Basty qundylyqtar bastaýy

Halyq armanynyń asqaraly asýyna dańǵyl jol ashqan Ata Zań amaldary asqaq adaldyqtyń araıly aıdaryna aınaldy. Eldiń baq tilegi men aq nıeti nurly arnaǵa toǵysty. Oǵan dálel óte kóp. Sonyń biri retinde, osy aqıqattyń arnasyna bastaý bolǵan sonaý 1995 jylǵy 22 mamyrdaǵy Elbasymyzdyń qaýlysymen arnaıy qurylǵan saraptyq-konsýltatıvtik keńes, Ata Zańymyzdyń jobasyn daıyndaý barysynda azamattardyń 1100 usynysyn eskerip, soǵan oraı osy zań jobasyndaǵy 99 baptyń 55-ine eleýli ózgerister engizgen soń, el Konstıtýsııasy búkilhalyqtyq ári jeke adamnyń múddesin kózdeýshi naǵyz Negizgi Zań retinde qabyldandy. Mine, Konstıtýsııa jobasynyń jartysynan kóbi halyqtyń usynysy boıynsha jazylyp jáne sol arqyly árbir azamat óziniń kókeıkesti máselesin kótergenin kórip otyrmyz. Osylaısha qazaqstandyqtar óz quqynyń qorǵalýy qamyn o basta-aq qamdaı aldy. Bul bárimiz jıi aıtatyn naǵyz demokratııanyń shynaıy kórinisi, ıaǵnı, memlekettik bıliktiń birden-bir bastaýy – halyq ekendiginiń dáleli boldy. Sóıtip, 1995 jyldyń 30 tamyzynda respýblıkalyq referendýmda barsha qazaqstandyqtar daýys berip, olardyń 90 paıyzǵa jýyǵy jańa Konstıtýsııany qabyldaýdy jaqtady. Oǵan eshkimniń talasy bolǵan da emes, bolmaıtyndyǵy da sózsiz. Se­bebi, kóptiń únin úkilegen Ata Zań bar mazmuny men máni arqyly el úshin nurly joldy baǵyttap berdi. Qazirgi eldiń baǵyty sol kóp tileginiń júzege asýynyń bir kórinisi. Bul syndarly sara jolymyzǵa túsýimizge, qazirgi tynyshtyq pen birliktiń, turaqtylyqtyń qalyptasýyna, eldiń jan-jaqty damýyna sep boldy. Árıne, táýelsizdik kezindegi alǵashqy jáne sońǵy Ata Zańnyń jazylýynda, onyń qabyldaný barysynda aıtys-tartys bolmaı qalǵan joq. Sonyń birqataryn Elbasy óziniń «Ǵasyrlar toǵy­synda» atty kitabynda: «Men eko­nomıkalyq reformalarǵa kerekti zańdardy qabyldaıtyn májilisterdiń kóbine qatystym. Olardy kóp adamdar túsingen de joq, qabyldaǵylary da kel­medi. Maǵan Qazaqstan Kon­stıtýsııasynyń ultymyz ben res­pýb­lıka halyqtarynyń múd­delerin qozǵaıtyn árbir baby boıynsha sóılep, qandaı da bolmasyn bir baǵytqa birjaqty bury­lyp ketpeýge kúsh salýǵa týra keldi. Alǵashqy Konstıtýsııa sondaı qyzý talas ústinde qabyl­dandy. Meni, ásirese, jer, til, bizdiń memleketimizdiń sıpaty máseleleriniń qalaı sheshiletindigi qatty tolǵandyrdy. Degenmen de keńesten keıingi kezeńdegi par­lamenttik eki shaqyrylym bári­miz úshin de qoǵamdy demo­kratııa­landyrýdyń úlken mektebi boldy. Bálkim, kemshilikterden quralaqan emes shyǵar. Alaıda, Qazaq­stan memlekettiginiń negi­zin salǵan she­shim­der qabyl­dandy. Bul – saıa­sı mámile mek­tebi edi. Eń bastysy egemen mem­lekettiń eń birinshi Kon­stıtýsııasy qabyldandy. Ol – táý­el­sizdigimizdiń bas­tapqy kezeńindegi, sózsiz, saıası-quqyqtyq jetistigimiz edi», dep keltiredi. Jalpy, bile bilgen janǵa, osy jańa Konstıtýsııa