Ádette tynysh ótetin demalystar maýsymy ústimizdegi jyly dástúrinen jańylǵandaı boldy. Jazdyń úsh aıynda birneshe rezonanstyq oqıǵalar oryn aldy. Dál osy jaz aılarynda iri álemdik oıynshylar arasynda mańyzdy kezdesýler ótip, uzaqqa sozylyp bara jatqan problemalyq máseleler talqylanyp, oń sheshimin tapty.
Demalystar maýsymy Túrki áleminiń elderi úshin de typ-tynysh bola qoıǵan joq. Baýyrlas túrik elinde álemdi eleń etkizgen sátsiz memlekettik tóńkeris, birneshe jaýyzdyq terrorlyq akt oryn aldy. Sondaı-aq, osy kezeńde Túrkııa men Reseı basshylyǵy arasynda mańyzdy kelissózder júrip, nátıjesinde taraptar burynǵy dostyq qarym-qatynastaryn qalpyna keltirýge sheshim qabyldady. Al muhıttyń arǵy betinde AQSh prezıdenttigine kandıdattar D.Tramp pen H.Klınton arasynda báseke qyza tústi. Qazirgi kezde eki úmitkerdiń de úlken eldi basqarýǵa múmkindigi teń delinip otyr.
Jazdyń asa «ystyq» bolǵanyna qaramastan, kúz de odan qalyspaıtyn syńaıly. Saıası oqıǵalar tizbegin «Úlken jıyrmalyq» elderiniń basshylary bastap bermek. Bul aıtýly basqosý bıyl alǵash ret Qytaıda ótkizilmek. Munyń osyndaı pishimdegi on birinshi kezdesý ekenin jáne onyń Qytaıdyń Hanchjoý qalasynda uıymdastyrylatynyn da aıta keteıik.
Mamandar qazirdiń ózinde sammıttiń tabysty aıaqtalatynyna úmitpen qaraıdy. Keleshekke serpin berer sheshimder qabyldanady dep senedi. «Úlken jıyrmalyqtyń» sammıti óziniń alańyna álemdegi asa yqpaldy memleket qaıratkerlerin tartatynyn da aıta ketkenniń artyqtyǵy joq.
Qytaı buqaralyq aqparat quraldarynyń habarlaryna qulaq túrseńiz, joǵary deńgeıdegi mańyzdy forýmǵa daıyndyqtyń úlken yjdaǵattylyqpen júrgizilgeni kóldeneń tartylady. Al dástúrge sáıkes bul basqosýǵa planetamyzda asa iri ekonomıkasy bar elderdiń birinshi basshylary jınalady. Dástúrli 20 memleketten bólek, bıyl qurmetti qonaq retinde birneshe basqa elderdiń ókilderi de shaqyrylypty. Atap aıtqanda, qabyldaýshy jaqtyń, ıaǵnı sammıt ıesi QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń arnaıy shaqyrýymen «Úlken jıyrmalyq» sammıtine qurmetti qonaq retinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qatysatyn bolady.
Sonymen qatar, 24 tamyzda Qytaıdyń partııalyq resmı gazeti «Jenmın jıbao» «jıyrmalyqqa» qatysýshylardyń tizimin jarııalady. Bul habarlamada myna memleketterdiń: Argentınanyń, Avstralııanyń, Brazılııanyń, Ulybrıtanııanyń, Germanııanyń, Úndistannyń, Indonezııanyń, Italııanyń, Kanadanyń, Qytaıdyń, Meksıkanyń, Túrkııanyń, Reseıdiń, Saýd Arabııasynyń, AQSh-tyń, Fransııanyń, Ońtústik Afrıka Respýblıkasynyń, Koreı Respýblıkasynyń, Japonııanyń basshylary, sondaı-aq, Eýropalyq odaq elderiniń jetekshileri kezdesýge qatysatyndyqtaryn qýattaǵany atap kórsetiledi.
