Qazaqtyń balalary nelikten shetinen baı-manap bolýǵa umtylady. Ártúrli jolmen oqýǵa túsedi de ony bitirgesin bedeldi jumysqa turýy úshin taǵy da tanys-tamyr izdep, «áke-kókelep» júretini bar. Mysaly, ár jyly mektep bitirýshi túlekterdi sózge tartyp, qandaı oqýǵa túsýge talaptanyp júrgenin suraı qalsań, mindetti túrde zańger, ekonomıst, memlekettik basqarý, menedjment, munaı salasy mamandyqtaryn meńgergisi keletinin aıtady. Buǵan bir jaǵynan qýanyp qalasyń.
Biraq... Taǵy da osy «biraq» degen sóz aldymyzdan kese-kóldeneń shyǵyp, barlyq arman-maqsattarymyzdyń byt-shytyn shyǵaryp kete beredi. Biz tizip shyqqan mamandyqtardy meńgerý úshin qaltań qazirden qalyń bolýy kerek. Qarapaıym aýyl balasy UBT-dan joly bolyp, grantqa iligip ketse jaqsy. Olaı bolmasa qınalady. Sodan kelip dostarynan bir saty tómen bolǵysy kelmeı, «qymbat oqýǵa» talpynady. Jolyn tabady. Joly – ata-ananyń qaltasyn «qaǵý». Joǵary oqý ornyn bitirdi. Jumys tabyla ma? Osy básekelestikti qalaı qoıdyrýǵa bolady? Mundaı jalǵan básekelestik balalarǵa bolashaǵyn durys boljaýǵa múmkindik bere me? «Bálensheniń balasy ekonomıstiń oqýyna tústi, meniń balamnyń odan qaı jeri kem?», degennen góri, qazirgi qoǵam damýynyń yǵyna jyǵylyp, arzan bolsa da suranysqa ıe mamandyq tańdaýdy nege oılastyrmaımyz?
Orta bilim beretin polıtehnıkalyq, kásiptik ýchılısheler týraly túsinigimiz Keńes zamanynda basqasha qalyptasty. Iаǵnı, mektepte úlgerimi tómen, tártibi nashar balalardy 8 synyp bitirgennen keıin osyndaı oqý oryndaryna jiberetin. Al qazir zaman ózgerdi. Oqý baǵdarlamalary da birshama kúrdelenip, kásiptik kolledjderdiń alǵa qoıǵan maqsattary da aıqyndala bastady. Buryn tek tiginshi, etikshi tárbıelep shyǵaratyn oqý oryndary qazirgi tańda qajet mamandyq ıelerin tárbıelep, oqytyp shyǵarýǵa belsene kúsh salýda. Máselen, qurylysshy, árleýshi, shashtaraz, aspaz, turmystyq tehnıkalardy jóndeıtin mamandardy – qazir emge izdeseńiz tappaısyz. Bir jaǵynan oqý aqysy qalta kótererlikteı, ekinshi jaǵynan oqýdy bitire salysymen tanys-tamyrsyz-aq jumys taýyp alýǵa bolady. Osyndaı mamandyqtarǵa bizdiń qazaq balalary nege barǵysy kelmeıdi? Álde olar mundaı oqý ornynda oqýdy ar sanaı ma? Qazaq balasy tek joǵary oqý ornynda bilim alsyn degen ereje esh jerde jazylyp turmasa da olardyń sanasyna ábden bul bekip qalǵan. Statıstıka málimetterin bylaı ysyryp qoıa turyp, qarapaıym mysaldarmen sózimizdi dáleldep kóreıik.
Etigińiz jyrtylyp qaldy ma? Dereý aıaq kıim jóndetetin jerge ala júgiresiz. Sál ǵana ókshesi jelingen etigińizdi jóndep 500 teńgeni qaǵyp alyp otyrǵan ózge ult jigitiniń eptiligine mán bermeısiz. Al zańger mamandyǵyn osydan eki jyl buryn alyp shyqqan ulyńyz jumys taba almaı, taǵy da sizdiń tapqan-taıanǵanyńyzdy iship-jep úıińizde jatyr.