joba­synyń birneshe, anyǵyraq aıtqanda, 18-ge jýyq nusqasy qaraldy. Konstıtýsııa jobasyn taldaý jáne saraptaý úshin Prezıdenttiń qaýlysymen quryl­ǵan, joǵaryda aıtylǵan, sarap­tamalyq konsýltatıvtik keńeske sol kezdegi: Iý.Basın – Ádilet mınıstrligi, Qazaq memlekettik zań ınstıtýtynyń professory, zań ǵylymdarynyń doktory; V.Kım – QazMUÝ mem­le­ket­tik quqyq kafedrasynyń meń­gerýshisi, zań ǵylymdarynyń doktory; K.Kolpakov – Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Joǵarǵy Keńestegi jeke ókili, zań ǵylymdarynyń doktory; A.Kotov – Ádilet mınıstrligi, Qazaq mem­lekettik zań ınstıtýtynyń jeke quqyq ǵylymı zertteý or­ta­ly­ǵy dı­rektorynyń orynbasary, zań ǵylymdarynyń doktory; B.Muhamedjanov – Qazaq­stan Respýblıkasy Prezı­denti ap­pa­ra­tynyń Zań shyǵarý organy jáne quqyqtyq saraptaý bóliminiń meńgerýshisi; E.Nurpeıisov – Ádilet mınıs­tr­ligi, Qazaq memleket­tik zań ınstıtýtynyń rektory, zań ǵylymdarynyń kandıdaty; Ǵ.Saparǵalıev – Memleket jáne quqyq ınstıtýtynyń dırektory, Qazaqstan Respýblıkasy UǴA-nyń korrespondent múshesi; M.Súleımenov – Ádilet mınıs­trligi, Qazaq memlekettik zań ıns­tıtýtynyń jeke quqyq ǵyly­mı-zertteý ortalyǵynyń dırektory, Qazaqstan Respýblıkasy UǴA-nyń korrespondent múshesi (ǵylymı jetekshi); N.Sháı­kenov – Ádilet mınıstri, zań ǵy­lymdarynyń doktory bekitildi. Tipti kelisim boıyn­sha bul qu­ramda sheteldik sarapshylar da boldy. Basty zańdy qujatymyzdyń jazylý tarıhy týraly sóz qozǵa­ǵanda professor, Qazaqstan Respýb­lıkasynyń eńbek sińirgen zańgeri Zınaıda Fedotovna­nyń eske alýlaryna toqtalmaı óte almaısyz. «Konstıtýsııa­ny da­ıyn­­daıtyn jumys tobyn N.Á.Nazarbaev basqar­dy, men onyń orynbasary boldym, al jas sarap­shylardy belgili ǵalym, akademık, zań ǵylym­dary­nyń doktory Ǵaırat Saparǵalıev basqardy. Sony­­men jumys toby­nyń qu­ramyn­da Baýyrjan Muha­medjanov, Konstantın Kol­pakov, Iýrıı Kım jáne bas­qalar boldy. Osylaısha, 1993 jyl­dyń qańtarynda alǵash­qy Konstıtýsııany qabyldaýǵa daıyn­dyq aıaqtalady. Biraq ony bastan-aıaq oqyp, ázirlegen N.Nazarbaev ekenin Zınaıda Fe­dotovna jasyrmaıdy. «Ol komıssııa Tóraǵasy bolǵandyqtan, búkil jobany jatqa biledi. О́te qıyn boldy. Bul ótpeli kezeń boldy. Osy kezde túbegeıli ózge­ris­terdi engizý qıyn boldy, óıt­keni qoǵam da tynyshsyz boldy. Ekonomıkanyń, áleýmettik sala­nyń jaǵdaıy qandaı bolǵanyn halqy­myzdyń esinde qalyp qoıdy. Son­dyqtan da qoǵam kez kelgen salanyń ózgerýine sezimtal bolyp, memleket úshin aldyńǵy qatarǵa birden shyǵý múmkin emes boldy», deıdi. Sóıtip, 1993 jylǵy Kons­tıtýsııa Memlekettiń egemendik týraly deklarasııa jáne «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Mem­lekettik táýelsizdigi týraly» Kons­­tıtýsııalyq zańnyń negizinde qabyldandy. Barlyq zańnyń negizgi qaǵıdattary osy eki dáýir qujatynda qamtyldy. Ol bizdiń táýelsizdigimizdiń