Momyshuly jáne Máskeý

«...Urpaq atar seksen men júz­digimdi, Tarıhtyń tereńinen sóz kelgende»  dep  kóregendikten  aı­typ ketken sózderine saı, Baý­keńniń júz jyldyq mereıtoıy ótken jyldyń  basynda Máskeý­de  bastalǵany málim.   Taraz qa­la­syndaǵy «Baýyrjantaný» ǵy­ly­mı-zertteý ortalyǵy ázirlep, Máskeýdegi «Murager» qoǵamy­nyń prezıdenti Jánibek Elek­baevtyń, «Qazaq tili» qoǵamynyń jan-jaqty  kómektesýimen,  Qa­zaq­­stan elshiliginiń  basshylyq jasap, qoldaý kórsetýimen  Más­keýdiń «Lenom» baspasy Baýyr­jan Momyshulyna arnalǵan «Le­gendarnyı batyr» jınaǵyn ja­ryqqa shyǵaryp edi. Osy jı­naq­tyń  Qazaqstan elshiliginde ót­kizilgen tusaýkeser-tanysty­ry­lymy – Baýyrjan  Momysh­uly­nyń 100 jyldyq mereıtoıynyń be­tashary boldy. Buǵan  Reseı Mem­lekettik Dýmasynyń, Más­keý Úkimetiniń, Reseıdiń Qor­ǵanys mınıstrliginiń, О́ńirlik damý mınıstrliginiń,  Máskeýdegi Uly Otan soǵysy jáne Qarýly Kúshter murajaılary  qyzmet­ker­leriniń, kózi tiri panfılovshy ardagerlerdiń ókilderi, general I.V.Panfılovtyń qyzy Maııa Panfılova,  Baýkeńniń Máskeýde turatyn perzenti Elena Baýyr­janqyzy Korkına, Qazaqstannan ha­lyq jazýshysy Sherhan Mur­taza bastaǵan azamattar qatysty. Tusaýkeser rásimin  ashqan Qa­zaqstan elshisi Zaýytbek Tu­rys­bekov «Legendarnyı batyr»   kitabynyń   Ba­­ýyrjan Momysh­uly­nyń  rýhanı murasyna qo­syl­ǵan eleýli qazyna ekenine nazar aýdaryp,   atalǵan jı­naq dańq­ty batyrdyń esimin  máńgi este qaldyrýǵa,  halyqtar ara­syn­daǵy  dostyq qarym-qatynas­tardy  damytýǵa, urpaqtardyń  adamgershilik beınesin qalyptas­ty­rýǵa  jol asha túsetinin aıtty. Urpaq aýysyp, zaman ózgerip, qandaı qoǵam ornyqsa da, Ba­ýyr­jan Momyshulynyń tarıh qa­lyp­tastyrǵan birtýar tulǵasy  men  dáýir bas ıgen  qaharman­dy­ǵynyń ózgermeıtin  óz shyndyǵy bar.    Reseılikter keshegi hám bú­gingi býynynyń Keńes Odaǵynyń Batyry,  bir ózi bir halyqtyń na­mysyna aınalǵan dańqty qazaq Baýyrjan Momyshulynyń esimi men erligin qurmettep, qaster­leýde. О́ıtkeni, Baýyrjannyń  er­ligi  – Máskeýdiń máńgilik ta­qy­ryby. Baýkeńniń, Aleksandr Bek aıtatyn «famılııasy joq adamnyń»  atyn aıdaı álemge  jaı­­­ǵan,  erligin tanytqan Máskeý  túbindegi  surapyl shaıqastar. Onyń ataǵy men dańqy  adam­zat­ty  azat etken Uly Jeńistiń  bol­mysymen birtutas deıtinimiz de sondyqtan. Baýkeńniń uly toıy­nyń Máskeýden bastaý alǵany,  buǵan eń aldymen Máskeý jurt­shylyǵynyń   yqylas bildirgeni    – tarıhı shyndyq pen  