Aıaýly arman, alys jol

Baýbek Bulqyshev ǵıbratyn baǵamdaǵanda Kúlli álemniń ashý-kegi, Orna meniń keýdeme kep! Jaý jolyna atam seni Bomba bol da jaryl, júrek!                                                    Qasym Taqýa tarıhtyń adam oıyn san-saqqa júgirtetin ýaǵyz-dárisin tyńdaǵan saıyn yqylym zamannyń shúńetine tereńdeı berip, adam balasynyń názik júregin qa­taıtqan, jumsaq minezin kórkemdikten aıyr­ǵan, aq tileginiń ornyna nálet aıt­tyrǵan zulmat soǵys tusyna kelgende ba­syńdy julyp alasyń. Maıdan dalasy tek erlik pen kózsiz batyrlyqtan tur­maı­tynyn, onda qasireti men qaıǵysy qabattasqan beıbaq taǵdyrlardyń bura­lań joldary, baqyty men qýanyshy taptalǵan zobalańdary jatqanyn ishteı túsinýge talpynasyń. Hronologııalyq zańdylyqpen osy jyldar aralyǵynda soǵys ótti degenimizben, qanshama jekelegen ómirlerdiń ústin janshyp ótken qorqynyshty kúnderdiń aýyrtpalyǵyn dál búgin sezinip, tolyq túsine alar ma ekenbiz. Batyr babalarymyzdyń erligin asqaq pafos­pen oqyǵan urpaq soǵys kezindegi tótenshe jaǵdaılardy Vasıl Bykov shyǵarmalaryndaǵy jazmyshtaı qabyldaı bermeıdi. Onda da satqyndyq pen sertke beriktik, mahabbat pen adaldyq, úreı men egoızm bir-birimen taıtalasyp, ómir súrýge qulshynyp jatady. Beıbit kúnderdegi adam janynyń ádiletsiz qylyqtaryn soǵystyń ózi jeńe almapty. Soǵys kúnderi pende balasynyń kúnshildigin bir sátke bolsa da tyımapty. Aspannan oq jaýǵan túnder alaýyz kórshiniń, baqtalas zamandastyń nápsisin syndyrmapty. Sonymen qosa, aıaýly armanǵa jetýdiń alys jolyn da qysqarta almady. Jeńiske degen erlik saltyn da buzýǵa dármeni jetpepti. Báribir meıirim, jaqsylyq jeńipti. Soǵan táýbe aıtasyń! Kim soǵysty ańsasyn... Adam safı záýza­tynyń qanyn dúnıe paıdasy úshin tó­gýge qumar tasjúrekke aıtylǵan qarǵys bu dúnıede, ne o dúnıede ıesin tabary da haq. Biraq sol qarǵys jetkenshe qol qýsyryp otyrar azamat azamat pa? Janyń báıgege tigilip, qaı qańǵyǵan oq shybyn janymdy ajalǵa ustatar eken degen úreıli sátte jasalmaǵan erlik erlik pe? Soǵys kórgenderdiń aıtýynsha, erlik bir keremet jaýjúrektikten emes, azamattyqtan týar abyroıly qadam bolsa kerek. Baýbek Bulqyshev óziniń qysqa ǵumy­rynda ylǵı osyndaı abyroıly qadamǵa baratyn ofıser sııaqty elesteıdi. Onyń tártipti buzýy, sózinde turmaýy, týǵan je­riniń ár pushpaǵyn jaqsy kórmeýi múmkin emes. Qazaq ádebıetiniń jas býyny retinde ózin jaqsy sezinip, jaýapkershilikpen ylǵı ózin qamshylaıtyn tusy soǵys qana emes. Ábý Sársenbaevtyń esteliginde álem ádebıetiniń tom-tom shyǵarmalaryn oqyp, tipti, túski asqa shyqpaı, bir staqan aırandy qanaǵat etip, altyn ýaqytty qımaǵanyn jazady. Bálkim, bir tylsym Qudiret jas qalamgerge ǵumyrynyń qys­qalyǵyn sezdirgen shyǵar. Jıyrmadan jańa asqan shaǵynda Gete, Shıller shy­ǵar­malaryn tárjimalap, aýdarmadaǵy alǵashqy qadamdaryn da jasaıdy. Áskerge shaqyrtylyp, odan ary maıdanǵa attanǵan Baýbektiń patrıottyq shyǵarmalary baspasózde úzdiksiz jarııalandy. Qalamyn qarýymen qatar kóterip júrgen jaýynger-jazýshy qandy maıdan dalasynda da jazýyn toqtatpady. Qoly qalt