Bul jolǵy sammıttiń onyń aldyńǵylarynan ereksheligi mynada: Hanchjoý sammıtinde «jıyrmalyqtyń» otyrysyn uıymdastyrýshylar barlyq qatysýshylardy tek ekonomıkalyq máseleler boıynsha talqylaýlar ótkizip, sheshimder qabyldaýǵa shaqyryp otyr. Qytaı tarapynyń atalǵan bastamasy qazirgi kezde álemdik ekonomıkanyń kúrdeli kezeńdi basynan ótkerip, is júzinde barlyq elderde ekonomıkalyq ósimniń baıaýlaǵanymen baılanystyrylady.
Kóptegen álemdik ekonomısterdiń sóz saptaýlaryna qaraǵanda, qazirgi kezde álemdik ekonomıkalyq ahýal burynǵysynsha daǵdarysty jaǵdaıda tur. Biraz elder ekonomıkalyq ósimniń baıaýlaýy, tómengi paıyzdyq mólsherleme, tómengi suranys, jumyssyzdyqtyń joǵary deńgeıi, úlken qaryzdar sııaqty problemalarmen betpe-bet qalyp otyr. Budan bólek, Ulybrıtanııanyń EO-dan shyǵýy jáne keıbir damýshy elderdegi toqyraý álemdik ekonomıkany qalpyna keltirý úderisine kedergi keltirýde.
Osyndaı jaǵdaıda, eń ıntensıvti ósimi bar álemdegi asa iri damýshy ekonomıkalyq sýbekt bola otyryp, Qytaı atalǵan máseleni sheshýge jańa qyrynan kelýi ǵajap emes. Atap aıtqanda, Beıjiń damyǵan jáne damýshy elderdiń ózara is-qımylyn úılestirýge septigin tıgizetin tujyrymdama men jospar usynyp, álemdik ekonomıkadaǵy ahýaldy aıtarlyqtaı jaqsartýǵa oń yqpal etýi ábden múmkin. Qysqasy, álem elderi Hanchjoýdaǵy G20 sammıtinen úlken úmit kútedi.
Sońǵy 10 jyl bederinde Qytaıdyń álemdik ekonomıkaǵa úlesi shamamen 40 paıyzdy qurady. Sóıtip, bul el shyn máninde álemdik ekonomıka ósiminiń lokomotıvine aınaldy. Tipti, 2015 jyly jahandyq saýda-sattyq kólemi teris sıpat alǵan kezdiń ózinde Qytaıdyń álemdik saýdadaǵy úlesi ósim bergenin atap ótken abzal. Osy oraıda, álemdik qoǵamdastyq, taǵy da qaıtalap aıtsaq, G20-nyń Qytaıda ótetin sammıtine úlken úmitpen kóz tigedi.
Qytaıdyń Azııanyń ınfraqurylymdyq ınvestısııa banki (AIIB), Jibek jolynyń Ekonomıkalyq beldeýi qory, BRIKS-tiń damý banki sııaqty bastamalary eldiń halyqaralyq ekonomıkalyq jáne qarjy tártibin reformalaýǵa belsendi qatysyp otyrǵanyn aıǵaqtaıdy. Sondyqtan Qytaı osy sammıt kezinde bastamashy rólin atqarady desek, qatelese qoımaspyz.
Munyń aldynda, ıaǵnı ústimizdegi jylǵy shilde aıynda G20 elderi saýda mınıstrleriniń kezdesýi ótken edi. Shanhaıdaǵy basqosý barysynda álemdik saýdany basqarýdy jaqsartýǵa baǵyttalǵan jahandyq saýda ósiminiń strategııasy, jahandyq saýdanyń ózara qunyn tómendetý, saýda jáne ınvestısııalyq saıasatty úılestirýdi kúsheıtý, saýdanyń ósimine qyzmet kórsetý arqyly yqpal etý, saýdany qarjylandyrýdy ulǵaıtý, saýda belsendiliginiń jahandyq ındeksin jasap, elektrondy saýdany damytýdy yntalandyrý máseleleri talqylanǵan bolatyn. Sóıtip, taraptar kóp qyrly saýda júıesin qoldaý úshin shekteý sharalaryn tómendetý qajet degen ustanymǵa kelgen edi. Kezdesýde, sondaı-aq, G20 elderi osy jyldyń sońyna deıin DSU-da saýda resimderin ońtaılandyrý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý qajettigi boıynsha mámilege qol jetkizgen-tin.