qalyptasýyna jáne eldiń damýy men nyǵaıýyna negiz boldy. Osylaısha Qazaqstan óz táýelsizdigin jarııalaǵan soń tuń­ǵysh Konstıtýsııasyn 1993 jyly 28 qańtarda qabyldady. Bul qabyldanǵan Konstıtýsııada bılik bólinbedi. Prezıdenttik bılik júıesi bolsa da onda Joǵarǵy Keńestiń ókilettigi joǵary bolyp qaldy jáne ony sheshý tetikteri bolmady. Sondyqtan sol kezdiń ózinde-aq Konstıtýsııany qaıta jazý kerektigi túsinikti boldy. Osy maqsatta 1995 jylǵy Konstıtýsııa qabyldandy. Ol jańa ómirdiń barlyq jaǵdaılaryn jan-jaqty esepke aldy. «Men óz basym tikeleı álem­degi jıyrma eldiń konstıtýsııa­syn taldap, olardan konspekti jasap aldym. Nátıjesinde, jańa Konstıtýsııanyń qajettigi týraly sheshim qabyldamas buryn bizde bes jylda jına­qtalǵan tájirıbe boldy. Biz sodan negizgi basymdyqtardy, maqsattardy ajyratyp, olarǵa jetýdiń quraldaryn úırendik. Konstıtýsııany qabyldaý qar­­sańynda ondaǵan jyldar boıy azamattarymyzdyń oı-sanasynda qordalanyp qalǵan stereotıpterdi joıý úshin, memleket pen qoǵamdy túbegeıli reformalaý barysynda paıda bolatyn kóptegen obektıvti jáne sýbektıvti problemalardy sheshý úshin birneshe jylǵa sozylǵan tabandy jumystar atqarýǵa týra keldi. Iá, keıde bizdiń sheshimderimiz jartykesh, ymyrashyl sıpatta da boldy. Kez kelgen jańa iste bolatyny sııaqty, qatelikter de jiberiletin. Osynyń bári sol kezderde anyq ótpeli sıpatta bolǵan memlekettik ınstıtýttar men zańnamalyq qyzmetterden kórinis taýyp otyrdy. Biraq, sol bir qıyn-qystaý jyldardy eske alǵanda, elimizdi kúrdeli áleýmettik kataklızmderge soqtyrmaı, aman saqtap, álemdik qoǵamdastyqtyń teń quqyqty múshesi retindegi osy zamanǵy memleket qurý úshin ne kerektiń bárin istegenime, memleketti qurýǵa qyzmet jasaǵanyma se­nim­dimin», dep jazady Elbasy kitabynda. Sosyn 1994 jyly óz qolymen Ádilet mınıstrligine jańa Konstıtýsııanyń jobasyn tapsyrǵan bolatyn. Naq osy úlgi-joba búgingi Ata Zańymyzdyń negizin qalaǵany sózsiz deımiz. Sóıtip, joǵaryda aıtqany­myzdaı, 1995 jylǵy 30 tamyzda Konstıtýsııa jónindegi referendýmda birden-bir durys jol tańdalǵany anyq boldy. Sonyń arqasynda, mine, búginde Qazaqstan ábden qalyptasqan, álemniń abyroıly jáne laıyqty memleketteri qataryna endi. Al mundaı joldan ótý ońaı bolmaǵany belgili. Eń bastysy asyǵystyqqa salynyp, qa­telik jiberip almaý kerek edi. Prezıdenttiń arqasynda biz durys tańdaý jasaı bildik. Memleket basshysynyń osy bas­ty qujatty jazýda, daıyndaýda onyń jumysyna bastan-aıaq aralasýynda deımiz. Ár bap el ıgiligine qyzmet etýi úshin tereńnen oılady, alysty boljady. Máselen, Pre­zıdent Qazaqstan Respýblı­kasy Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵyna arnalǵan «Kon­stıtýsııa: birlik, turaqtylyq, ór­kendeý» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııada: «Bul – bizdiń Negizgi Zańymyzdyń barlyq erejeleri men qaǵıdattarynyń