Ǵylym baspaldaǵy oqýshyny jetildiredi

Al mundaı tehnologııalardyń paıda bo­lýy ekologııalyq mádenıeti qalyp­tas­qan jas urpaqtyń tárbıesine tikeleı baılanys­­­­­ty. Osy oıdyń rastyǵyn «Jer­de­gi eń bas­ty resýrs – sý» degen taqyrypta ótken ǵylymı festıvalǵa baryp anyq ańǵardyq.

Sol kúni EKSPO alańynda halyq erekshe kóp boldy. Pavılonnyń syrtynda qoldan jasaǵan maketterin mápeleı kótergen oqýshylardy kórdik. Ata-analary da qasynda. Shamasy, fes-tıval aspan astynda ótedi eken ǵoı dep oılap úlgerdik. Joq, jaqyndasaq olaı emes eken. Syrttaǵy qarań-qurań kisiler jobalaryn tanystyrýǵa kezekke turǵan qatysýshylar bolyp shyqty. Negizgi kórinis ishte qaınap jatyr. Kirip barsaq, tamshynyń beınesindegi anımatordy bir top bala alqalap alypty.

Jandaryna baryp qulaq túrip edik, álgi tamshy sýdyń qasıetin baıandap tur: «Men – tirshilik kózimin. О́simdikter de, adam da, janýarlar da mensiz ómir súre almaıdy. Men eki kishkentaı bólshekten turamyn. Biri – sýtegi, biri – ottegi. Sýtegi – jeńil, kózge kórinbeıtin gaz. Ottegi – tynys alýǵa qajet aýa. Osy ekeýi qosylǵanda men paıda bolamyn», dep balalarǵa qarapaıym tilmen túsindirip tur. Aıtyp jatqany sol edi kishkentaı búldirshin «tamshyny» qushaqtaı aldy. Tamshy da oǵan qushaǵyn aıqara ashty. Alqalap turǵan balalar qarap tursyn ba? Tamshyny qushaqtaýǵa olar da tura umtyldy.

Sol sátte rııasyz kórinistiń kýágeri boldyq. Balalar «tamshyny» ǵana emes, tutas tabıǵatty qushaqtaǵandaı áser qaldyrdy. Sirá, sýǵa degen qurmet te, jaýapkershilik te dál osyndaı qara­paıym súıispenshilikten bastalsa kerek. Ekologııalyq mádenıet te oqýlyqtaǵy anyqtamamen emes, júrekten shyqqan yqylaspen qalyptasady. Ǵylym da jalań esepten emes, qyzyǵýshylyqtan, tańdanystan, eń bastysy, mahabbattan týady ǵoı. Osyndaı sáýleli sátter «PRO.NRG FEST» festıvaliniń ár pavılonynda bolyp jatty.

Bul – elimizde besinshi ret uıymdasty­rylyp otyrǵan otbasylyq ǵylymı fes-tıval. Basty ereksheligi – ǵylymdy kúrdelendirmeı, qarapaıym ári túsi­nikti tilmen jetkizýinde. Munda formýla men teorııa qurǵaq kúıinde usy­nyl­maıdy, kerisinshe tájirıbe, oıyn, ınteraktıv arqyly kópshilikke uǵynyqty túsindiriledi. Festıval alańynda bala da, ata-ana da ózine qyzyq baǵytty taýyp, bilimin jetildire alady. Biri tájirıbe jasap kórse, endi biri jańa tehnologııamen tanysady. Osy arqyly ǵylym otbasynyń ortaq áńgimesine, kúndelikti ómirdiń bir bóligine aınalady.

Festıval «Caravan of Knowledge» korporatıvtik qory men «Shevron» kompanııasynyń demeýshiligimen uıym­das­tyrylǵan. «Shevron Eýrazııa» pre­zıdenti Derek Magness «PRO.NRG FEST» ǵylymdy halyqqa jaqyndatatyn orta ekenin, jasampaz jastardyń keńistigi ekenin atap ótti. «Qazir tehnologııalyq, ekologııalyq, áleýmettik ózgerister údeı túsken kezeńde ómir súrip jatyrmyz. Mundaı ýaqytta eń qajet qasıetterdiń biri – qyzyǵýshylyq pen izdenis. Adam bir nársege qyzyqqan kezde ǵana suraq qoıady, al suraq – ǵylymnyń bastaýy. Festıvaldyń bas­ty artyqshylyǵy – bilimdi tájirıbe arqyly usyný. Munda oqýshylar tyńdaýshy kúıinde qalmaıdy, dáriskermen resepsııalyq baılanysqa túsip, jańa dúnıeni óz qolymen jasap kóredi. Osyndaı orta olardyń oılaý kókjıegin keńeıtip, aınalaǵa ǵylymı kózben qaraýǵa úıretedi. Mektep oqýshylary qorshaǵan ortany ynta-shyntasymen zerttegeni durys. Al pedagogter men uıymdastyrýshylardyń bilimdi ómirmen ushtastyra bilgen eńbegi erekshe qurmetke laıyq. Bilim – emtıhanǵa daıyndyq qana emes, ómirge daıyndyqtyń negizi», dedi ol.

Rasynda, bilimniń basy – belgisizdik. Shyr etip týǵan náreste, Abaı aıtpaqshy, kórsem, bilsem dep turady. Ýaqyt óte kele qyzyǵýshylyǵy tómendep qalady. Muǵalim men ata-anasy balanyń sol yqylasyn óshirip almaýǵa baryn salady. Festıval da ǵylymı tereńdikten góri, balalardy oqý-bilimge qyzyqtyrýdy maqsat etkeni anyq kórindi. Bólmedegi ja­ryq­tyń qalaı janatyny, sýdyń qaıdan keletini, gadjettiń qalaı jumys isteı­tini balany oılandyrýǵa tıis. Semıo­tıka salasynyń bilgiri Iýrıı Lotman ǵylym dál osy úderiste bastala­tynyn aıtady. «Ǵylym belgisiz nárseni zertteýden emes, belgili nárseniń belgisiz qyrlaryn tanýdan bastalady» degen edi. Osy oılardyń jeteginde turǵanymyzda, kózimiz «Sana» bilim ortalyǵynyń alańqaıyna tústi. Arýjan esimdi ortalyq ókili oqýshylarynyń jetistigin tanystyryp tur eken.

«Biz balalardy oqytyp qana qoımaı, jan-jaqty damytýǵa mán beremiz. Ádette ata-analar balalaryn birneshe úıirmege beredi. Bir úıirme ekinshisine jaqyn ornalasa bermeıdi. Biri qalanyń arǵy jaǵynda bolsa, biri bergi jaǵynda degendeı. Al bizdiń ortalyqta bala ártúrli úıirmege qadam attap qatysa beredi. Aǵylshynyn támamdaı sala mýzykaǵa, odan shyǵa bere júzýge júgiredi. Sony­men qatar tamaq pisirip, keste tigýdi úıretetin úıirmeler de joq emes. Osy arqyly balanyń bos ýaqytyn toltyryp, balanyń keshendi damýyna yq­pal etemiz. Biraq, álbette, balalardyń ǵy­lymǵa boı urýyna basymdyq beriledi. Qazir oqýshylarymyz halyqaralyq baı­qaýlarda top jaryp júr. Máselen, 10-synyp oqýshysy Ámirhan Elýbaı sý astyn­daǵy qoqystardy teretin qurylǵy oılap taýyp, respýblıkalyq baıqaýda jeńimpaz atandy», dep árirek turǵan balany nusqady. 

Páli, bul degen tamasha ǵoı! Álemdik baıqaýda áıgilengen jas talantty biz de áńgimege tarttyq. «Biz robottehnıkamen aınalysamyz, naqtyraq aıtsaq, sý astyndaǵy robot jasap jatyrmyz. Osy jobamen Dýbaıda ótken halyqaralyq jarysta birinshi oryn aldyq, sonyń nátıjesinde Amerıkada ótetin jarysqa joldamaǵa ıe boldyq, qazir soǵan da­ıyndalyp jatyrmyz. Bizdiń robot motorlar arqyly jumys isteıdi. Sol jáne oń jaq motorlary bar, qosymsha tómen qaraı qozǵalýǵa arnaýly motor taǵy ornatylǵan. Robot plas­tık trýbalardan jasalǵan, symdaryn ózi­miz tartyp, tolyq qurastyrdyq. Negizgi mindeti – sý astyndaǵy zattardy kóterip, basqa jerge ornalastyrý, ıaǵnı qoqysty jınap, tazartý jumysyn júrgizý. Qazir robotta kamera bar, ol beıneni telefonǵa nemese noýtbýkke jiberedi, ope­rator sony kórip, pýlt arqyly basqa­rady. Al bolashaqta tolyq avtonom­dy rejimge kóshirgimiz keledi. Iаǵnı robot ózi anyqtap, ózi jınaıtyn deńgeı­ge jetkizemiz», dedi Ámirhan. Biz osy baǵytta jasalǵan basqa da jobalar­dy qarastyryp kórgen-kórmegenin suradyq.

