-jeltoqsanǵa;
I1g, I2g, ..., I12g - ındekstik qatardyń esepti jyldaǵy qańtar, aqpan,... jeltoqsanǵa baǵa ındeksi;
I1(g-1), I2(g-1),… I12(g-1) - ındekstik qatardyń ótken jylǵy qańtar, aqpan, ... jeltoqsanǵa baǵa ındeksi.
Esepti jylǵy toqsan, jarty jyl jáne toǵyz aıǵa baǵalar ındeksi ótken jylǵy tıisti kezeńge osyǵan uqsas esepteledi. Bir toqsandaǵy baǵalar ındeksi ótken toqsanǵa ındekstik qatardaǵy baǵalardyń aılyq ındeksi somalarynyń, toqsandy anyqtaıtyn, ótken kezeńniń ındekstik qataryndaǵy baǵalardyń aılyq ındeksiniń somalaryna qatynasy retinde esepteledi:
(11)
munda,
- esepti jyldyń ekinshi toqsanyndaǵy baǵa ındeksi birinshi toqsanǵa;
I4g, I5g, I6g - ındekstik qatardyń esepti jylynyń sáýir, mamyr, maýsymǵa baǵa ındeksi;
I1g, I2g, I3g - ındekstik qatardyń esepti jylǵy qańtar, aqpan, naýryzǵa ındekstik qatarynyń baǵa ındeksi.
Buıryq Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde 2015 jylǵy 16 qyrkúıekte Normatıvtik quqyqtyq kesimderdi memlekettik tirkeýdiń tizilimine №12063 bolyp engizildi.