Ustazdyń úlken úlesi

«Ustazdyń bıigi oılana qarasań – bıikteı beredi, úńile qarasań – tereńdeı beredi, qol sozsań – qarsy aldyńda, aınalsań – artyńda turǵandaı», dep Sokrat aıtqandaı, egemendi elimizdiń aldyńǵy qatarly otyz memlekettiń qataryna qosylýǵa tabandylyqpen jyljý qoǵamymyzdyń barlyq salasynda túbegeıli ózgerister engizip, jańa talaptar men jańartylǵan baǵdarlamalar belgilep otyr. Sonyń ishinde bolashaq urpaqqa álemdik deńgeıde bilim berý maqsatyna oraı, bilim mazmunyna jańasha qaraý – basty mindetterdiń biri. Qazirgi kezde bilim berýdiń jańa júıesiniń jasalynýy, bilim mazmuny men ádis-tásilderiniń jańarýy básekelestikke qabileti mol, shyǵarmashylyq baǵytta eńbektenetin, oı-qabiletimen erekshelenetin azamatty tárbıeleýdi kózdeıdi. Sapaly bilim el bolashaǵyn aıqyndaıtyn bas­ty kórsetkish bolyp tabylady. Búgin mektep partasynda otyrǵan búldirshinder erteń el taǵdyryn sheshetin azamattar. Olardyń sapaly bilim alýyn búgin qamtamasyz etý – muǵalimniń basty mindeti. «Teginde adam balasy adam balasynan aqyl, bilim, ar, minez degen qasıetterimen ozady», dep Abaı atamyz aıtqandaı, ozyq oıly bilimdar adamdar zamannyń, qoǵamnyń damýyna, ózgerýine úlesin qosyp keledi. Osyndaı qoǵamdyq áleýmettik mádenı ózgerister, damýlar mekteptiń oqytý prosesine áser etetini sózsiz. Kez kelgen oqytý belgili mólsherde adamdy damytady. Oqıtyn pán qanshalyqty jańa, baǵaly bolǵanmen, muǵalimniń sheberliginsiz iske asýy ekitalaı. Mu­ǵalim oqýshynyń belsendiligin týǵyza almasa, bergen bilim kútken nátıje bermeıdi. Oqýshynyń adam retinde qalyptasýy belsendilik arqyly júzege asady. Jańa tehno­logııanyń basty maqsattarynyń biri – balany oqyta otyryp, oı erkindigin, izdenim­pazdyǵyn qalyptastyrý, óz betinshe sheshim qabyldaýǵa daǵdylandyrý. Biz búgin basshylyqqa alyp otyrǵan «Bilim berýdegi Kembrıdj tásilderiniń teorııalyq negizderi» osy ustanymdy negizge alady. Iаǵnı, bala izdenýshi, bir-birine úıretýshi, al muǵalim baǵyt berýshi, nusqaýshy. Bul tásildiń basqa tehnologııalardan ereksheligi jeti modýl arqyly iske asady. Áıgili zertteýshi L.S.Vy­gotskııdiń «Dástúrli oqytý – bala damýyna tek qondyrǵy bolyp, damýǵa stıhııaly áser etse, ıaǵnı «damýdyń sońynda júrse», jańasha oqytý – «damytýdy ózimen birge ala júredi», degen bolatyn. Sondyqtan tek dástúrli oqytýmen shektelip qalmaı, muǵa­lim árqashan izdeniste bolyp, ózine jáne shákirtterine tıimdi jaqtaryn qarastyryp otyrýy tıis. «Sabaq – oqytýshynyń peda­gogıkalyq má­denıetiniń aınasy», deıdi A.Sýhomlınskıı. Jeti modýldiń ishinde ózimniń pánime tıimdisi, jaryqqa shyǵarary, bala­nyń qyzyǵýshylyǵyn oıatary, bilimin jetildireri qaısy eken dep kóp oılanǵanym ras. Saralaı kele, ár sabaqta bir nemese birneshe modýldi birden qoldanýǵa bolatynyn anyqtadym. Budan utylǵanymnan utqanym kóp boldy. Ár muǵalim óz sabaǵynyń –kósh­basshysy. Kóshti qalaı bastap alyp júremin dese de óz erki. Al kóshti durys baǵyttaı bilý muǵalimniń sheberligine baılanysty. Sabaq berý tásili úsh deńgeıden turady. Oqytý men úıretý tásili tómendegideı: Birinshi – balanyń qyzyǵýshylyǵyn oıatý, jańa sabaqty túsindirý kezindegi úırený prosesi. Bul burynǵy biletin bilim men jańa bilimdi ushtastyrýdan turady. Bilim berý men bilim alýda oqýshy­lar burynǵydaı tek tyńdap jáne kóshirip qana qoımaı, belsendilik tanytady. Ol kezde oqýshy: oılanýǵa, oqýǵa, sóıleýge, talqylaýǵa, jazýǵa, pikirlesýge, pikir talastyrýǵa mán beredi. Bilim berý men bilim alýdaǵy jańa tásilder arqyly oqytýda bilim daıyn kúıinde berilmeıdi, ol tek belsendi áreketter arqyly ǵana ıgeriledi. Oqýshylar ózara tyǵyz qarym-qaty­­­nasta bolyp, birlese áreket ja­saı­dy, dıalog qurady. Sabaqta oqýshylardyń taqyryp boıynsha óz oılaryn bildirýi, pikir almasýy – dıalog túrinde júzege asady. Toptyq ádisti qoldanǵanda oqýshylardyń bir-birimen aqyldasýy, qorytyndy oıdy bireýiniń shyǵyp aıtýy, al boljaý ádisin qol­danǵanda balalar mátinde ne týraly jazylýy múmkin ekendigin dıalog ústinde jetkizedi. Ekinshi – maǵynany taný, ıaǵnı jańa sabaqty bekitý prosesi bolyp esep­teledi. Bul kezeńde oqýshy jańa aq­parat­pen tanysady, taqyryp boıynsha jumys jasaıdy,tapsyrmalar oryndaıdy. Sonymen qatar, olar ıdeıany jetkizip qana qoımaı, sheshim tabý úshin bir-birine suraq qoıady jáne basqalardy qataryna tartady. Ár toptan bir oqýshy shyǵyp mátin mazmunyn qysqasha baıan­dap beredi. Úshinshi – oı tolǵanys, bul sabaqty qory­tyndylaý kezeńine jatady. Osy kezeńde úırenýshi ne úırengenin saralap, salmaqtap, ony qandaı jaǵdaıda qalaı qoldaný kerektigin topshylaıdy. Sodan oı túıe kelip, esse jazady. О́z oılaryn qaǵaz betine túsiredi. Bul modýldiń nátıjesi osylaı jalǵasady. Atap aıtar bolsam, oı-pikirin ashyq, erkin bildirý, bir-biriniń sabaq barysynda jibergen qatelikterin aıtý, jaqsy qasıetterden úırený. Mundaı jaǵdaıda oqýshynyń alǵan bilimderi esterinde kóp ýaqytqa saqtalady. Bul modýldiń taǵy bir ereksheligi – oqý­shylardy toptap oqytýy bolyp tur. Toptap oqytýdyń paıdasy týraly Ibn Sına (Avısenna 980-1037) by­laı degen bolatyn: «Eger bala jalǵyz oqyp, synyptastary joq bol­sa, bul oqýshy men úıretýshige or­taq qynjylys bolmaq. Sondyqtan eń jaqsysy – balalar oqý-tárbıe úr­­di­sinde úlgili minezge bir-birinen úıre­netin ujymdyq oqytýdy uıym­dastyrý». Balalardy ujymdyq oqytýdyń paıdasy qandaı degenge keler bolsaq, birinshiden, namys pen maqtanysh tárbıelenýshini ózgelerden keıin qalmaýǵa mindetteıdi; ekinshiden, sóıleý mádenıeti qalyptasady; úshin­shi­den, oqýshylar ózara dostasady, birin-biri syılaýǵa úırenedi, ózara jarysady, tabysady. Sonymen, topqa bólip oqytqanda oqýshylar­dyń talpynysy artady, ár oqýshy ózin jeke tul­ǵa retinde sezinedi jáne óz úlesin qosýǵa talaptanady. Bir adamnyń aıtqanynan góri, birneshe adamnyń aıtqany esinde tez jattalady. Modýldiń taǵy bir satysy: «Ta­lant­ty jáne daryndy balalardy oqytý». Ras, izde­nýshi muǵalim ba­la boıyndaǵy týa bitken túrli qasıetterdi dál baıqap, onyń sapalyq erekshelikterine baǵa berip, ári qaraı óz betinshe damyta túsýine jaǵdaı týǵyzýy kerek, kómektesýi qajet. Bul úshin, árıne, ustazdyń ózi de ózgerýi, ıaǵnı dástúrli oqytýdyń súrleýinen arylýy tıis. Sóıtip, oqytýdyń jańa mazmunyn jasaýǵa betburysty árbir muǵalim ózinen bastaǵany jón. Muǵalim shákirtke bilim, bilik, daǵdy berip qana qoımaı, aqyl-oıy men qabiletiniń damýyna kóńil bólip, «oqı alýǵa úıretý kerek». Daryndy jáne talantty balalardy oqytýda myna qaǵıdalardy este ustaǵan durys. Balanyń boıyndaǵy qumarlyǵyn, qyzyǵý­shy­lyǵyn joıyp almaı, onyń únemi alǵa jyljýǵa degen tabıǵı talap-tilekterin, suranys pen muqtajdaryn eskerý, shyǵarmashylyǵyn jetil­dirý; bilimdi óz betinshe izdený arqyly alýǵa qolaıly jaǵdaı jasaý; ózin-ózi damytatyn tulǵa qalyptastyrý. Osy qaǵıdalardy ushtastyratyn bolsaq qana oqýshy óziniń darynyn erkin sezinedi. Boıyndaǵy «meni» oıanady. Basqalardan artyq tapsyrma alý olardy shabyttandyra túsedi. Muǵalim balany qanattandyrý úshin, ózine senimin molaıtý úshin izdeniste bolýy shart. Túrli jarystarǵa qatys­t­yryp, alǵa umtylǵan talabyn artqa tartpaı sabaq ústinde bilimin shyńdaǵan durys. «Nashar muǵalim aqıqatty ózi aıtyp beredi, al jaqsy muǵalim oqý­shynyń ózin izdenýge je­teleıdi», – deıdi nemis pedagogy A.Dısterverg. Muǵalim oqytýǵa kirispes buryn oqýshylardyń minezderin zerttep, bilimderin tekserýi tıis. Ár balanyń bilim dárejesi qanshalyqty ekenin saralap alǵannan keıin, onyń alǵa jyljýyna yqpal etýge mindetti. Ár ýaqytta bala bilimin alǵa qoıý­­shy ustaz úlken kórsetkishke qol jetkizý jolynda talmaı talaptanyp, sharshamaı eńbektense ǵana bilim sapasy jaqsarady. Eldi ósiretin de, eldi tómen túsiretin de – bilim. Sondyqtan qolda bar amaldardy tıimdi paıdalaný ata-ana men muǵalim úlesinde. Tolqyn QAIYRJANOVA, qazaq orta mektebiniń bastaýysh synyp muǵalimi Soltústik Qazaqstan oblysy, Shal aqyn aýdany Sýretti túsirgen Erlan Omarov, «Egemen Qazaqstan»