Táýelsizdik – tereń uǵym. Táýelsizdiktiń aıbyny asqaq, tuǵyry altyn. Táýelsizdik táńirdiń syıy, halqymyzdyń baǵa jetpes baılyǵy men baǵy. Kúnimizdi kúldirip, kók týymyzdy jelbiretip, ánuranymyzdy sharyqtatqan táýelsizdik san ǵasyrlar boıy ereýil atqa er salyp, naıza ushyna úki taqqan ata-babalarymyzdyń asyl armany. Attyń jaly, túıeniń qomynda ósip, saıyn dala, kıeli jerin, asqar taýyn, aqqýlar júzgen aıdyn kólin dushpannan qyzǵyshtaı qorǵap, keıingi urpaǵyna qaldyrǵan boıtumarly amanaty.
Bıyl el táýelsizdigine 25 jyl tolady. Osy jyldar ishinde el birliginiń arqasynda alynbas asýlar alyndy. О́rkenıetti damyǵan 50 memlekettiń qataryna qosyldyq. Kók týymyzdyń beıbit kún aspanynda jelbirep, el táýelsizdiginiń tuǵyrlana túsýine eli súıgen, elin súıgen Elbasy N.Nazarbaevtyń salıqaly, sarabdal saıasatynyń jemisi ekeni barshamyzǵa aıan. Táýelsizdiktiń tunyq aýasymen tynys alǵan jyldary aýdan ekonomıkasy da ósip-órkendeý jolyna qadam basty. Elbasymyzdyń jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna arnalǵan Joldaýlary bolashaǵymyzdyń baǵdarshamyna aınaldy. Atqarylar aýqymdy isterge tyń serpin berdi. Árbir salaǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamalar aıasynda halyq múddesi, ıgiligi úshin óreli ister keńge qanat jaıdy. Alǵa qoıǵan mindetterdi júzege asyrý baǵytynda ústimizdegi jyldyń qańtar-maýsym aılarynda nátıjeli isterdiń júzege asýyna qol jetkizildi.
«Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda ótken jyly Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qatysýymen jalpyulttyq telekópir arqyly úlken joba «EvroHım-Tyńaıtqysh» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń taý-ken óndeý kesheni iske qosyldy. Atalmysh kásiporyn 2015 jyly 319,8 myń tonna ónim óndirgen bolatyn, al bıyl 640,0 myń tonna fosfor ónimderin óndirýdi josparlap otyr. Osy ýaqytqa deıin «EvroHım-Tyńaıtqysh» JShS men «EvroHım-Qarataý» JShS 170,3 myń tonna ónim óndirdi. О́ndirilgen ónimder shetelderge jiberildi.
Sonymen qatar, «EvroHım-Qarataý» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi Jańatas qalasyndaǵy fosfattardy qaıta óńdeıtin hımııalyq keshen (2 kezeń) qurylysyn júrgizýde. Keshen 2019-2020 jyldary iske qosylady. Jobanyń quny – 950,0 mln AQSh dollaryn qurap otyr. Keleshegi kemel, bolashaǵy jarqyn Jańatas qalasynyń tarıhı tamyry tereńde jatyr. Jańatas taý qoparyp, tas jarǵan kenshilerdiń qut mekeni. Qalanyń irgetasy qalanǵan kúnnen bastap bul qutty mekenge burynǵy Odaqtyń túkpir-túkpirinen jastar kelip qonys tepti. Sóıtip, jastar qalasy atandy. Qazirgi tańda munda turyp jatqan kóptegen ult ókilderi sol kezde kelgen jastardyń urpaqtary. Búginde «EvroHım-Tyńaıtqysh» JShS jumysy qaıta jandana túsýde. Sondyqtan bul eńbek ujymynyń kúnnen-kúnge qarqyn alǵan qat-qabat qyrýar jumystaryna jalyn atqan jastardyń kúsh-qaıraty, jigeri kerek. Aldaǵy ýaqytta qalamyz jas kenshilermen tolyǵa túsedi degen oıdamyz. О́nerkásip kóleminiń ulǵaıýyna jumys istep turǵan óndiristerdi jetildirý jáne qaıta jańǵyrtý maqsatynda bıyl birneshe ınvestısııalyq jobalar iske asyrylady. «Taraz kólik joly» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń asfalt-beton zaýyty óńirlik ındýstrııalandyrý kartasyna 2015 jyly engizildi. Salynatyn ınvestısııa kólemi 250,0 mln teńge. Jylyna 600,0 mln teńgeniń ónimin óndirý josparlanyp otyr. Onda 50 jańa jumys orny ashylady. О́ndiristik bazada qurylys-montaj jumystary aıaqtalǵan, búgingi kúni zaýyt 1200 tonna daıyn asfalt pen 1000 tonna qıyrshyq tas óndirdi. Atalmysh zaýytta elektr jelilerin júrgizý maqsatynda «Bıznestiń jol kartasy- 2020» baǵdarlamasy boıynsha 57,0 mln teńgege qujattar jasalyp, memleketttik saraptama alyndy. 74 azamatqa «Bıznes keńesshi» oqý kýrsynyń sertıfıkaty tabys etildi. «Asyl tuz kompanııasy» kásipornynyń as tuzyn óndirý zaýytyna 700,0 mln teńge ınvestısııa jumsalady. 75 jańa jumys orny ashylyp, jylyna 50,0 myń tonna as tuzy shyǵarylady. Zaýyt qurylysy jalǵasýda.