ómir  shyn­dyǵynyń    ózara úndesýi edi  dep túıindeıtinimiz de  sol sebepti. Orys eli Baýyrjan Mo­myshulyn ózderiniń bas qalasyn jaýǵa bermegen   jaýynger qol­basshy, general Panfılovtyń senimdi serigi, Volokolamsk tas jo­lyndaǵy «Arpalystyń» (A.Bek ro­many)  shyn ıesi, «Moskva úshin shaıqastyń»  eń basty  keıip­ker-avtory dep biledi. Uly Otan soǵysy jylda­rynda, qandy maıdan tósinde Panfılov pen Baýyrjandar shyń­­­daǵan shyn mánindegi dos­tyqtyń búgingi Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy ózara  yn­ty­maqty  baılanysty baıytýǵa, ásirese, eki taraptaǵy da ót­kendi bilińkiremeı ósip kele jat­qan  jas býynǵa tarıhı taǵylym bola alatyndyǵyn  esten shyǵarýǵa bol­maıdy.  Qa­zaq­stan úshin, qa­zaq­­tar úshin bul soǵys  – keshegi ortaq tarıhtyń bir bólshegi.  Ba­bańnyń qa­ny tógilgen, atańnyń súıegi jat­qan, ákeńniń esimi ta­sy­na oıyp ja­zylǵan topyraq qalaı jat bolady? «Soǵys kór­gen áke­ler­den jaralyp, soǵys kór­gen ana­lardy emgen» urpaq muny  jaq­sy túsinse kerek. Qan maıdanda qaza tapqan  myń­­daǵan jerlesterimizdiń, so­nyń ishin­de birqatar Keńes Odaǵy Ba­tyr­larynyń  súıegi Reseı jerinde  jatyr.  Núrken Ábdirov Rostov ob­ly­synda, Júnisbaı Qa­ıypov pen Tólegen Toqtarov  Nov­gorod obly­syn­da, Álikbaı Qo­saev,  Musabek Seń­girbaev, Narsutbaı Esebolatov Máskeý ob­lysynda, Boran Ny­san­baev Orel oblysynda, Qarsybaı Sy­pataev Qal­maq Respýblıkasynda jerlengen. Dýbosekovo beketindegi as­pan­men astasqan alty sol­dat­tyń tas beınesinen túzilgen 28  pan­fı­lov­shylarǵa arnalǵan, 1975 jyly tur­ǵyzylǵan  alyp me­mo­rıal­dy aly­ńyz. Bul – jıyrma segiz panfı­lovshylar sapynda bolǵan alty ult ókilderiniń  ór tulǵasyn  ór­nek­te­gen tas tuǵyrlar.  Alaıda, qa­zir­gi­deı zaman ózgerip, Uly Otan so­ǵy­syna degen kózqaras ózge­she­lenip jat­qan kezde panfılovshylar  erligine kúmánmen qaraýshylar kez­de­setindigin aıtpasa bolmas. Ony qol­­dan jasalǵan erlik  deıtinder  bar. Biraq myna bir oqıǵany eske tú­sirip kórelikshi. 1941 jyldyń qa­harly qarashasynyń 16 juldy­zyn­da Máskeýge qaraı órshelene um­tylǵan jaýdyń tank dıvızııa­la­ry­na  qarsy   Volokolamsk tas joly tusynda, Dýbosekovonyń oıyq-oıyq ormandy dalasynda  Panfılov dıvızııasynyń  qantógisti qor­ǵanys urystaryn júrgizgenin eshbir tarıh joqqa shyǵara almaıdy. Bul soǵystyń deregin Baýkeń  «Moskva úshin shaıqas» kitabynda tarıhı turǵyda tııanaqtap berdi. Muny erlik emes dep kim aıta alady? Nelıdovo derevnıasynda ba­ýyr­las­tar zıraty bar.  