Iаdrolyq qarýdyń adamzatqa keltiretin qasiretin sózben aıtyp jetkizý qıyn. Qazaqstan áli kúnge ony óz basynan keshýde. Tek synaq úshin ǵana jarylǵan qarýdyń ózi Semeı polıgony aımaǵynyń halqy men ekologııasyna, óshkenine 25 jyl bolsa da, áli zardabyn tıgizýde. Álem elderiniń aıtýly kóshbasshylary, adamzattyq aýqymdaǵy qaıratkerler odan jappaı qutylýdy, joıýdy, tym bolmasa taratpaýdy usynyp otyrsa da keıbir elderdiń órkókirekteý basshylary ony shoqpardaı jasqap, ózge elderge qyr kórsetý úshin paıdalanǵysy keledi. «Adamzattyń ajdahasy» atanǵan osy qarýǵa qarsy qozǵalystyń basynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev belsendi áreketter jasap júrgenin búkil álem jurtshylyǵy moıyndap otyrǵanyn bilemiz.
Búgingi kúni Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly jalpyǵa ortaq sharttan (IаQTJSh) bas tartyp, tipti MAGATE-niń quramynan da shyǵyp, ony óndirýdi toqtatpaı otyrǵan eldiń biri – Koreı Halyq Demokratııalyq Respýblıkasy (KHDR). 1985 jyly KSRO-nyń qysymymen bul el IаQTJSh-ǵa qol qoıǵan, onyń aldynda, 1974 jyly MAGATE qataryna da ótken. Biraq 1994 jyldyń naýryz aıynda alǵashqydan, maýsym aıynda sońǵydan shyǵyp ketti.
KHDR-diń ıadrolyq-zymyrandyq baǵdarlamasy osy eldi kommýnıstik baǵytta qurýshy Kım Ir Senniń tiri kezinde, sonaý 1956 jyly qolǵa alynǵan eken. Sol jyly eki sosıalıstik el – KHDR men KSRO ıadrolyq baǵytta yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıǵan. Alaıda, KSRO men berik odaqtastyq ornatqan KHDR ıadrolyq qarýdy óndirýdiń sońyna kóz jumyp túspeı, onyń qýatyn beıbit maqsatqa qoldanýǵa ǵana kúsh salǵan. Al KSRO kúıregen soń sosıalıstik rejimder jappaı jabylyp jatqan shaqta avtorıtarlyq qurylymdy kúshpen saqtap, demokratııalyq qundylyqtardy talap etken progresshil úndeýlerdi qabyldamaı, jabyq kúıinde qalýdy jaqtaǵan bul el syrtqy kúshterdiń qysymynan saqtaný úshin qarýlanýǵa bet aldy. Sonyń ishinde ıadrolyq qarý jasaýdyń jolyn izdeı bastady.
KSRO-men jaqsy qarym-qatynasta bolǵan jyldarynda KHDR odan 5 megavattyq kúshi bar zertteý reaktoryn alǵan. Kóptegen mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, KHDR-diń ıadroshylary plýtonıı alýǵa osynyń negizinde qol jetkizgen.
1990 jyldyń maýsym aıynda AQSh óziniń jaqyn odaqtasy – Ońtústik Koreıanyń aýmaǵynan taktıkalyq ıadrolyq qarýyn shyǵaratyny jóninde sheshim qabyldady. Osynyń oraıyna MAGATE Soltústik Koreıany (KHDR-di kóbinese osylaı ataıdy) atomdyq nysandaryna ınspeksııa jasaýǵa kóndirgen. Tekseris barysynda atom qýaty beıbit jolmen paıdalanýdyń sheginen asyp, qarý jasaý múmkindigine jetkeni anyqtalady. Bul baıandamamen kelispegen KHDR uıymmen uzaq arbasyp, aqyry 1994 jyly, joǵaryda aıtqanymyzdaı, onyń quramynan shyǵyp ketti. Bul daǵdarystyń tereńge ketkeni sondaı, sol kezdegi AQSh prezıdenti Bıll Klınton áskerı mamandaryna KHDR-ge basyp kirýdiń soǵys shyǵyndaryn esepteýdi buıyrady. Mamandar ony alǵashynda 61 mıllıard dollar dep, artynan naqtylaı kele, 100 mlrd. dollardyń ústine shyǵatynyn eseptep shyǵarady. Mundaı shyǵynnan bas tartqan Klınton ákimshiligi máseleni kelissóz ústeliniń ústine burýdy qalaǵan. Al bul ýaqytta KHDR-diń burynǵy odaqtasy KSRO-nyń ornyndaǵy Reseı ótpeli kezeńdegi óz basynyń qaıǵysymen áýre bolyp, kıkiljińge belsendi aralasqan joq.