«Basqa elderde de osyndaı jobalar bar, kóbinde tor qoldanylady, al bizde arnaıy qarmaýysh bar, ol iri zattardy, mysaly bótelkelerdi kóte­rýge yńǵaıly. Bolashaqta mundaı teh­no­logııalardy Kaspıı teńizi sııaqty aı­maqtarda qol­danýǵa bolady dep oılaımyz», dedi jas talap. Osy bir jınaqy pikirdiń ózinen-aq jas óner­tap­qyshtyń oıy júıeli, maqsaty aıqyn ekeni ańǵarylady. Onyń sózine qaraǵanda, joba tek jarysqa emes, naqty ekologııalyq máseleni sheshýge baǵyttalǵan. Búginde qurylǵy tolyqtaı adam basqarýynda jumys isteıdi. Degen­men onyń ar jaǵynda úlken jospar tur. Avtonomdy júıege kóshý – tehnıkalyq jetildirý ǵana emes, jasandy ıntellekt elementterin engizý degen sóz.

Osy tusta resmı jıynda sóz alǵan Oqý-aǵartý vıse-mınıstri Jaıyq Sharabasov festıvaldyń mán-mańyzyna keńinen toqtaldy. «PRO.NRG FEST – óske­leń urpaqtyń ǵylymı oılaýyn damy­typ, ekologııalyq mádenıetin qalyp­tastyrýǵa baǵyttalǵan mańyzdy joba. Memleket basshysy ozyq oıly ult qa­lyptastyrý mindetin qoıyp otyr. Osyǵan baılanys­ty mektep oqýshy­laryn ǵylymǵa tartý, olardyń izdenis daǵ­dylaryn damytý erekshe mańyzǵa ıe. Sonymen qatar tabıǵatqa jaýapker­shilikpen qaraý mádenıetin qalyp­tas­tyrý da – bilim júıesiniń bas­ty baǵyt­tarynyń biri. «PRO.NRG FEST» sııaqty jobalar bilimdi tájirıbemen ushtas­ty­ryp, oqýshylardyń ǵylymǵa degen qyzy­ǵýshylyǵyn arttyrýǵa, qorshaǵan ortaǵa degen jaýapkershiligin nyǵaıtýǵa yqpal etedi», dedi.

Festıvaldyń taǵy bir ereksheligi – ǵylym men ónerdiń ózara toǵysýy. «Art&Science» seksııasynda shyǵarma­shylyq ındýstrııa ókilderi ǵylymı ıdeıalardyń ónerge yqpalyn talqylady. Ekolog Botakóz Sádibekova «Ornyqty sán: ǵylym, óner jáne tabıǵat toǵysynda» taqyrybynda baıan­dama jasap, búgingi ındýstrııadaǵy ózekti máseleni kóterdi. «Sán ındýstrııasynyń saldarynan jyl saıyn shamamen 92 mıllıon tonna toqyma qaldyǵy jınalady. Tipti ár sekýnd sa­ıyn júk kóligine teń kıim qoqysqa tastalady. Eger bul úrdis toqtamasa, másele ýshyǵa túsedi. Sondyqtan árbir buıymǵa uqypty qarap, resýrsty únemdi paıdalanýymyz qajet. О́ıtkeni olardyń da shegi bar», dedi ol. Festıval jas ǵalymdar men zertteýshilerdiń óz jańalyqtaryn kópshilikke tanystyratyn ashyq alańǵa aınalǵany da baıqaldy. Bıylǵy baǵdarlama aıasynda fızıka, matematıka, hımııa, bıologııa jáne astronomııa baǵyttarynda mazmundy dárister uıymdastyryldy. Sonyń biri – №134 mektep-lıseıiniń joǵary synyp muǵalimi Evgenıı Solonısynnyń «Sýda qansha matematıka bar?» taqyry­byndaǵy ınteraktıvti sabaǵy. Ol matematıkalyq zańdylyqtyń ekologııa, gıdro­energetıka, sý únemdeý sııaqty mańyzdy máselelerdi sheshýdegi rólin naqty mysaldar arqyly túsindirdi. «Matematıkalyq esepteýler túrli tehnologııany salystyryp, eń tıimdi sheshimdi tańdaýǵa múmkindik beredi. Eger ómirge esep retinde qarasaq, onda bári júıelene túsedi. Osyndaı oılaý daǵdysy qalyptassa, adamǵa durys sheshim qabyldaý jeńildeıdi», deıdi ol.

Festıvalǵa qatysqan «Klımattyq zertteýler ortalyǵy» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestiginiń ókilderi de ózekti máselege nazar aýdartty. Uıym múshesi Baljan Ikasheva plastık qaldyqtarynyń adam aǵzasyna tıgizer zııany týraly túsindirý jumysyn júrgizdi. «Qoqys máselesi óte ózekti. Ásirese plastık qaldyqtar tabıǵatta uzaq saqtalyp, túrli jolmen adam aǵzasyna enedi. Ol sý arqyly, taǵam arqyly, tipti kúndelikti turmysta da aǵzaǵa túsýi múmkin. Mundaı máseleni bir ǵana el sheshe almaıdy, bul – búkil álemge ortaq problema. Sondyqtan ár adam qorshaǵan ortaǵa jaýapkershilikpen qarap, qaldyqty azaıtýǵa úles qosýy kerek», dedi.

Festıval baǵdarlamasy ǵy­lymı dáris­termen ǵana shektelmedi. Kelý­shi­­lerge túrli ınteraktıvti shoýlar usy­nyldy. «Muzdatý sıqyry» krıo-shoýy kórermendi erekshe tájirı­beler­­men tańǵaldyrsa, elordalyq «Sintez» eksperımenttik teatry Vse­volod Meıerhold ádistemesine negiz­delgen «Syrtqydan ishke qaraı» atty ınteraktıvti shoý-performansyn sah­nalady. Sonymen qatar Abaı Qunan­baıulynyń 17-qarasóziniń jelisimen qoıylǵan «Adam tirshiliginiń formýlasy» atty zamanaýı qoıylym da kópshilik nazaryna usynyldy.

Festıvaldyń mańyzdy bóliginiń biri – «Astana daryny» ortalyǵymen birlesip ótken 8–11-synyp oqýshylary arasyndaǵy «Ǵylymdaǵy debıýt» ǵyly­mı jobalar konkýrsynyń fınaly. Bıyl sý taqyrybyna arnalǵan 100-den astam joba usynylyp, olar tórt baǵyt boıynsha saralandy. Qatysýshylar gıdroenergetıkalyq qurylǵylardyń maketterin, sý súzý júıelerin, ekolo­gııalyq modelder men túrli zertteý jumysyn tanystyrdy. Nátıjesinde, úzdik jobalar anyqtalyp, jeńimpazdar marapattaldy. Bıylǵy festıvaldyń taǵy bir jańalyǵy – astronomııalyq baqylaý keshi. «Astro Astana» mektebiniń negizin qalaýshy Artýr Gaıdýktyń jetek­shiligimen kelýshiler teles­kop arqyly Iýpıterdi, sondaı-aq Mısar men Alkor qos juldyzdaryn tamashalady. «Bul festıvaldyń negizgi taqyryby – sý. Bul resýrstyń ǵylym, matematıka, fızıka, ekologııa, dızaın jáne astronomııamen qalaı baılanysatynyn kórý qyzyqty. Ǵaryshtyq zertteýler tushy sýdyń jańa kózderin tabýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar sý tek Jerde ǵana emes, basqa ǵalamsharlarda da túrli kúıde kezdesýi múmkin», dedi.

Osylaısha, EKSPO  alańynda ótken ǵylymı festıval jańalyq pen tehno­logııanyń kórmesi bolǵanymen qatar, otbasylyq qundylyq pen tárbıeniń de máıegine aınalǵan orta boldy. Munda ata-ana men bala qatar júrip, birge tájirıbe jasap, birge tańdanyp, birge úırendi. Bala ǵylymdy kitaptan emes, ata-anasynyń janynda turyp, óz kózimen kórip, qolymen ustap tanydy. Osyndaı sátterde ǵylym otbasynyń ortaq áńgimesine, ortaq qyzyǵýshylyǵyna aınalady. Bálkim, erteń úlken jańalyq ashatyn jas zertteýshiniń alǵashqy suraǵy dál osy alańda, ata-anasynyń janynda týǵan bolar.

Abzal MAQASh,

Bekzat QULShAR,

«Egemen Qazaqstan»