Sonymen qatar, osy eki jobamen shektelip qalmaı aýdanǵa ınvestısııalyq jobalardy izdestirip, ony óndiriske engizý jalǵasýda. Atap aıtqanda, Jańatas qalasynda ashýǵa josparlanǵan «SODIUM» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigine 2016 jyldyń aqpan aıynan bastap jumys júrgizýge jer ýchaskesi bólinip berildi. Zaýyttyń jobalyq quny – 262,0 mln teńge. Sarysý jáne Talas aýdandaryndaǵy iri óndiris orny – «Qazfosfat» JShS fılıaly «Qarataý» taý-ken óńdeý kesheni de qazir damý ústinde. Fosfor ónimi Eýropa jáne Azııa memleketteri tarapynan úlken suranysqa ıe bolýda. О́nim Shyǵys jáne Batys Eýropaǵa, TMD elderine, Qytaıǵa jáne ishki tutynýshylarǵa shyǵarylady. Keshende barlyq mamandyqtar boıynsha 2 myńnan astam adam jumys isteıdi. Ortasha aılyq jalaqylary 92000 teńgeni quraıdy. Memleket aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa kóp kóńil bólýde. Onyń aıqyn dáleli – agroqurylymdardyń isin ilgeriletýge baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalar. Biraq, jasyratyny joq, mundaı jeńildikter týraly qarapaıym eńbekkerler, tipti tájirıbesi bar, belgili kásipkerler de jete bile bermeıdi.
Sol sebepti, biz osy baǵyttaǵy túsindirý jumystaryn jandandyrýǵa bel býyp otyrmyz. Byltyr aýdanda oblystyq deńgeıde úlken ınvestısııalyq forým ótti. Sol jıynda aýdan ákimdigi men ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýshy aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń basshylary yntymaqtastyq memorandýmyna qol qoıdy. Memlekettik baǵdarlamalar arqyly qandaı jeńildikter jasalatyny jaıly keńirek áńgime qozǵaldy. Memorandýmǵa qol qoıý arqyly sharýalar aýdanda 100 basqa arnalǵan mal bordaqylaý alańyn salý, 150 sıyr syıatyn taýarly-sút fermasynyń qurylysyn júrgizý kelisimderine qol jetkizdi. Forýmda kásipkerler kótergen máseleler boıynsha, naqtyraq aıtsaq, jańadan tuz óńdeıtin zaýyt salý, sonymen birge, asfalt jasaıtyn óndiris ornyn paıdalanýǵa berý, qurylys materıaldaryn óńdeıtin sehtar ashýǵa naqty qoldaý kórsetile bastady.