Klıntonnyń maqsatyn AQSh-tyń burynǵy prezıdenti Djımmı Karter júzege asyrdy. Ol 1994 jyly sol kezdegi KHDR basshysy Kım Ir Senge kelip, uzaqqa sozylǵan kelissózder nátıjesinde Soltústik Koreıanyń ıadrolyq qarý jasaý baǵdarlamasyn toqtatýǵa qol jetkizdi. Árıne, sonyń oraıyna AQSh ta KHDR-diń talabymen ózine birshama mindetter qabyldaǵan.
2001 jyly AQSh úkimetiniń basshylyǵyna kishi Dj.Býsh kelgeni belgili. Ol KHDR-men aradaǵy kelissózderge asqaqtyqpen qarap, AQSh-tyń moınyna alǵan mindetterin oryndaýdan bas tartyp, saıası qysymdy jalǵastyrýdy durys dep sanady. Buǵan shamdanǵan KHDR de qol jetkizilgen kelisimderden shyǵyp, óziniń ıadrolyq baǵdarlamasyn jalǵastyratynyn málimdedi. Jeke-dara qysymnan esh nátıjege qol jetkize almaǵan AQSh ákimshiligi endi qatarǵa Qytaı, Reseı, Ońtústik Koreıa jáne Japonııa memleketterin qosyp alyp, alty memleket osy másele boıynsha 2003-2004 jyldary úsh kezeńdi kelissózder júrgizgen. Alaıda, bul kelissózder de esh nátıje bergen joq. KHDR óziniń ıadrolyq qarý jasaý baǵdarlamasyn jalǵastyryp, 2004 jyldyń qyrkúıek aıynda atom qarýyna uqsas bir qarýdy synaqtan ótkizgendigi belgili boldy. Al 2005 jyldyń 10 aqpanynda eldiń SIM-i ıadrolyq qarý jasap alǵandyǵy týraly resmı túrde málimdedi.
Bul habar búkil álemdi shoshytty. Ásirese, jaqyn kórshileri Ońtústik Koreıa men Japonııa qatty túrshikti. О́ıtkeni, atom qoldanylsa aldymen zardap shegetin osylar ǵoı. Sondyqtan, olar ózderiniń odaqtasy AQSh-ty alty jaqty kelissózderdi eshqandaı shart qoımaı jalǵastyrýǵa kóndirdi. Alaıda, AQSh-tyń Ońtústik Koreıadaǵy elshisi Aleksandr Vershboý óziniń jaýapsyz málimdemesimen máseleni kúrdelendirip jiberdi. Ol Soltústik Koreıadaǵy kommýnıstik júıeni «qylmysty rejim» dep sanaýǵa bolatynyn aıtqan soń Phenıan taǵy da erin moınyna alyp týlap, Seýlden AQSh elshisin dereý qýyp jiberýdi úzildi-kesildi talap etti. Osy talap oryndalmaǵandyqtan qaıtadan ıadrolyq baǵdarlamany qolǵa alyp, ony iske asyrýdy burynǵydan da asqan jitilikpen jalǵastyra berdi. Sóıtip, 2006 jyldyń 9 qazanynda 10 kılotonnadaı qýaty bar ekinshi ıadrolyq qarýyn synaqtan ótkizdi. Bul oqıǵa búkil adamzattyń alańdaýshylyǵyn týǵyzdy. Álemdik derjavalardyń bári ony aıyptaǵan málimdemeler jasady. Eshqandaı málimdemelerge, BUU-nyń ózine jasaǵan sanksııalaryna mán bermegen KHDR 2009 jyldyń mamyr aıynda burynǵydan da qýatty bombasyn synaqtan ótkizdi. Odan keıingi synaq 2013 jyly bolsa, 5,1 baldyq jer silkinisin týǵyzǵan sońǵy synaqty bul el 2016 jyldyń qańtar aıynda jasady. Buǵan deıin KHDR-diń sýtegi bombasyn jasaýǵa qol jetkizdik degen málimdemesine senbegender endi ony is júzinde kórdi.