Kóligińizdiń dóńgelegi jarylyp qaldy ma? Oqasy joq, kórshi Sergeıdiń tehnıkalyq qyzmet kórsetý stansasyna baryp jóndetip ala salasyz. Al sizdiń memlekettik basqarý mamandyǵyn alǵan balańyz bul kezde árbir mekemeniń esiginen syǵalap, túıindemesin taratyp júr.
Kórshińizdiń balasy taıaýda ǵana mektep bitirip, kásiptik-tehnıkalyq kolledjge oqýǵa tústi. «E» dedińiz de qoıdyńyz. О́z balańyzdyń bedeldi oqý ornynda oqyp jatqanyn, onyń bıyl bitirip, dıplom alyp shyǵatynyn maqtanyshpen aıtasyz. Ol kún de jetti delik. Balańyzǵa jumys izdeý degen problemanyń bar ekenin endi sezine bastadyńyz. Biraq bilikti mamandyq ıesi balańyzǵa jumys taba almaı júrgenińizdi de keıde maqtanysh kóretin sııaqtysyz. Al qarapaıym ǵana elektr-dánekerleýshi mamandyǵyn alyp shyqqan Ivannyń balasy áldeqashan bir bedeldi fırmaǵa jalaqysy táp-táýir jumysqa turyp alǵanyn eskere bermeımiz.
Taǵy bir aıta ketetin jaǵdaı, vokzaldarda júk tasýshy jigitterdi kórgende jaǵańdy ustaısyń. Perronnan taksıge deıin bir sómke júgińdi jetkizip berý úshin 500 teńgeni az ǵoı deıtinin qaıtersiń. Meıli ǵoı, júgińdi de bireý ákelip, máshıneńe salyp berý kerek. Aıaq-qoldary balǵadaı, tepse temir úzetin sol jigitterdi sózge tartyp: «Basqa jumys nege istemeısińder?» deseń: «Kezinde áke-sheshemizdiń oqytýǵa aqshalary bolmady, endi basqa ne jumys qaldy bizge?» dep saly sýǵa ketip turǵany. Olardyń da erteń balasy bolady. Sonda arba súıretip tapqan nápaqasymen ol da balalaryn oqyta almaıdy. Áli de sanasyna eshteńe túıe qoımaǵandardyń tabys tabý degen tek joǵary bilim alǵan adamnyń mańdaıyna buıyrǵan baq dep oılaıtyny qynjyltady. Arzan oqý oqyp ta bilikti maman bolyp shyǵýǵa bolatynyn nege túsinbeımiz?
Bizdiń ishimizde jalǵan básekelestik bar. О́zgemen básekelesemiz. Biraq, qalaı ozyp ketý kerek ekenin bilmeımiz. Olardan ozýdyń joly shirenip, bir mekemeniń bastyǵy bolyp otyrý dep oılaımyz. Qazirgi shyndyq olaı emes. Elbasy saıasaty negizinde kishi kásipkerlik Otanymyzda damyp keledi. Endeshe osyndaı qysyltaıań shaqta qazaqtyń jigerli jigitteri shırap, izdenip qıyndyqtan shyǵar jol tapsa dep oılaımyz. Saýdaǵa beıimdele bastaǵanymyzǵa da biraz ýaqyt boldy. Biraq toqyraý zamanynda jappaı bazarǵa shyqqandardyń bári shekesi shylqyp, baıyp ketkeni neken-saıaq. Jer eńbekti jemeıdi, bir sharýa isteseń qaıtedi deseń, syltaý aıtatyndar tabylady. Egin ek deseń, jer joq, jer bolsa, sebetin dán joq, dán tapsa, ony ósirip baptaıyn adam joq, adamy tabylsa, oryp alatyn kombaın joq, oryp alsa, saqtaıtyn qamba joq. Osylaı kete beredi. Bul problema da joq emes, bar. Kese-kóldeneń turyp, qazaqtyń kózin ashtyrmaı turǵan sııaqty. Qalaı desek te qazaqqa umtylys kerek bolyp tur. Umtylǵan utylmaıtyny anyq.
Asylzat ARYSTANBEK