Pavlodarǵa bardyq. Birqatar áleýmettik nysandar memlekettik-jekemenshik áriptestik boıynsha basqaryla bastaǵan. Onyń ishinde oblys ortalyǵyndaǵy «Tolqyn» jáne «Shymyr» basseınderi de jeke ınvestorlardyń senimdi basqarýyna berilgen.
«Osynyń esebinen 80 mıllıon teńge bıýdjet qarjysy únemdeldi. Aldymen biz memlekettik-jekemenshik áriptestikke baılanysty negizgi basym salalardy anyqtadyq, olar – áleýmettik qorǵaý jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq. Nege bul salalarǵa basa nazar aýdardyq? Sebebi, bıýdjettiń kóp bóligi osy salalarǵa jumsalatyn bolyp shyqty. Sony únemdeý úshin», degen edi Pavlodar oblysynyń ákimi Bolat Baqaýov.
Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin memleket kásipkerlerge keń jol ashty. Qoltyǵynan demedi. Qarjylaı qoldady. Kóp jeńildikter jasady. Ne kerek, kásibine keń óris ashty. Sonyń arqasynda az jyldyń ishinde jumysy jandanyp, órge basqan bıznesmender Qazaqstanda kóp. Olar – táýelsizdik pen memlekettik qoldaýdyń nátıjesinde baıyǵan kásipkerler. Endi olardyń memleketke de kómek jasaýǵa shama-sharqy jetedi. Memlekettiń bıýdjeti jetpeı jatqanda sol baılyǵy tasyǵan kásipkerler ınfraqurylymdy, áleýmettik sala nysandaryn basqarýǵa alyp jatsa, kánekı. Memleket qıyn-qystaý ýaqytta kásipkerlerge kómektesti, endi olar memleketke kómektesse qaıtedi?
Elbasynyń kásipkerlermen bir kezdesýinde osyndaı oı aıtqany esimizde. Sózbe-sóz dál kelmese de maǵynasy osy. Memleket basshysynyń dál sol sátte kótergen máselesi memlekettik-jekemenshik áriptestik týraly edi.
Qazaqstan shıkizat eli dep aıtyp jatamyz. Ony óńdeý men daıyn ónim óndirýge de qam-qareket bar qazir. Bul sózimizge dálel – Indýstrııalandyrý baǵdarlamasynyń alǵashqy bes jyldyǵynda osy baǵytta atqarylǵan jumystarǵa kóńil toıady. Jaqsy is jalǵasyp jatyr. Aldaǵy ýaqytta da kóńil marqaıatyn kórsetkishter bolatyny aıdan anyq. Al dál qazirgi sátte shıkizattyń da, ónimniń de baǵasy kúrt quldyrap ketken joq pa? Munaıdyń baǵasy anaý, temirdiń de, kómirdiń de, basqa ónimderdiń de quny túsip ketti emes pe?
Bul – Qazaqstan ǵana emes, álemniń damyǵan elderi de tap bolyp otyrǵan ekonomıkalyq daǵdarys. Odan shyǵýdyń joly joq pa? Bar. Onyń da jón-josyǵyn Elbasy aıtty. Jasyryp qaıtemiz, jer-jahandy jaılaǵan ekonomıkalyq daǵdarys azýyn aıǵa bilegen memleketterdiń óziniń kiristerin aıtarlyqtaı azaıtyp, bıýdjetteriniń oısyraı ortaıýyna ákelip soqty. Biraq, qarjy tapshylyǵyna qaramastan, memlekettiń qarajatyna qarap otyrǵan salalar bar. Onyń ishinde áleýmettik nysandardyń orny bólek. Bul salaǵa daǵdarystyń «salqyny» tımeýi tıis. Mundaı áleýmettik jobalardy qarjylandyrýǵa memlekettiń múmkindigi jetpeı jatqanda, oǵan jekemenshiktiń kapıtalyn tartqan jón. Bul álemdik tájirıbede bar.
Memlekettik-jekemenshik áriptestiktiń negizi Fransııada son-o-oý 1552 jyly qalanyp, ekijaqty kelisim arqyly aýqymdy kanal salynǵan. Al HH ǵasyrdyń basyndaǵy álemdik daǵdarys kezinde Amerıkada memleket pen jekemenshik munaı kompanııalary tize qosyp, áriptestik qadam jasady. Sonyń nátıjesinde AQSh-tyń ekonomıkasy quldyraǵan joq, qaıta órledi. Tarıhtan belgili, ótken ǵasyrdyń 90-jyldary tabysy orta jáne tómen sanalǵan 130-dan astam elde memlekettik-jekemenshik áriptestik óz nátıjesin berdi, sol ýaqytta 2,5 myń ınfraqurylymdyq jobaǵa 750 mıllıard AQSh dollary kóleminde qarjy quıylǵan. Sondyqtan, synaqtan ótken osyndaı tájirıbelerdi Qazaqstanda da júzege asyrýǵa bolmaı ma? Bolady, árıne. Memleket basshysynyń kásipkerlerge qarata aıtqany da osy edi.
«Jekemenshik ınvestısııalardy tartý jóninen memlekettik-jekemenshik áriptestik tetigi orasan zor áleýetke ıe bolyp otyr. Biz Qazaqstanda bul tetikti iske qostyq, biraq ta ol ozyq álemdik praktıkaǵa sáıkes jetildirýdi talap etedi», degen bolatyn Elbasy N.Á.Nazarbaev 2010 jyly «Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýynda.
Odan beri de alty jyl ótti. 2015 jyldyń qazan aıynda «Memlekettik-jekemenshik áriptestik týraly» Zań qabyldandy. Tıisti qurylymdar quryldy. Bul tetiktiń jaı-japsary men múmkindigi týraly jan-jaqty túsinik jumystary júrgizildi. Qazaqstandyq qaltaly kásipkerler ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa baılanysty týyndaǵan jaǵdaıǵa túsinistikpen qarap, ınfraqurylym men áleýmettik salalarǵa ınvestısııa quıa bastady. Bir sózben aıtqanda, memlekettik-jekemenshik áriptestiktiń ıgi nátıjesi kórine bastady.
Mamandardyń pikirine qaraǵanda, bul tetik – qosymsha qarajat tartý men bıýdjettik qarjylandyrýdyń tıimdiligin arttyrýdyń jaqsy joly, ınfraqurylym men túrli qyzmet kórsetý salasy boıynsha júzege asyrylatyn memleket pen jekemenshik arasyndaǵy kemel kelisim. Eń bastysy, mundaı áriptestiktiń ekonomıkalyq tıimdiligi óte joǵary. Shyǵyn tómen, baqylaý joǵary, jumys sapaly.
Ǵalym
OMARHAN,
«Egemen Qazaqstan»