Sonymen qatar, KHDR ıadrolyq qarýdy myńdaǵan shaqyrymǵa jetkize alatyn ballıstıkalyq zymyrandardy jasaýǵa da qol jetkizgen. Olardy tipti eksportqa da shyǵaryp, túrli derekter boıynsha arab elderi men Pákistanǵa satqan. 2012 jyldyń aıaǵynda orbıtaǵa «Kvanmenson» atty Jer serigin ushyryp, ǵaryshtyq derjavalar klýbyna da endi. Odan keıin de osy baǵyttaǵy jumysyn údetip, búgingi kúni KHDR álemdik beıbitshilikke qaýip tóndirip otyrǵan elge aınaldy.
KHDR rejimi tarapynan kútiletin qaýip Tynyq muhıty aımaǵyndaǵy elderdi osy kúnderi qatty dúrbeleńge salýda. Ortaq qater tipti Japonııa men Qytaıdy ózara jaqyndasýǵa májbúr etti. Al Ońtústik Koreıanyń prezıdenti Pak Kyn He Koreı túbeginiń azattyq alǵanyna 71 jyl tolǵan saltanatta sóılegen sózinde eldiń qaýipsizdigin saqtaý úshin amerıkalyq zymyranǵa qarsy qorǵanys (ZQQ) júıesin ornatý qajettigin ashyq aıtty. AQSh-tyq abbrevıatýrasy THAAD dep atalatyn bul júıeniń túbekte ornatylýyna Qytaı men Reseı túbegeıli qarsy, óıtkeni, olar Amerıkanyń aımaqtaǵy yqpaly artyp ketetininen seskenedi. Atmosferadan joǵary qabatqa shyqqan zymyrandardy joıa alatyn bul keshenniń radarlyq qýaty da alapat. Ol Soltústik-Shyǵys Azııadaǵy barlyq áskerı qımyldardy baqylaýǵa ala alady. Árıne, bul Reseı men Qytaıǵa kerek emes. Biraq Pak Kyn He óz eliniń qaýipsizdigi úshin kórshileriniń alańdaýshylyǵyn qulaqqa ilgisi kelmeı otyr. Buryn ashyq aıtpaıtyn bul máseleni ol qazir kún tártibine shyǵardy.
Sońǵy derekterge qaraǵanda, Phenıan jylyna bir atom bombasyn jasaı alatyn múmkindikke qol jetkizgen. Japonnyń «Kıodo Sýsın» aqparat agenttigine jazbasha bergen jaýabynda KHDR-diń atom qýatyn zertteý ınstıtýty osyndaı derek aıtqan. Ol barlaýshylyq, saraptamalyq joldarmen alynǵan málimetterge de sáıkes keledi. Endeshe, oǵan senbeýge áddiń joq.
Adamzatqa qaýip tóndiretin osyndaı áreketterdi quryqtaý jolynda bastama kóterýde Qazaqstan aldyńǵy shepte kele jatyr. Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylýyna 25 jyl tolýyna arnalǵan Astanada bolatyn «Iаdrolyq qarýsyz álem» halyqaralyq konferensııasynyń da dittegen mindeti osy. Oǵan álem elderimen qatar, bedeldi halyqaralyq uıymdardan bilikti ókilder keledi dep kútilýde.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»