Sondaı-aq, qus fabrıkasy, jún jýý, qamystan qurylys materıaldaryn daıyndaý, shujyq sehtaryn ashý sekildi iri jobalar da kezeń-kezeńimen júzege asyrylýda. Jalpy, kásipkerlikti damytýǵa arnalyp aýdanda arnaıy ındýstrııalyq aımaq quryldy. Júzege asyrylatyn jańa ınvestısııalyq 12 jobanyń quny 1,2 mıllıard teńgeni quraıdy. Aýdanda sharýanyń ónimdi jumys istep, kásip jasaýyna barynsha múmkindikter jasalýda. Degenmen, áli kúnge óz jerin ıgere almaı nemese birigip irilene almaı otyrǵan qaýqarsyz sharýa qojalyqtary da joq emes. Olar keshegi keńshar men óndiristik kooperatıvter taraǵan shaqta paılyq úlesterine jer, tehnıka, jyljymaıtyn múlik alyp, biraq ony ári qaraı damyta almaǵan sharýalar qataryna jatady. Birneshe jyl boıy egin ege almaı, qoldaǵy bar tehnıkasyn satyp jibergen sharýalardyń búginde jerlerin jalǵa bergennen basqa amaldary qalmaǵan. Usaq sharýashylyqtardyń qolǵa alǵan isi de mardymsyz. Birigip irilenbeıinshe alǵa jyljý joq. Osy máseleler sharýa qojalyq basshylaryna keńinen túsindirilip, qozǵaý salynýda. Qazirgi tańda paıdalanylmaıtyn jerlerge taldaý jasalyp, ıgerilmeı jatqan jerler konkýrs arqyly ıelerine qaıtarylýda. Bul jumys óz nátıjesin berýde. Júıeli júrgizilgen jumystardyń arqasynda sońǵy jyldary Jon jotasy qaıta túlep, turǵyndar qyzyl qyrmannyń qyzyǵyn, rızyǵyn kóre bastady. Aýdanda egin sharýashylyǵy boıynsha 2015 jyl qorytyndysynda 1,9 mıllıard teńgeniń ónimi óndirilýi – sonyń aıǵaǵy. Byltyr egistikke 17040 gektar jer paıdalanyldy.
Bul burynǵy jyldarmen salystyrǵanda birneshe ese joǵary kórsetkish. Gektar túsimdiligin arttyrý úshin agrotehnıkalyq sharalarǵa da barynsha nazar aýdarylýda. Ásirese, sharýalar lızıngke jańa tehnıka ala bastaǵaly jer óńdeýdiń sapasy arta tústi. Oraıy kelgende «Igilik» óndiristik kooperatıvi lızıngke qosymsha tehnıka alyp, mashına-traktor parkin jańalady. Memleket tarapynan «MTZ»-80 traktory tegin beriledi. Kásipkerlik salany damytý ýaqyt talaby. Aýdanda shaǵyn jáne orta bıznesti damytý baǵytynda 1954 kásipkerlik nysan tirkelgen, ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda 74 birlikke nemese 3,9 paıyzǵa ósken. Onyń ishinde 13-i orta, 1 941 shaǵyn kásipkerlik nysandary. Byltyrǵy jyldyń esepti kezeńimen salystyrǵanda jeke kásipkerler sany 1256-ten 1326-ǵa artyp, 70 azamat kásippen aınalysýda. Al jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter sany 79-dan 99-ǵa ulǵaıyp, 20 jaýapkershiligi shekteýli seriktestik memlekettik kirister basqarmasyna tirkeýge engizildi. Aýdandaǵy shaǵyn jáne orta bıznes nysandaryna 5 751 adam ýaqytsha jáne turaqty jumysqa tartylǵan.
Saýdakent aýylynda kúndelikti 350-400 dana nan pisiretin naýbaıhana ashyldy. Jyl basynan beri naýbaıhanalarǵa turaqtandyrý qorynan 3,6 mln teńgege 60 tonna birinshi surypty un taratylyp berildi. 2016 jyly aqpan aıynda aýdan kásipkerleri men sharýa qojalyqtarynyń qatysýymen barlyq aýyldarda jyljymaly jármeńke ótkizilip, 3,5 mln teńgeniń taýarlary satyldy. «Taraz» saýda-sattyq kompanııasy» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń qatysýymen turaqtandyrý qorynan osy jyldyń aqpan aıynda Toǵyzkent, Baıqadam aýyldyq okrýgteri men Jańatas qalasynda 7,0 mln teńge kóleminde tómen baǵada azyq-túlikteri satyldy. Jalpy, aýdanymyzda agrarlyq-ónerkásiptik aımaqqa aınaldyrý úshin jasalyp jatqan jumystar aýqymdy.
Beıbitbek JAILYBAEV,
Sarysý aýdanynyń ákimi Jambyl oblysy