Derevnıada 1967 jyldan beri Batyr-panfı­lovshy­lar murajaıy jumys isteıdi. Mu­rajaıda I.Panfılovtyń, B.Mo­mysh­­uly­nyń, V.Klochkovtyń jáne bas­qa da qaharman jaýyngerlerdiń ómiri men erligine baılanysty myń­­­daǵan  eksponattar jınaq­tal­ǵan. Panfılovshylardyń erligi álem­ge tanylǵan 16  qarashaǵa oraı­lastyryp  saltanatty túrde ashyl­ǵan  Batyr-panfılovshylar mura­ja­ıy  40 jyldan beri júıeli ju­mys istep keledi. Murajaıdyń   jas­tarǵa tarıhı-patrıottyq tár­bıe berýde, eki el halyqtarynyń  soǵys jyldarynda shyńdalǵan   dos­­tyǵyn odan ári damytýda  erekshe  orny bar. 2007 jyly Qazaq­stan elshiliginiń qoldaýymen  Ba­tyr-panfılovshylar murajaıynyń    qurylǵanyna 40 jyl tolýy   la­ıyqty atalyp ótti. 2005 jyly Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń  jeke tap­syrmasy boıynsha Volokolamsk qa­­lasynda Keńes Odaǵynyń Batyr­lary Ivan Panfılov pen Ba­ýyr­jan Momyshulynyń músinderi  or­natylǵan bolatyn. Elimizdiń bas­shysynyń  Volokolamsk qalasynda qos batyrdyń músinderin  ashý rási­minde sóılegen sózinde  I.Panfılov pen B.Momyshulynyń  Qa­zaq­stanǵa da,   Reseıge de birdeı ortaq, asa qadirli adamdar bolǵanyna nazar aýdaryp, bul ornatylǵan es­kert­­kish-belgiler Máskeý men Sta­­lıng­radtyń, Kýrsk men Ber­lınniń túbinde qaza tapqan belgili hám bel­gisiz barlyq jaýyn­ger­lerdiń de rý­hyn beıneleıtinin atap kór­set­keni keıingi talaı jı­yn­darda  qaı­ta­la­nyp,   tilge tıek bolyp júr. Qazaqstandyqtardyń Máskeý tú­bindegi eresen erliginiń osy eskertkishteri  búginde Qazaqstan elshiligi dıplomattarynyń,  Reseı qa­zaqtarynyń taǵzym etetin  qasterli  ornyna   aınaldy.  16  qarasha kúni jáne dástúrli   Jeńis  meıramynda  Panfılov dıvızııasy jaýynger­le­ri­niń erligin eske alyp, 28  panfı­lovshylarǵa arnalǵan  memorıalǵa,  Nelıdovo derevnıasyndaǵy baýyr­las­tar zıratyna, Volokolamsk qa­la­syndaǵy Batyrlar alleıasynda turǵan  Ivan Panfılov pen Baýyr­jan Momyshulynyń eskertkish mú­sinderine gúl shoqtaryn qoıý,  Ba­tyr-panfılovshylar mura­ja­ıyn­­da bolý  – jyl saıynǵy bo­rysh­ty is bolyp qalyptasty. Reseı astanasynyń merekeli jyly  Baýkeń rýhyna adaldyǵyn aı­qyndaǵan qasıetti isiniń biri Más­keýdiń № 229 orta mektebine Baýyrjan Momyshulynyń esiminiń berilýi edi. Bul batyrǵa  eń al­dymen qazaq halqyna  kórsetilgen zor qur­met dep qabyldandy. Buǵan deıin Máskeýdegi Álııa Mol­daǵulova  atyndaǵy № 891 or­ta mektep aqtóbelikterdiń, Pskov ob­ly­­syndaǵy Mánshúk Má­metova atyn­daǵy orta mektep  batys­qa­zaq­stan­dyqtardyń qam­qor­lyǵyn­da bo­lyp kele jatsa, Áýlıeata jurty Baýyrjan atyn­daǵy mektepti birinshi kúnnen qam­qorlyq aıasyna aldy.  