Injener-mehanık jáne zańger mamandyqtary boıynsha mol tájirıbe jınaqtaǵan Aleksandr Topchenko kásipkerliktiń de qyr-syryn meńgerip, patenttelgen birneshe ozyq jobanyń ıegeri atanyp otyr. Ony teriskeıdiń qytymyr qysynda, bet qaratpaıtyn sarshunaq aıazynda erteli-kesh kómir tasyp, ot jaǵýmen kúnderi ótetin mektepter men aýrýhanalardyń máselesi kópten beri tolǵandyratyn. Osydan tórt jyl buryn ózi bas bolyp, «SaproNAT» JShS-in qurǵanda aldyna muǵalimder men dárigerlerdiń áleýmettik jaǵdaıyn jeńildetsem degen maqsat qoıǵan. Ýaqyt aǵymyna yńǵaıly ınnovasııalyq ıdeıalar men tyń bastamalarǵa súıengenimen, bastapqyda qınalǵany ras. Ásirese, qarajat jaǵynan tapshylyq kórip, qansha talpynsa da, izgi oılar qaǵaz júzinde qala bergen. Tek memlekettik qoldaýdyń arqasynda 3 mıllıon teńge kóleminde qaıtarymsyz qarjy alyp, kásipkerlik isin bastaýǵa múmkindik týǵan.
Seriktestik áý basta kólderdiń túbine shókken sapropel tunbasynan tyńaıtqysh óndirý maqsatymen qurylǵan bolatyn. Mundaı oıǵa Aleksandr Vıtalevıchti tabıǵı resýrstardy uqypty paıdalaný, qorshaǵan ortaǵa degen janashyrlyq sezimi jetelegen. Osy sebepti zııandy zattar aýa basseıniniń bylǵanýyna qanshalyqty áser etetinin, qansha kómir jaǵylatynyn, ot jaǵýshylardyń qolmen atqarylatyn aýyr eńbeginiń mehnatyn zertteı kelip, bızneske de, qoǵamǵa da paıdaly jolyn tapqan.
– Zamanaýı qazandyqtardy shetelde burynnan paıdalanady. Biraq olardyń avtomattandyrylǵan qurylǵylary da, servıstik qyzmet kórsetýi de bizdiń tutynýshylar úshin tym qymbat. Sondyqtan biz óńirimizdiń klımattyq jaǵdaıyn, qoldanýǵa yńǵaıly otyn túrlerin, turǵyndardyń áleýetin eskere otyryp, otandyq ónim jasaýǵa mamandandyq. Jyl ótken saıyn tapsyrys kólemi ulǵaıyp keledi, – deıdi kásiporyn basshysy.
Búginde seriktestik qýatty qondyrǵylardyń tehnologııasyn ıgerýde, satylym ortasyn aıqyndaýda, kadr máselesin sheshýde biregeı kásiporyn sanalady. Qýattylyǵy ártúrli jylý taratatyn qazandyq pen peshtiń 12 túrin jasap, eki júzge jýyǵyn satqan. Al, avtorlyq ónim bolyp tabylatyn modýldi qazandyqtardyń 20-syna tapsyrys berilip, sapaly oryndalǵan. Kelesi jyly bul kórsetkishti 200 birlikke jetkizbek. Almatylyq kásipkerler qarjy quıyp, shaǵyn peshter jasaýǵa basymdyq bermek. О́ıtkeni, ónimniń osy túrine suranys kóp. Qunyn bólip tóleý yqtımaldyǵy da qarastyrylǵan.
– Qazir aýmaǵy úlken nysandarǵa memleket-jekemenshik áriptestigi aıasynda modýldi qazandyqtar ornatyp jatyrmyz. Qazandyq júıesin, otyn saqtaıtyn, kúl úıetin ǵımarattardyń qurylysyn óz kúshimizben atqaramyz. О́ńirdiń áli 400 qazandyqqa tapsyrys alý múmkindigi bar, – deıdi Aleksandr Topchenko.
«SaproNAT» ónimderine Aqmola, Almaty, Qostanaı, Pavlodar oblystarynan tapsyrys berip jatqandar az emes. 20 mekemeniń suranysyn qanaǵattandyrǵan. Olar úshin sapronattyqtarmen jumys isteý qolaıly. О́ıtkeni, bıýdjettik uıymdar zamanaýı úlgidegi jylytý júıesin ornatý úshin jergilikti qazynaǵa táýeldi. Ekinshiden, jobalyq-smetalyq qujattardy ázirleý, ony maquldaý, tender arqyly merdigerdi anyqtaý kóp ýaqytty qajet etedi. «SaproNAT» bul máselelerdi tez tyndyryp, qazandyqty bir aıdyń ishinde ornatyp berýge qaýqarly. Aldaǵy maqsat – monopolıst sýbektiler qataryna qosylý. Otandyq qazandyqtardyń ekologııalyq jáne ekonomıkalyq paıdalylyǵy óte zor ekenin tapsyrys berýshiler erekshe rızashylyqpen aıtady. Zamannyń tehnıkalyq damý úrdisine ilesý basty talap ekenin Aleksandr Vıtalevıch jaqsy túsinedi. Bizdiń mektepke jańa qazandyq qoıylyp, jumysymyz jeńildenip sala berdi. Jumsalatyn shyǵyn áldeqaıda azaıyp, jylý berý turaqtaldy. Buǵan deıin ǵımaratty jylytý úlken mashaqat bolatyn. Kóktemge deıin kómir taýsylyp, ot jaǵýshylar ysqa qaqtalyp jatatyn. Endi ondaı kúnder umytyldy, deıdi mektep dırektorlary.
Áleýmettik nysandar adam kóp shoǵyrlanatyn jer bolǵandyqtan, qazandyqtardyń ekologııalyq tıimdiligi aıryqsha seziledi. Máselen, Aqqaıyń aýdany Astrahan orta mektebi qorshaǵan ortaǵa shyǵarylǵan kúlqoqys úshin jylyna 700 myń teńge emıssııa tólemin jasaıtyn. Qazir bul shyǵyn 7 esege kemigen. Sol sııaqty, mektep janynda jıi otyn tasyp, kúl shyǵaryp júrgen adam baıqalmaıdy. Sebebi, qazandyqqa bir salyp qoıǵan kómir birneshe kúnge jetedi. Taǵy bir artyqshylyǵy – únemdiliginde. Endi 700 tonnanyń ornyna 300 tonna kómir jetkilikti. Bir sózben aıtqanda, otyn – 2, kúl 5 esege qysqaryp, qorshaǵan ortaǵa zalal áldeqaıda tómendegen. Seriktestik óz ónimderin úsh jyl kepildikpen usynady. Paıdalaný merzimi– 10-15 jyl. Jýyrda jeldiń kómegimen jumys isteıtin qazandyqtyń tehnologııalyq jobasy jasalyp, ınnovasııalyq ıdeıalar tıisti oryndar tarapynan qoldaý tapty. Sóıtip, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine qatysý qurmetine ıe boldy. Bedeldi jıynda «Dástúrli energetıkanyń jańa tehnologııasy» atalymy boıynsha óz ónimderin kórsetedi. Onda avtomattandyrylǵan jylytý júıesiniń sorǵylary, kompıýterlik jeli jel arqyly óndirilgen qýattan energııa alyp, jumys isteıtin bolady. Bul – atalmysh kásiporynnyń patenttelgen taǵy bir ozyq jobasy. Kásiporyn «Bolashaqtyń aýyly» jobasyna da qatyspaq. Ondaǵy maqsat – sapropel shógindileri bar kólder mańaıynda tyńaıtqysh óndiretin sharýashylyqtar qurý, jylyjaı kásibin, balyq sharýashylyǵyn damytý, jańa jumys oryndaryn ashý. Tabıǵı tyńaıtqysh, ekologııalyq taza ónim, jumys orny «Bolashaqtyń aýyly» jobasynyń talaptaryna tolyq sáıkes keletindikten, utymdy ıdeıalardyń oryndalary kúmánsiz. Budan tysqary kúl qaldyqtarynan kirpish jasaý josparlanǵan.
«SaproNAT» JShS-nde 30 adam jumys isteıdi. Ortasha aılyq eńbekaqy 100 myń teńgeni quraıdy. Aleksandr Vıtalevıchti biletinder ony ýádege berik isker azamat, jańashyl basshy retinde baǵalaıdy.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»,
Gúlgúl QÝATQYZY,
jýrnalıst
Soltústik Qazaqstan oblysy
Sýretti túsirgen
Amangeldi BEKMURATOV