naqty is júzine asýy. Jaqsy jaǵyna qaraı ózgerýge beıim turatyn memlekettik jáne qoǵamdyq qurylys qana tıimdi bolyp sanalady. Bizdiń Ata Zańymyzda tabysty damý úshin de, Ulttyń ózin-ózi jańǵyrtýy úshin de qajetti barlyq quqyqtyq tetikter bar. Biz 2050 jylǵa deıingi strategııalyq baǵdarlamamyzdyń negizinde aldymyzǵa Qazaqstandy álemdegi eń damyǵan 30 eldiń birine aınaldyrý jóninde jahandyq maqsat qoıdyq», dedi. Demek osy Konstıtýsııamyzda taıǵa tańba basqandaı etip kór­setilgen azamattarymyzdyń teń qu­qyly bolýy – elimiz ben jeri­mizdegi ulttar men ulys­tardyń tatý-tátti tirshilik qu­rýynyń nátıjesi deımiz. О́ıtkeni Ata Zań olardyń búgingideı beıbit, alańsyz ǵumyr keshýiniń birden-bir kepili bolyp otyr. Sondyqtan da Ata Zańymyzdyń byltyr ótken 20 jyldyǵyn toılaý qarsańynda da elimizdiń túkpir-túkpirinde kóptegen aıtýly sharalar ót­kizildi. Iri kezdesýler boldy. So­nyń biri retinde aıtar bolsaq, máselen Ulttyq akademııalyq kitap­hanada Ata Zańymyzǵa 20 jyl tolýyna baılanysty arnaıy «Konstıtýsııa» zaly da ashyldy. Konstıtýsııamyzdyń qundy­lyǵy jaıynda aıtqanda eldi­gimiz úshin eren eńbek etip kele jatqan, memlekettik irgeli iri isterdi júzege asyrǵan, qazirgi Joǵarǵy Sottyń Tór­aǵasy Qaırat Mámıdiń: «Ata Zańymyzdyń alǵashqy babyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyra kele, óziniń eń qymbat qazynasy – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary dep jarııalady. Elbasy Nursultan Nazarbaev Konstıtýsııanyń senim­di kepili retinde adam men aza­mattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, zań ús­temdigin qamtamasyz etý, quqyqtyq memleket qurýdyń baǵy­tyn berik ustandy. Osy qaǵıdany basshylyqqa alǵan sot korpýsy qoǵamdyq qatynastardy quqyqtyq retteýdiń álemdik, demo­kratııalyq standarttaryna sáıkes halyq senimin aqtaý úshin qaltqy­syz qyzmet etip keledi. Kons­tıtýsııa – eldiń bar­lyq sala­syn­daǵy: saıasat, ekonomı­ka, áleý­mettik saladaǵy jetistik­ter­diń, qoǵamdyq turaq­tylyq pen keli­simdi qamtamasyz etýdiń berik quqyq­tyq irgetasy bolyp tabylady», dedi. Bul aıtylǵandarmen ómir shyndyǵy tolyq ushtasyp otyr. Endeshe qazirgi Konstıtýsııa – elimizdiń irgeli memlekettik-quqyqtyq aktisi bolyp taby­latyn­dyǵynda sóz joq. Ol adamnyń jáne azamattyń keń aýqymdy ámbebap quqyqtaryna, erkin saılaý ótkizýge, memlekettik bıliktiń birtutastyǵy jáne bıliktiń úsh tarmaqqa bólinýi qaǵıdatynyń júzege asyrylýyna, jergilikti basqarý jáne ózin-ózi basqarý júıesiniń qyzmet isteýine kepildik beredi. Konstıtýsııalyq Keńes Tóraǵasy Igor Rogov aıtqandaı, qoǵamdyq ómirimizde Konstıtýsııanyń jasam­pazdyq qýaty kúnnen-kún­ge arta túsýde. Elimizdiń Negizgi Zańynyń qýaty, áleýeti óte zor. Sondyqtan Kon­stıtýsııamyz barlyq túıtkildi máseleni sheshýdiń zańdy kózi bolyp tabylady.  Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan»