Keshe Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Parlament palatalarynyń birlesken otyrysyna qatysyp, altynshy saılanymnyń ekinshi sessııasyn ashty.
Memlekettik Ánuran oryndalǵannan keıin Elbasy N.Nazarbaev eldiń qaýipsizdigi men tynyshtyǵy, ekonomıkamyzdyń damyp, halqymyzdyń ál-aýqatyn arttyrý jolynda depýtattardyń aldynda turǵan jańa mindetter men qabyldanatyn qajetti zań jobalary týraly aıtty.
Qurmetti depýtattar, dep bastady sózin Elbasy. Barshańyzdy jańa parlamenttik maýsymnyń bastalýymen quttyqtaımyn. Jer-jerde saılaýshylarmen kezdesip, jańa oı-pikirler jınaqtady dep senemin.
Bıylǵy sessııa qasterli Táýelsizdigimizdiń 25 jyldyǵyn toılaıtyn kezeńge saı kelip otyr. Qazir álemdik ekonomıka asa kúrdeli kezeńderdiń birin bastan ótkerýde. Shekara talǵamaıtyn terrorızm men ekstremızm dúnıeniń barlyq qıyryn sharpyp keledi. Munyń bári jahandyq álemniń ajyramas bóligi – Qazaqstanǵa da yqpalyn tıgizýde. Soǵan qaramastan, biz zamannyń syn-qaterlerine laıyqty jaýap berý úshin zor qyzmetter atqaryp kelemiz.
Memleket basshysy budan ári elimiz Táýelsizdik tarıhynyń ekinshi shıregin tyń qarqynmen bastaıtynyna toqtaldy. Biz «Qazaqstan-2050» Strategııasynda kózdegen maqsattarymyzǵa úzdiksiz umtylatyn bolamyz. Aldymyzda úlken mindetter men aýqymdy jumystar tur. Bul oraıda, Parlamentke de zor jaýapkershilik júkteledi. 5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrýdyń Ult Josparyn zańnamalyq qamtamasyz etý qarqynmen jalǵasyn tabýy qajet. Elimizdiń damýyna qajetti kóptegen zańdar qabyldaý kerek. Olardyń ishinde kezek kúttirmeıtin, qysqa merzimde qabyldaý qajet zańdar bar. Men kásibı Parlamentimiz ózine júktelgen tarıhı mindetin abyroımen atqararyna senimdimin, dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Elbasynyń aıtýynsha, Parlamenttiń ekinshi sessııasy jumysyn jaýapty tarıhı kezeńde bastap otyr.
Birinshiden, Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereıtoıyn qarsy alýǵa daıyndalýda. Bul – jyldyń eń negizgi oqıǵasy. Bizge elimizdiń barlyq jetistigin saralaý qajet. Mereıtoılyq oqıǵanyń ózi túsindirý jumystarynyń qorytyndy kezeńi bolýy tıis. Biz qol jetkize alǵan naqty nátıjelerdi árbir qazaqstandyqtyń sezingeni qajet. Sondaı-aq, bolashaq josparlardy da aıqyndaý mańyzdy. Ekinshiden, biz Qazaqstandy jan-jaqty jańǵyrtý jónindegi Ult Josparyn júzege asyrýdyń jańa kezeńine kiristik. Parlamentke Úkimetpen birlesken syndarly jumys dástúrin jalǵastyrǵan jón. Jańa zańdardy ázirleý jáne qabyldaý jónindegi barlyq másele boıynsha Úkimetpen tyǵyz ári úılesimdi is-qımyl júrgizý kerek, bul rette zańdar jete pysyqtalýy jáne sapaly bolýy tıis.
Qazaqstan Prezıdentiniń aıtýynsha, ásirese, Senat pen Májilis depýtattarynyń halyqqa jańa zańnamanyń maqsaty men mindetterin túsindirýdegi rólin kúsheıtý mańyzdy. Eń aldymen, azamattardyń nazaryn zańdardyń ekonomıkalyq jáne áleýmettik oń áserine, bıznesti damytýdaǵy jáne halyqtyń keń aýqymynyń baqýattylyǵyn kóterýdegi paıdasyna aýdarý kerek.
Úshinshiden, álemdik ekonomıkalyq jáne saıası ahýal kúrdeli bolyp qalyp otyr. Álemniń kóptegen damyǵan jáne damýshy ekonomıkalary qıyndyqtardy sezinýde. Álemdik naryqtardaǵy baǵanyń quldyraýy men qubylmalylyǵy halyqaralyq saýdany álsiretti. Elder arasyndaǵy ınvestısııalyq aǵyndar kólemi tómendedi. Osynyń bári Qazaqstandaǵy ahýalǵa teris áser etýde, óıtkeni, biz álemdik ekonomıkanyń bir bóligimiz. Osyndaı jaǵdaıda Úkimet pen Ulttyq banktiń Daǵdarysqa qarsy is-qımyl josparyn júzege asyrý jalǵasady, ol jańa sharalarmen ýaqtyly tolyqtyrylyp otyrady.
Bes ınstıtýttyq reforma, ındýstrııalandyrýdyń ekinshi besjyldyǵy, «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty aıasynda ekonomıka ósiminiń jańa draıverlerin júıeli túrde qalyptastyrý qajet. Qazaqstannyń álemdik shıkizat ónimderi baǵasynyń qubylýyna táýeldiligin tómendetý jumystaryn jalǵastyrý mańyzdy. Sondyqtan biz, eń aldymen, shıkizattyq emes ónimderdi eksportqa shyǵaratyn kásiporyndardy memlekettik qoldaýǵa basymdyq beremiz, dedi Elbasy.
Memleket basshysy jańa geosaıası syn-qaterlerdi eskerý qajettigin de aıtty. Halyqaralyq qatynastar júıesi jetekshi derjavalardyń arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtyń ósýi saldarynan boljap bolmaıtyn sıpat aldy. Bul álemdik qoǵamdastyqtyń halyqaralyq terrorızmmen jáne ekstremızmmen kúresin qıyndatady.
О́tken jazdaǵy oqıǵalar kórsetkendeı, álemde birde-bir el terrorshylar shabýylynan qorǵalmaǵan. Sondaı-aq, terrorlyq qaýip-qater Qazaqstan úshin de ómir shyndyǵy bolyp tabylady. Jahandyq soǵystyń aldyn alý jáne adamzattyń óz-ózin ıadrolyq qarýmen joıyp jiberý qaýpi búgin qaıtadan halyqaralyq kún tártibindegi ózekti máselege aınaldy.
Táýelsizdik ǵasyrynyń ekinshi shıregin biz qıyn kezeńde bastaǵaly otyrmyz. Alaıda, bul jaǵdaı ǵasyr ortasynda jetemiz dep otyrǵan Uly maqsatymyz – Qazaqstandy Eýrazııanyń eń damyǵan elderi qataryna, ıaǵnı álemniń damyǵan memleketteri klýbyna qospaq nıetimizge kedergi jasamaýy tıis, dep atap ótti Memleket basshysy bul búkil memlekettiń, onyń ishinde bıliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵynyń burynǵydan da tıimdi jumys isteýin, qoǵamnyń birligin, tabysqa jetý jolynda tutastaı jumylýdy qajet etetinin atap kórsetti. Turaqtylyq jáne qazaqstandyqtardyń ózara túsinistigi men toleranttylyǵy jaǵdaıynda ǵana alǵa qoıǵan maqsattarǵa jete alatynymyzdy aıtty. Budan ári Elbasy osy sessııada qaralýy tıis zań jobalaryna toqtaldy.
Jańa sessııada sizder talqylap, qabyldaýlaryńyz kerek 50-ge jýyq zań jobasy bar. Jeti jańa zańdy depýtattardyń ózderi usynyp, Úkimet qabyldady. Bul bastamalar depýtattar korpýsynyń joǵary kásibı deńgeıin dáleldeıdi. 28 joba boıynsha talqylaý ótken sessııada bastaldy. 2016 jyldyń zań jobalary jumysynyń josparyna sáıkes Úkimet Májilistiń talqylaýyna 4 joba usyndy, taǵy 7 joba osy jyldyń aıaǵyna deıin usynylady. Birqatar zań jobalaryn Úkimet Májilistiń qaraýyna kezekten tys engizedi. Jalpylaı alǵanda, depýtattyq korpýsty mynadaı baǵyttar boıynsha úlken jumys kútip tur, dep atap ótti Memleket basshysy.
Birinshi. El qaýipsizdiginiń zańnamalyq negizin nyǵaıtý. Álemniń ózge elderi sııaqty Qazaqstan da tikeleı terrorlyq qaýip-qaterge kez boldy. Aqtóbe men Almatydaǵy terrorlyq aktilerdiń saldarynan Ulttyq ulan sarbazdary, polısııa qyzmetkerleri jáne eshbir jazyǵy joq azamattar qazaǵa ushyrady. Osyndaı jaǵdaıda memleket ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtýy tıis. Meniń tapsyrmam boıynsha ekstremızm men terrorızmge qarsy kúres, qarsy barlaý qyzmeti, daktıloskopııalyq jáne genomdyq tirkeý, probasııa, aqparattyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha 7 zań jobasy jasalyp, Májilis qaraýyna engiziledi. Depýtattardyń jobalardy muqııat qarap, osy jyldyń aıaǵyna deıin qabyldaýyn suraımyn, dep aıaqtady sózin N.Nazarbaev.
Ekinshi. Ult Josparyn júzege asyrýdy zańnamalyq qamtamasyz etý. Eń aldymen, ınstıtýttyq reformalardy tereńdetý úshin baǵalaý, kollektorlyq jáne jeke detektıvtik qyzmet, Zardap shekkenderdiń shyǵynyn óteý qory týraly zańnamalyq aktilerdi qabyldaý mańyzdy mánge ıe bolmaq.
Nazarbaev Ýnıversıtettiń halyqaralyq praktıkasy men tájirıbesin eskere otyryp, joǵary oqý oryndarynyń akademııalyq jáne basqarýshylyq derbestigin zańnamalyq turǵyda keńeıtý qajet.
Depýtattarǵa jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń derbes bıýdjetin engizý bóliginde zańnamaǵa qosymshalar qabyldaý qajet bolady.
Elektr energııasy máseleleri jónindegi zańnamaǵa birqatar ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý qarastyrylǵan. Olar energııany taratý shyǵyndaryn tómendetýdi jáne tıisinshe, tutynýshylar úshin onyń qunyn azaıtýdy qamtamasyz etý maqsatyn kózdeıdi.
Elbasy sol sııaqty, standarttaý týraly zańnamalar paketiniń de mańyzy zor ekenin aıtty.
О́zderińizge belgili, men Jer reformasy jónindegi komıssııanyń Jer kodeksiniń jekelegen normalaryna qatysty moratorııdiń kúshinde turý merzimin 2021 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin uzartý týraly usynysyn qoldadym. Jer reformasy jónindegi komıssııa qoǵamdy tolǵandyrǵan problemaly máselelerdi talqylaı otyryp, úlken jumystar júrgizdi. Úkimet engizetin jekelegen zań jobasynda kórinis tabýy tıis birqatar usynystar qalyptastyryldy. Atap aıtqanda, ol aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerlerdi berý prosedýralaryn jetildirý, olardyń utymdy paıdalanylýyna baqylaýdy kúsheıtý máselelerine qatysty, dep atap ótti Qazaqstan Prezıdenti.
Memleket basshysy jer zańnamasyna túzetýler engizý týraly sheshim qabyldaý kezinde Úkimettiń agroónerkásip salasyna qarjy tartý maqsatyn basshylyqqa alǵanyn eske saldy. Aýyl sharýashylyǵyn kóterý oǵan ilese kóptegen salalardyń damýyna jaǵdaı týǵyzbaq. Salaǵa yqpal jasaý úshin memlekettiń qanshalyqty kúsh-jiger jumsaǵanyn barlyq agrarshylar biledi. Ár jyl saıyn agrarlyq sektorǵa aıtarlyqtaı qarjy salynady, biraq olar barlyq ýaqytta birdeı ózin-ózi aqtap, keri qaıta bermeıdi. Qazirgi zamanǵy ekonomıkada olaı bolýǵa tıis emes. Sebep, aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiliginiń tómendiginde jatyr, ony kóterý úshin qosymsha qarjylar salý qajet. Búkil álemde agrarlyq sektorǵa ınvestısııalar tartý úshin jumys isteıdi.
Soǵan oraı Elbasy bizdiń memleketimiz de aýyl sharýashylyǵynyń deńgeıi men sapasyn kóterý úshin kóbirek kapıtal salymdaryn tartqysy keletinin aıtty. Eger bul jumys túsindirýden bastalyp, odan keıin ǵana zań qabyldanǵanda, onda ahýal basqasha bolar edi. Bul aspektilerdi zań shyǵarýshylar agrarlyq salany retteıtin zań jobalarymen jumys istegen kezde eskerýi tıis, dep atap ótti Memleket basshysy.
Úshinshi. Parlamentke úsh jyldyq kezeńge arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly zań jobasyn qarap, qabyldaýǵa týra keledi. Onda men aıtyp ótken jahandyq tendensııalar men syn-qaterlerdi eskere otyryp, 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan bıýdjet saıasatynyń qaǵıdattary men oǵan qatysty kózqarastar anyqtalatyn bolady. Memleket kepildendirgen áleýmettik pakettiń shyǵystary kólemin saqtaýdy zańnamalyq turǵyda qamtamasyz etý qajet. Áńgime birinshi kezekte zeınetaqylar, járdemaqylar, stıpendııalar jáne ózge de áleýmettik tólemaqylar týraly bolyp otyr, dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Elbasynyń aıtýynsha, bıýdjet saıasatyn qandaı da bolmasyn jaǵdaıda qazaqstandyqtardyń ómir deńgeılerin tómendetýge jol berilmeıtindeı etip qalyptastyrý qajet.
Ulttyq qordan beriletin kepildi transfertter týraly, sondaı-aq, respýblıkalyq jáne óńirlik bıýdjetter arasyndaǵy transfertterdiń kólemi týraly zańdar úsh jyldyq bıýdjetpen bir pakette ótedi. Parlament pen Úkimet bıýdjet qarjylaryn ıgerý máselesine qatańyraq baqylaý jasaýy tıis. Onyń ústine bıýdjet shyǵystaryn ıgermeý problemasy salalyq ta, óńirlik te deńgeılerde oryn alýyn jalǵastyrýda. Bólingen qarjylar ekonomıkany damytýǵa, jumyspen qamtýdy qamtamasyz etýge jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa jumys isteýi tıis, dedi Memleket basshysy.
Tórtinshi. Depýtattyq korpýstyń Qazaqstan bekitken birqatar halyqaralyq kelisimderdi ratıfıkasııalaý máselelerin qaraýyna týra keledi.
Besinshi. Parlament – ol halyq ókildiginiń basty organy. Sondyqtan Parlament palatalarynyń qyzmeti qoǵam úshin barynsha ashyq bolýy tıis. Zańdarǵa degen qajettilik pen olardy qabyldaýdyń búkil qısyny qazaqstandyqtarǵa túsinikti bolýynyń mańyzy zor. Kúzden bastap Senat pen Májilis jumystaryn, sondaı-aq, Parlament palatalarynyń birlesken otyrystaryn onlaın rejiminde tikeleı taratý oǵan jaǵdaı jasaıtyn bolady.
Memleket basshysy zań shyǵarýshylyq úderisiniń sheńberlerin keńeıte túsý qajettigine de toqtaldy. Jobalardy daıyndaý satysynda oǵan qoǵamdyq sarapshylardy, parlamenttik emes partııalardyń, ÚEU jáne BAQ ókilderin tartý qajet. EYDU elderiniń halyqty aldyn ala qulaqtandyrý jáne qajetti quqyqtyq jańa bastamalardy qoǵamdyq talqylaý jónindegi tájirıbesin belsendi paıdalanǵan jón, dep atap ótti Elbasy.
Prezıdenttiń aıtýynsha, zań shyǵarý úderisine qatysatyn memlekettik organdardyń barlyq basshylary, sondaı-aq, partııalyq fraksııalar qoǵamdy josparlanyp otyrǵan zańnamalyq bastamalar týraly turaqty túrde aqparattandyryp otyrýy kerek. Bul oraıda parlamenttik fraksııanyń bastamashylyq róli jáne «Nur Otan» partııasynyń barlyq qurylymdary men fılıaldarynyń yrǵaqty is-qımyly aıryqsha mańyzdy. Zańdardy qabyldaý úderisine degen mundaı kózqaras qazaqstandyqtardyń quqyqtyq mádenıetin arttyratyn bolady.
Otyrysqa tóraǵalyq etken Parlament Májilisiniń Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın barlyq depýtattar atynan Elbasyna Parlamenttiń ekinshi sessııasyn ashyp, aldaǵy jumystyń basym baǵyttaryn belgilep bergeni úshin zor alǵys bildirdi. Birlesken otyrysqa elimizdiń Premer-Mınıstri, Memlekettik hatshysy, Prezıdent Ákimshiliginiń Basshysy, Konstıtýsııalyq Keńestiń, Joǵarǵy sottyń jáne Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵalary, barlyq deńgeıdegi memlekettik organdar men buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi qatysty.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sózinen, depýtattar korpýsynyń aldyna qoıǵan mindetterden alǵan áseri týraly Májilis depýtaty Abaı Tasbolatov aıtylǵandardyń bári de barynsha ózekti máseleler ekenin aýyzǵa aldy. Áleýmettik jaǵynan qorǵalýǵa tıisti áljýaz toptarǵa qoldaý bildirý máselelerine Prezıdenttiń kezekti ret nazar aýdaryp, olardy jetildirý qajettigin aıtqany durys dep sanaıtynyn jetkizdi. Eldiń qaýipsizdigin saqtaý máseleleri jáne ony jetildirý týraly zań jobasy qabyldanatynyn aıtqany da meniń oıymnan shyqty. Men ózim burynǵy áskerı qyzmetker bolǵandyqtan, eldiń qaýipsizdigi máselesine birinshi kezekte nazar aýdaramyn. Búgingi tańdaǵy terrorıstik, ekstremıstik áreketterdiń bizdiń elimizge de jetkeni meni qatty alańdatady. Osyndaılardy boldyrmaý úshin zańnamalarymyzdy qatańdatý búgingi tańdaǵy ózekti mindetterdiń biri. Prezıdenttiń sondaı zańnyń qabyldanýy kerektigin aıtqany meniń oıymnan shyqty. Sol zań jobasy bizge osy qyrkúıek aıynyń aıaǵynda qaralýǵa keledi eken. Bul óte durys másele dep sanaımyn. Onyń azamattarymyzdyń tynyshtyǵyn saqtaý jolynda barynsha jetilgen, tıimdi bolýy úshin óz tarapymnan da úlesimdi qosýǵa daıynmyn, dedi Abaı Tasbolatov.
Parlament depýtattarynyń ishindegi aqsaqaldarynyń biri, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Qýanysh Sultanov ta Elbasynyń sózderi týraly óziniń aqjarma pikirin ortaǵa saldy. Prezıdent dúnıejúzilik qoǵamdastyqta, sonyń ishinde bizdiń elimizde bolyp jatqan jaǵdaılardy eskere otyryp, halqymyzdyń áleýmettik jaǵdaıyn tómendetpeý sharalaryna aıryqsha mán berdi. Qabyldanatyn zańdardyń bári de halyqtyń múddesine, ál-aýqatyn jaqsartýǵa qyzmet etýi kerektigin atap ótti. Sonymen qatar, ol qabyldanatyn zańdar aldymen halyq arasynda talqylanýy kerektigin aıtty. Sonyń ishinde «Jer týraly» Zańnyń qoǵamdaǵy ártúrli pikirlerdi eskermeı qabyldanǵandyǵyn mysalǵa ala otyryp, mundaıdyń aldaǵy ýaqytta oryn almaýyn eskertti. Sóıtip, zań qabyldaý isinde meılinshe ashyqtyq, talqylaý úderisteri barynsha móldir bolady. Zań jobalary múddeli toptar, ÚEU, BAQ ókilderiniń qatysýymen talqylanbaq. Qabyldanatyn zańdardyń qajettiligi halyqqa jetkizilip, keńinen tanystyrylyp otyrýy kerek. Mine, osyndaı máselelerge Elbasy óziniń sózinde erekshe ekpin túsirip aıtty, dedi depýtat.
Senator Sársenbaı Eńsegenov te Elbasy óziniń sózinde qaýipsizdikti saqtaý máselelerine erekshe nazar aýdarǵanyna tánti bolǵandyǵyn jetkizdi.
Prezıdent jahandyq qaýipter – terrorızm men dinı ekstremızm sııaqty náýbetterdiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyqtyrýlar engiziletin zań qabyldanatynyn atap ótti. Biz jazǵy demalys kúnderinde Aqtóbe, Atyraý oblystarynyń halqymen kezdestik. Sonda olardyń bári de biraýyzdan eldegi tynyshtyqtyń qamtamasyz etilýin talap etti. Elde tynyshtyq pen tatýlyq bolmasa, aldymyzǵa qoıyp otyrǵan maqsattarymyzǵa, uly murattarymyzǵa qol jetkizý múmkin emes. Prezıdent N.Nazarbaev Parlament sessııasyn ashqannan keıin depýtattarmen beıresmı jaǵdaıda kezdesken edi, sol jerde men oǵan atalmysh zańdy halyq kútip otyrǵanyn jetkizip, alǵa qoıylǵan mindetterdi olar qyzý qoldaıtynyn bildirdim. Sonymen qatar, Prezıdent úshjyldyq bıýdjettiń qabyldanatynyn aıtty. Osy jerde Elbasy ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa qaramastan, bıýdjetti qabyldaý barysynda barlyq áleýmettik kepildikter tolyq saqtalýy qajettigin talap etti. Bul da óte ózekti másele, dedi senator.
Sóıtip, jańa sessııa óziniń jumysyn bastap ketti. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń eldegi eń ózekti máselelerdiń zańnamalyq sheshimin mindettegen sózderi depýtattardyń da oıynan shyǵyp, olardyń qulshynysyn arttyrǵany kórinip turdy.
Jaqsybaı SAMRAT,
Láıla EDILQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretter Prezıdenttiń baspasóz qyzmetinen alyndy