Qazaqstan úshin Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń G20 sammıti kúnderi bolatyn Qytaıǵa jumys saparynyń mańyzy da aıtarlyqtaı joǵary. О́ıtkeni, Aspanasty eli Qazaqstannyń strategııalyq áriptesi bolyp tabylady jáne ózara qyzyǵýshylyq týdyratyn máselelerdi der kezinde talqylap sheshý eki jaqqa da tek tıimdilik ákelmek. Qazaqstan óziniń Qytaımen strategııalyq seriktestigin berik saýda-ekonomıkalyq baılanystar negizinde qurýyn jalǵastyrýda.
Qazaqstan Shyǵystaǵy kórshisimen táýelsizdiginiń alǵashqy kúnderinen bastap tyǵyz qarym-qatynas ornatsa, bul úderis kúni búginge deıin el syrtqy saıasatyndaǵy basym baǵyttardyń biri bolyp kele jatyr. Qytaımen ózara senimge, túsinistikke, tarıhı kórshilestik tájirıbesi men berik saýda-ekonomıkalyq baılanystarǵa negizdelgen qarym-qatynasymyz qashanda turaqtylyǵymen aıshyqtalady. Tipti, Qazaqstan óz táýelsizdiginiń túrli jyldarynda betpe-bet kelgen ekonomıkalyq daǵdarystar ýaqytynda da Qytaımen yntymaqtastyǵyn joǵary deńgeıde saqtap qala aldy. Elimizdiń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń Qytaıǵa ótken jyldyń qyrkúıek aıyndaǵy sońǵy sapary barysynda atap ótkenindeı, «atalǵan sapardy eki el qarym-qatynastary tarıhyndaǵy betburysty kezeń dep aıtýǵa bolady. Buryndary Qazaqstan men Qytaıdyń yntymaqtastyǵy tek shıkizatty ótkizýge baǵdarlanyp kelse, búginde áńgime birlesip jańa ónimder óndirý, nysandar salý haqynda bolyp otyr».
Qazaqstannyń syrtqy saıasat tujyrymdamasyna sáıkes, Qytaıǵa Reseımen jáne Ortalyq Azııa elderimen birge Qazaqstan Respýblıkasy syrtqy saıasatynda erekshe oryn beriledi. Qytaı tarapy da aıryqsha atap kórsetip otyrǵanyndaı, Qazaqstanmen ózara tıimdi, izgi kórshilestik qarym-qatynas qalyptastyrý – QHR úshin de basym baǵyttardyń biri. Buǵan Hanchjoý qalasyndaǵy G20 sammıtine Qytaı basshylyǵynyń qurmetti qonaq retinde Elbasy Nursultan Nazarbaevty arnaıy shaqyrýy aıqyn dálel bola alady.
Sózimizdiń sońynda atap kórsetetin bir jaıt, Qazaqstan-Qytaı qarym-qatynasyndaǵy tabysqa joǵary deńgeıdegi konstrýktıvti saıası únqatysý serpin berip otyr. Nursultan Nazarbaevtyń Qytaı Tóraǵasy Sı Szınpınmen Tashkenttegi ShYU sammıtindegi sońǵy kezdesýi kezinde taraptar Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy qarym-qatynas kópjaqty strategııalyq seriktestiktiń jańa deńgeıine shyqqanyn erekshe atap kórsetken edi. Qytaıdyń jetekshi aqparat agenttikteri jazǵanyndaı, Beıjiń Astanamen qarym-qatynasyn energetıka, saýda-sattyq jáne týrızm salalarynda ári qaraı nyǵaıtýǵa daıyn.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Qytaıǵa osy jolǵy jumys sapary barysynda Qazaqstan Respýblıkasy men Qytaı Halyq Respýblıkasy arasyndaǵy strategııalyq seriktestik qarym-qatynastardy ári qaraı nyǵaıtýǵa oń yqpal etetin jańa ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkiziletini esh kúmán týǵyzbaıdy.
Rýslan IZIMOV,
qytaıtanýshy