etkende Muqan Imanjanovqa hat jazyp, óleń, maqalalaryn rettep, «Almatylyqtarynyń» basyn jazdy. Baýbektiń «О́mir súrgim keledi» degen maqalasyn oqyǵannan keıin Asqar Toqmaǵambetovke habarlasqan Muhtar Áýezov: «Menińshe, óte jaqsy jazylypty. Ol ózi sóılemepti, júregin sóıletipti. Onyń ózi bir óte talantty jigit eken. Shirkin, soǵystan aman qaıtsa, jazýshy bolaıyn dep turǵan daryn eken. Sóz saptaýy, oı órisi óte tereń jatyr... Maǵan qatty una­dy, kózime jas aldym...», deıdi. «Ábeke, mynaý bala ǵajap qoı, keremet qoı... Buǵan deıin qalaı eleýsiz kelgen... Soǵys kezi oıyn qanattandyryp, qalamyn ótkirlep jiberipti ǵoı...», – deıdi Ysqaq Dúı­senbaev Ábý Sársenbaevqa maıdan gaze­tin shyǵaryp júrip. «Sol juldyzdy mezgilsiz sóndirip alamyz ba dep qorqamyn. Ol qazir saperler rotasynyń komandıri. Al saper degender únemi oq astynda. Sha­býylǵa jol ashatyn da solar. Oq as­tynda júrip kópir salatyn da solar...» degen Ábý sózinen keıin Baýbekti gazetke al­dyrmaqshy bop, joǵary jaqqa hat jazady. «Tezdete kórińder, eń bolmasa dıdarlasyp qaıtaıyn. Qatty saǵyndym» degen Baýbek Muqanǵa da gazetke aýysýyn, onda jazýǵa kóp múmkindik bolatynyn jalyna jazǵan. Biraq taǵdyr ony quptamapty... Iá, soǵys jańa kóktep kele jatqan qansha talantty erte qyryqty. Abdolla Jumaǵalıev, Álı Esmanbetov, Ihlas Adam­bekov, Omarbek Pusyrmanov, Sabyrjan Úkenov, Baqtııar Meńdiǵazın sııaqty «ja­ńa óspirim, kógerim» ketkenderdiń arasynda esimi bizge beımálim qalǵany qan­shama. Qasym Amanjolov máńgilik eskertkish ornatyp ketken «Aqyn ólimi týraly ańyz» poe­masy buryn-sońdy qazaq ádebıetinde úlgisi joq shyǵarma ekenin uǵyna bastaǵanymyzda solardyń ar jaǵynda qansha talanttyń qýat-kúshi jatqanyn ańǵara da bermedik. Jalǵyz Qasymnyń emes, báriniń aqyndyq qýaty osy poemaǵa kelip quıyldy ma eken. Kim biledi, áıteýir sol poema tek Abdollany emes, sol sııaqty qansha aqyndy udaıy eske salyp turady. «Osy ǵalamat qyrǵyn surapyl soǵys ústinde janyńa súıeý bolatyn nárse – bizdiń jigitter erlershe ólip jatyr degen senim! Olardyń óliminde de ómir bar!» degen Baýbek sózi qaıta-qaıta jańǵyrady. Baýbekpen jolyǵý – óte qyzyq. Ol saǵan aqyly úlken aǵa bolyp keńes aıtyp turyp almaıdy. Nemese parasat bıiginen tómen qaramaıdy. Ol sol bıikke umtylady. Jáne saǵan bar syryn aıtady. О́zi aıtatyn qalamgerler sııaqty, qazaq ádebıetiniń bir ókiline aınalýdy qalaıdy. Ol da sen sııaqty áli eshteńege qol jetkizbegen jas. Muńyn da jasyrmaıdy. Sen beıne Muqan sııaqtysyń. Únemi onyń hattaryn oqyp, jaýap bergiń keledi. Sonaý maıdan dalasynan aıtqan aryz-tilegin oryndap, tek Baýbektiń ótinishimen ǵana qala kezgiń keledi. Seıit­jan, Bıbigúlderge sálemin jetkizgiń kep, álde bir gazet-jýrnal redaksııasynyń esi­gin: «Mynaý Baýbektiń maqalasy» dep ashqyń keledi. Soǵys ýaqytyn emes, Baýbektiń kóńilin saǵynasyń... Onyń kóńili qardan aq, sýdan taza. «Tyńda, Kavkazynda» adam taǵdyrlaryn soǵystyń teńestirip jibergenin jazyp, kúlli keńes úkimetiniń halqyna úndeý aıtatyn qalamgerdiń dosy bolý qandaı jaqsy. Jáne Muqan sııaqty dos bola