Búgin Qazaqstanda fılosofııalyq kongress bastalady

Búgin «Qazaqstan Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy fılosofııalyq-saıasattanýlyq ólshemde» atty fılosoftar men saıasattanýshylardyń halyqaralyq forýmy jáne «Qazaqstan fılosofııasy álemdik fılosofııalyq oı keńistiginde: tarıhy, qazirgi zaman, bolashaǵy» taqyrybynda II qazaqstandyq fılosofııalyq kongresi óz jumysyn bastaıdy. Kongress aıasynda «Qazaq fılo­sofııa­sy: kóne zamannan qazirgi kezeńge deıin» taqyrybynda qazaq fılosofııasy­nyń teorııalyq jáne ózekti máseleleri tal­qylanyp, búgini men erteńine, tarıhı tamyrlary men rýhanı mánine kóńil bólinip, pikir almasýlar josparlanǵan. Ejelgi zamannan Eýrazııa keńis­tiginde ómir súrip kele jatqan qazaqtardyń baı rýhanı murasy bar. Qazaq fılo­sofııasynyń tarıhy halyqtyń rýhanı tarıhymen astasyp jatyr. Ol – halqymyzdyń tarıhyn jan-jaqty túsiný úshin irgeli rýhanı negiz jáne ádistemelik tetik. Sondyqtan halyqtyń tarıhyn, saıası ıdeologııasyn, ónerin, ádebıetin, adamgershilik qaǵıdalaryn, dindarlyǵyn jáne tutastaı alǵandaǵy dúnıetanymyn paıymdaýdan ótkizýdiń qazirgi jahandaný zamanyndaǵy ózek­tiligi mol. Shyǵystyń baı fılosofııalyq mu­rasy, onyń ishinde qazaq halqynyń fılosofııalyq oıy poezııada, folklorda, mýzykada, aýyz ádebıetinde, mıfologııada, maqal-mátelderde, qanat­ty sózderde jatyr. Álem men adamdy taný, tulǵanyń ómirdegi orny men rólin anyqtaý fılosofııalyq jáne etı­kalyq turǵydan jan-jaqty zerdeleý­lerge aıryqsha mán berý – qazaq fılo­sofııasynyń erekshe sıpaty bolyp ta­bylady. Jalpy, qazaq fılosofııasy – Shyǵys fılosofııasyndaǵy adamnyń rýhanı jetilý, kemeldený, adam bolý tujyrymdamasyn ári qaraı jalǵastyra otyryp, ony ózindik mazmunmen baıytqan danalyq kózi. Tarıhı úderiste qazaq fılosofııasy únemi damyp otyrdy. Áleýmettik-mádenı ózgerister men tarıh sahnasynda oryn alǵan jańa máselelerdiń sheshimin tabý jolynda qazaq oıshyldary bir­shama eńbek atqardy. Qazaq handyǵy kezeńinde ómir súrgen jyraýlardyń, bı-sheshenderdiń shyǵarmashylyǵy qazaq fılosofııasynyń damýyna erekshe úles qosqan edi. Aqyndar men jyraýlar, qolbas­shylar men batyrlar, handar men bıler, sal men seriler – bári de ózderi ómir súrgen zamannyń obektıvti qu­bylystaryn tilge tıek, oıǵa órnek etip, ártúrli deńgeıde, biraq jalpy alǵanda rýhanı damý úrdisi sheńberinde qazaq halqynyń qoǵamdyq saıası, mádenı álemin, saıyp kelgende, fılosofııalyq oılaý júıesiniń qurylymyn jasady. Dalalyq erkin oılaý, gýmanıstik kózqarastar, zorlyq-zombylyqqa qarsy kúresý, jeke adamnyń mánin izdeý jáne qazaq halqynyń progressıvti da­mýyn qamtamasyz etip, qazaq qoǵamynyń zııat­kerlik tarıhynyń negizin qurady. Ulttyq memleketti qalyp­tastyrý ıdeıasy, ulttyq qajettilikterdiń ne­gizinde týyndaıtyn bilim bolsa, ulttyq ıdeıanyń bilimin qalyptastyratyn naǵyz zııalylar. Asan qaıǵydan bastap búgingi kúnge deıin jetip otyrǵan jyraýlar ıdeıasynyń rýhy áli de «Máńgilik El» sııaqty ulttyq ıdeıamyzdyń jandanýyna baǵyt-baǵdar bereri sózsiz. Uly Dala eliniń jyraýlary­nyń dúnıetanymdyq erekshelikteriniń astarynda álemdi túsiný, rýhanı ıgerý aýqymyndaǵy fılosofııa­lyq ustanymdar jatyr. Qazaq halqy­nyń fılosofııalyq oılaý júıesiniń naǵyz jarqyn kórinisterin aıshyqtaı túsetin Qaztýǵan, Dospambet, Shalkıiz, Aqtamberdi, Marǵasqa, Jıembet, Buqar sııaqty jyraýlardyń eldi erlikke, birlikke shaqyrǵan mazmundy jyrlary, otty tolǵaýlary búgingi urpaq tárbıesine, ultty rýhanı qalyptastyrý isine at salysatyny anyq. Jyraýlar shy­ǵarmashylyǵyndaǵy jaqsyny jamannan, dosty qastan ajyrata bilý, ar, uıat, adamgershilik, ádilettilik sııaqty rýhanııattyń irgeli kategorııalaryna taldaý jasalady. Qazirgi tarıhı kezeńge deıin elimizde kóptegen ǵylymı eńbekter jaryqqa shyqty, «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy júzege asty, biraq osy az ýaqyt ishinde qazaq fılosofııasy óz deńgeıinde tolyqtaı zerttelip boldy dep te aıtý qıyn. Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetine qarasty Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń qazaq fılosofııasy bólimi qyzmetkerleriniń qatysýymen «Qazaq dalasynyń oıshyldary» toptamasynyń 4 tomy, «Ult­tyq ıdeıa jáne qazaq fılosofııa­sy» ujymdyq monografııasy, sonymen birge bólim qyzmetkerleriniń jeke monografııalary jaryq kórdi. 2013 jyly jaryq kórgen «Qazaq rýhanııaty: tarıhı-fılosofııalyq jáne etnomádenı negizder» ujymdyq monografııasynda qazaq halqynyń rýhanııatynyń qa­lyptasýy men damýynyń tarıhı-fı­losofııalyq jáne etnomádenı negiz­deri zamanaýı qundylyqtar turǵy­synan saraptaýdan ótkizildi. 2014 jyldan bas­tap qolǵa alynǵan «Qazaq fılosofııasy tarıhy» (ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deıin) 5 tomdyq irgeli zertteýdiń 3 tomy jaryq kórip, 4-tomy bıyl baspaǵa usynylyp otyr. Halqymyzdyń tarıhı-rýhanı bolmysyn qalyptaý, mádenı-etnostyq múd­delerin iske asyrý, qoǵamdyq-áleý­­mettik ǵylymdardyń basty maq­sattarynyń biri bolyp tabylady. Tarıhynan kóz jazyp qalǵan halyqtyń damýy baıaý bolady, sanasy salǵyrt tartady. Sol tarıhtyń úlken bir bóligi – rýhanı tarıh, ol – adamzat tarı­hy­nyń aınasy. Sebebi, ulttyq dildi, etnostyń myńdaǵan jyldyq tarıhynda qalyptasqan ańyzdardy, nyshandardy, beınelerdi, uǵymdardy tek shyn mánindegi halyqtyń rýhanı tarıhyn bilý arqyly ǵana tanýǵa bolady. Muny biz egemen elimizdiń táýelsiz damýy barysyndaǵy halyqtyń rýhanı umtylystarynan anyq ańǵaramyz. «Qazaqstan-2050» Strategııasynda osy másele qarastyryldy. Jalpy tarıhqa, onyń ishinde rýhanı tarıhqa den qoıýdyń kúsheıe túsetin sebebi, adamdar ótkennen búgingi kúnge uqsastyqtar izdeıdi, odan búgingi kún máseleleriniń sheshimderin tabýǵa, tálim-tárbıe, taǵylym alýǵa talpynady. Búgingi tańda táýelsiz eldiń saıa­sı-ekonomıkalyq, áleýmettik-rý­ha­nı ahýalyna sáıkes fılosofııa óz maz­muny men kelbetin ózgertedi, ǵylymı izdenisterdiń jańa dúnıetanymdyq baǵ­darlary anyqtalyp, basym baǵyttary aıshyqtalady. Qazirgi táýelsiz Qazaq­stan jaǵdaıynda otandyq fılosofııa álemdik fılosofııanyń quramdas bóli­gi bolyp tabylady. Ol óz boıyna álemdik mádenıettiń, ǵylym men tehnıkanyń jetistikterin jınaqtap, jalpyadamzat rýhynyń logıkasyn tanytatyn qubylysqa aınalǵany abzal. Sonda ǵana qazaqtyń ulttyq fılosofııasy men álemdik fılosofııa arasynda baılanys ornap, zertteý men oqytý keń qanat ja­ıyp, adam sanasy men rýhyndaǵy tereń astarlar aıshyqtana túsedi. Qazaqstandaǵy qazirgi fılosofııanyń aldynda jańa áleýmettik jáne saıası shyndyqtyń kúrdeli maǵynasyn ashý, ótpeli kezeńniń qaıshylyqtary men erekshelikterin anyqtaý, táýelsiz Qazaqstannyń órkenıetti otyz eldiń qataryna enýiniń mádenı-tarıhı alǵy­sharttaryn baıyptaý sııaqty qıyn da kúrdeli mindetter túr. Jańa fı­lo­sofııalyq bilim berý, ǵylymı-teh­nıkalyq, ulttyq jáne mádenı saıasatty qalyptastyrý máseleleri sana­nyń azamattyq qoǵam men naryqtyq ekonomıkanyń qundylyqtaryn qa­jet etedi. Jańa qundylyqtarǵa baǵ­dar ustaný Qazaqstan damýynyń demo­kratııalyq jolmen órbýine, áleý­mettik qatynastardyń qoǵamdy biriktire túsetin qurylysqa aınalýyna negiz bola alady. Osyndaı fılo­sofııalyq tuǵyr etnosaralyq jáne konfessııaaralyq, áleýmettik jáne saıası turaqtylyqtyń elimizde nyǵaıa túsýine yqpal etedi.  Jazıra OShAQBAEVA, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, QR BǴM ǴK Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Almaty