Jam­byl obly­sy­nyń ákimi Qanat Bo­zymbaev pen onyń orynbasary Meırambek Tó­lepbergenniń bas­shylyǵymen, jam­byldyq isker aza­mattardyń qoldaý-kómegimen   Baý­keń mektebi túbegeıli ja­ńa­ryp, jańadan jab­dyqtalyp, ja­raq­ta­nyp,  mu­ra­ja­ıy ashy­lyp, aý­lasyna músini ornatyldy. Bú­ginde ishi-syr­tynyń áspettelip, ásemdelýi, jal­py jabdyqtalýy jaǵynan Álııa mek­tebi men Ba­ýyrjan mektebine teńdese ala­tyn bilim uıasyn búkil Más­keý­den tabý ońaı emes. Muny más­keýlikterdiń ózderi de mo­ıyndap otyr.  Aqtóbelikterdiń Álııa mek­tebin, jambyldyq­tar­dyń  Ba­ýyrjan mektebin qazirgi zamanǵy oqý-tehnıkalyq qural-jabdyq­tarymen jaraqtandyrýǵa  jum­saǵan qar­jy­laı  kómeginiń jal­py somasy   bir mıllıon AQSh dol­laryna jetti. Máskeý jurtshylyǵy jýyr­da  Ádebıetshilerdiń ortalyq úıinde Baýyrjan Momyshulyn eske alýǵa arnalǵan  saltanatty keshke jı­nal­dy. Elshiliktiń qoldap, kómek­tesýi­men, keshtiń uıymdas­ty­ry­lýyna Reseı Ja­zýshylar odaǵy, Ádebıet­shi­lerdiń ortalyq úıi, Más­keýdegi «Murager» jáne «Qa­zaq tili» qo­ǵam­dary, máskeýlik stýdent-jas­tar­dyń «Jas qanat» uıymy   uıytqy boldy. ...Kenet keń zaldy Levıtannyń áıgili daýysy kernedi: «Tyń­da­ńyz­dar! Tyńda­ńyzdar! Máskeýden sóı­lep turmyz!..». Ile-shala «Qa­sıet­ti soǵys» áni qalyqtady. Án qanatyna ilesip,  keshti júr­gi­zýshi – Qazaqstannyń mádenıet qaı­rat­keri, belgili ónerpaz Aby­laıhan Ospanov «...Budan jetpis jyl buryn Máskeý túbinde  qantógis shaıqastar bolyp jat­ty... Sol qan maıdannyń orta­synda qazaqtyń qaısar uly Ba­ýyrjan júrdi...» dep  tebirente sóz bastady. Buǵan akademık-jazýshy Sábıt Muqa­novtyń «Ba­tyr inim Baýyrjanǵa» óleńiniń: Iа mnogo proshel  ı tropınok, ı trass, Nemalo ývıdel stran, I vmesto prıvetstvııa   slyshal ne raz: Moskva, Kazahstan, Baýrdjan! Togda, voshıshene chıtaıa v glazah Gavansev, prajan, parıjan, Byl gord, chto geroı etot  slavnyı  – kazah, Zemlıak moı – stalnoı Baýrdjan, – degen  órshil joldary  jalǵasty. Sahna tórinde – batyr   beınesi. Ekrannan «Za namı Moskva» fılminiń  fragmentteri ótýde. Kıno kórinisteri aıasynda  Alma­tyda qurylǵan  Panfılov dı­vı­zııasynyń  tarıhy baıan­da­lyp, ja­ýyngerlerdi joryqqa at­tandyr­ǵan Jambyl aqynnyń  jyr jol­dary tasqyndaı tó­gi­ldi.   Ol  birte-birte  áıgili «Je­ńis kúni» ániniń áýenine ulasty. Osy keshtiń súıinshi hám sú­ıinishti jańalyǵy –  «Erdiń eri – Baýyrjan» dep atalatyn ja­ńa ánniń tusaýy kesilgeni. Ánniń sózi men sazynyń avtory – halyq­aralyq A.Fadeev atyn­daǵy jáne «Alash» ádebı syı­lyq­tarynyń laýreaty, belgili aqyn ári sazger  Tursynaı Orazbaeva.  Mátindi oryssha aýdarǵan – aqyn Lıýdmıla Shıpahına. Ja­ńa ándi birinshi ret Más­keýdegi stýdent jastardyń «Jas qanat» qoǵamdyq uıymynyń músheleri oryndady. Iá, Baýyrjan batyrdyń byl­­tyr Máskeýde bastalǵan toıy keń baıtaq atamekenimizdi aralap kelip, qaıtadan  Más­­keý­­de  to­ǵysty. Ol joǵa­rydaǵy kesh edi. Baýkeń tý­raly  kez kelgen keleli keńes, keń tolǵaý ár­qashan ańyzdy emes aıǵaqty, aqı­qatty, shyn­dyqty alǵa tar­tady. Más­keý­likter  Ba­ýyrjan Mo­mysh­uly jaıly sa­lıqaly sózge qush­tar, onyń zamannan za­manǵa ót­ken  ór tul­ǵasyn,  eskirmegen er­li­gin qa­dirleıdi, qurmet tu­tady. Mine, Baýyrjan Mo­mysh­­ulyna arnal­ǵan bul  kesh  qahar­ma­nyn qas­terleıtin, óz er­lerin  es­kere biletin qa­zaqy qa­sıe­ti­mizdi taǵy da ta­nytty. Kúni keshe aramyzdan ketken kórnekti  qalamger Ázilhan Nur­shaıyqov jazǵan ataqty «Aqıqat pen ańyz» romanynda  mynadaı bir sát bar: Baýyrjan Momysh­uly mindetti áskerı boryshyn óteýge attanatyn kezde ákesi  bata beredi.  Sol batany Baýkeń umyt­paı, esinde saqtap júredi eken. Isi qa­zaqtyń maq­tany­shyna aına­la­tyn altyn aıdar uly­na Momysh baba batasymen sóz aıaǵyn túıelik: Aq júrek bolyp joldasyń, Adaldyq seni qoldasyn. Jaqsylyq úshin tiresseń, Janyńdy aryń qorǵasyn. Aryndy bolsyn shabysyń, Alymdy bolsyn tabysyń, Naızadaı bolsyn namysyń, Er jigitke bári syn. Qıyndyq kórseń muqalma, Aýyrlyq kórseń juqarma, Qamqorshy bolyp kishige, Úlkendi úlgi tut alǵa! Serikqalı BAIMENShE , «Egemen Qazaqstan» –  Máskeýden..

Avtor týraly anyqtama

Serikqalı BAIMENShE «Egemen Qa­­­­­zaqstan» ga­zeti­niń Más­keý qala­syn­daǵy ókil tilshisi qyzme­tine kiristi. Biz búgin árip­tesimizdiń al­ǵash­­­qy ma­qalasyn berip otyr­myz. Ol 1956 jyly týǵan. 1977 jyly QazMÝ-diń jýr­na­lıs­­tıka fakýltetin bitirgen soń Aq­tóbe ob­lystyq «Kom­mýnızm jo­ly», res­pýb­lı­kalyq «Lenınshil jas» ga­zet­terinde eńbek etti. Syrtqy ister mı­nıstrliginiń ekin­­shi hatshysy qyz­metin atqaryp, Parlamentte ja­ýap­ty jumysta boldy. Qazir Qa­zaq­stannyń Reseıdegi elshiliginiń birinshi hat­shy­sy. Fılologııa ǵylym­da­ry­nyń doktory.