alsań, qane. Nemister shabýylǵa shyqqanda «kúzem toıda bolǵan qazaq jigitteri: «Frıster kúzemge kiristi» dep kúlisip turady. Jaý oǵynyń astynda qasqaıyp kúlisip turǵan shyǵys adamdaryn janym sondaı súıedi». Dushpan oǵynyń ózin kúlip qarsy alatyn Shyǵys ulynyń «ólimnen uıaty» kúshti ekenin Bulqyshev qalaı jaqsy biledi?! «О́mirdiń eń bıik shyńy – jastyq» degen Gete sózin únemi aıtatyn ol óziniń jas­tyǵyn barynsha molynan paıdalandy. Ja­zýynda da, soǵysta da. Baýbek shyǵarmalarynan úlken kór­kemdikti talap ete almaımyz. Aıaqtaı almaı ketken «Almatylyqtar» romany sol ýaqyt úshin úlken erlikpen para-par edi. Nege Baýbek soǵysta júrip roman bastady? Muqanǵa jazǵan hattarynda únemi jazý, poema, óleń, maqalalary týraly oı tolǵaıdy. Olardyń baspasózde jaryq kórýin qatty qadaǵalaıdy. Adam ózine kele jatqan ajaldy seze me, rasymen. Áıtpese Muhtar, Ábý ańsaǵandaı soǵystan aman kelse, Kamal Smaıylov aıtqandaı: «Oles Gonchar men Iýrıı Bondarev, Shyńǵys Aıtmatov pen Vasıl Bykov sekildi soǵys­tyń fılosofııalyq, moraldyq, psıho­logııa­lyq aspektilerin tereń ashyp jazar ma edi?». Baýbek hattary – óziniń ómirbaıany. Ol júrip ótken joldy áldeqandaı arhıv paraq­taryn aqtarmastan, hatynan ońaı ańǵarýǵa bolady. Ol týraly jazǵandardyń bári jastyq degen «ómirdiń bıik shyńyna» kóz qadady da turdy. Al armany, oıy ózimen qaldy... Baýbektiń jastyq shyńyna shyqqan saıyn onyń ómirlik tájirbıesiniń moldyǵyn (jas ta bolsa), ádebıet týraly paıymynyń qalyptasyp, janr tabıǵatyn sezine alǵa­nyn, ádebı estetıka men ózindik poetıkasyn qalyptastyrǵan qalamger ekenin ańǵarasyz. Ádebı murasyn qaldyrýǵa, jınaqtaýǵa qansha asyqqanymen, onyń jazýynan osy bir asyǵystyqty esh baıqamaısyz. Kerisinshe, optımıstik lepke toly shyǵarmalary qansha jasqa rýh syılady. Maıdan dalasyna respýblıkanyń túpkir-túpkirinen «Býlkıshevý» dep aǵy­lyp jatatyn hattardyń kóbin jaýapsyz qaldyrmaǵan kóńili kóp dúnıeden úmitti edi. Onyń shyǵarmalarynyń negiz­gi arqaýy – beıbitshilik. О́leńderinde de, maqa­lala­rynda da, tipti, «Almatylyq­tarynda» da ol sony ańsaıdy. Romanyndaǵy Ǵazız mahab­batynyń ar jaǵynda «adam soǵys kezinde qandaı mahabbatymen ashyq jolyǵysyp, erkin tildese alsyn» degen emeýrin jatqany anyq. Baýbektiń jastyq shyńynda jaqsylyqqa qumarlyq, ómirge qushtarlyq, jer betine izgilik tileıtin mol meıirbandyq bar. Sol shyńnan biz alystaǵan saıyn osy bir Qudaı syılaǵan nyǵmetterden de alshaqtap bara jatqan sııaqty kórinemiz. Ol – áli bylǵan­baǵan, sol jas qalpynda soǵys kórgen qasi­retti, armanshyl júrek. «Maıdanda sóıtip bir kún men ólermin, Qoshtasyp jer betinen jónelermin. Bir ólgen soń, qaıǵy joq, ýaıym joq, Qandaı bolar, o, sonda jaıyń seniń? Rolin ózi atqarar nashar júrek, Tereńine batarsyń dúnıeniń, Ulytaý qulaǵannan keıin soqpas, Teregi týyp-ósken bizdiń jerdiń, – Sóz de túspeı aýyzǵa, – deı berersiń, «O, ólim, jaýyz ólim, jaýyz ólim!». Mine, ol bizdiń kókiregimizdi jer betinen adaldyq izdegen, adam janyn rahat sáý­lesimen nurlandyrǵan armanshyl oılarymen tolqytyp tur.   Baǵashar TURSYNBAIULY