Bizdiń bet alǵan baǵytymyz –kúlli jurtqa máshhúr bolǵan ulaǵatty ustaz, KSRO halyq muǵalimi Qumash Nurǵalıevtiń otyz jyldan artyq (1957-1988 jyldar) ǵumyryn arnaǵan Boran aýylynda oryn tepken, shalǵaıdaǵy shekara shebinde ejelden «Nurǵalıev mektebi» atanǵan belgili bilim ordasy.
...Mekteptiń aq túske syrlanǵan qaqpasynan Talant Qumashuly qarsy alyp, ishke bastady. Aýlalarda jınaqylyq qana emes, balalardyń kóńilindeı rııasyz tazalyq pen ásemdik esedi. Ásirese, oqýshynyń jumsaq alaqanymen mápelep ósirgen gúlderdiń qaýyz jarǵan ǵajap kórki men hosh ıisi, jóndeýden ótip, jarqyraǵan ǵımarat jýyrdaǵy bir saltanatty kútkendeı. Bul kezde mektep ujymy bilim ordasynyń, aýyldyń, Marqa eliniń ǵana emes, Shyǵys óńiriniń, qala berdi qazaq ultynyń abyroıyn asyrǵan ustazdyń 90 jyldyq mereıtoıyna ázirlenip jatyr eken. Mektep dırektory Talant Qumashuly áke murajaıymen tanystyrdy.
Ozat jylqyshy Nurǵalı men Kúldáriniń shańyraǵynda dúnıege kelgen bala inilerimen, kórshilerimen oınap júrgende ylǵı «mektep», «klass», «muǵalim», «oqýshy» degen sózder aýzynan túspeıdi eken. О́zi únemi muǵalim bolyp oınaıtyn balanyń oqýǵa degen yntasy da zor boldy. Alaıda, kenetten kelgen áke qazasy úkilegen armanymen qoshtasa turýǵa májbúr etken-di. Bar-joǵy segiz synyptyq bilimi bar bala anasyna qolǵanat bolyp, sońyndaǵy úsh baýyryn ósirý úshin aýyldyq keńeste qyzmet atqardy. Kóp keshikpeı turǵylastary hat tanıtyn ony keńshar komsomolynyń hatshysy etip saılaıdy. Qos qyzmetpen qatar, óz betimen toǵyzynshy synyptyń oqýlyqtaryn oqyp júrgen jasóspirim shabyndyqta shóp shaýyp júrip, sum soǵystyń bastalǵanyn estıdi. Soǵysqa surandy. Jasy tolmaǵan balany áskerı komıssarıat jibere qoımaıdy. Tek, 1943 jyldyń kókteminde ǵana bozbala eńbek maıdanynan kópten kútken qan maıdanǵa attanyp, kishi komandırler daıarlaý kýrsynan ótedi.
Soǵysqa kirgen bar-joǵy 18 jastaǵy jaýynger áıgili Aleksandr Matrosov polkiniń quramyn tolyqtyrǵan edi. Aýse qalasyn azat etý kezinde aýyr jaraqat alady. О́lim men ómir ortasyndaǵy Qumash ózine óte aýyr ota jasalǵanyn, eki aıaǵy men bir qolynan aıyrylǵanyn bilgen joq. Shala-jansar jatqan jaýyngerge fashıster dzotyn joıýda kórsetken batyrlyǵy úshin berilgen Jaýyngerlik Qyzyl Tý ordenin dıvızııa komandıriniń orynbasary dala gospıtaline ózi kelip tapsyrdy. Alaıda, jaraly jolbarystyń jaǵdaıy jaqsarmady. Biraz kúnnen soń ushaqpen Máskeýge jetkizilip, áskerı gospıtaldyń asa aýyr jaraqattanǵandar palatasyna ornalastyryldy. Mine, bilgir, tájirıbeli dárigerlerdiń arqasynda 19 kúrdeli ota jasalǵan jany siri jigittiń aýrýhana tósegine tańylǵan azapty kúnderi osylaısha jalǵasady. Erik-jigeri men moıymas tabandylyǵy arqasynda bir jyldan keıin tósekten turyp, jasandy aıaqtaryna nyq tura bastaıdy. Tósekke taǵylǵan ýaqytyn beker ótkizbegeni, onjyldyq bilim attestaty men búkilodaqtyq býhgalterler kýrsyn syrttaı bitirgendigi týraly kýáligin alǵany kóńiline demeý. Alyp-ushyp Almatyǵa jetip, ári qaraı Altaı asqan azamat aýylyna on eki múshesi túgel bolmasa da, aman oralǵanyna shúkirlik etedi. Ǵazız anasy qushaǵyna qysyp, kózine jas alady.
Qoǵamǵa paıdaly eńbek etý týraly oıyn Qumash aýrýhanada sabaq berip júrgen ustazy Aleksandra Tolstıkovaǵa syr etip aıtqan-dy. Bala kezgi armany muǵalim bola alatynyna suńǵyla oqytýshysyn sendirgen. Osy oıǵa berik taban tiregen ol Sarmóńkege kele salyp, muǵalimdik qyzmetke ornalasty. Ejelgi armany oryndalǵan maıdanger ustaz bar yntasymen balalardyń júregine jol tabýǵa kiristi. Orys tili men ádebıetiniń muǵalimi bolǵan oǵan bastapqyda sabaq ótkizý josparyna Zaısandaǵy pedagogtyq ýchılısheni bitirgen jary Qanıpa kómektesip júrdi. Qumashpen bir aýylda, bir kúnde dúnıege kelgen Qanıpa soǵystan oralǵan soldatqa adal jar boldy, altyn basyn qadirleı bildi. Kún ótken saıyn bilim-biligi tolysyp, shyńdala túsken Qumash ózin naǵyz muǵalim retinde sezine bastady. Osy kezde Máskeýdegi gospıtalda armanyna qanat baılap, dem bergen ustazy Aleksandra Tolstıkovaǵa «Men – muǵalimmin!» dep zor súıinishi men rahmetin bildirip hat jazýy eńbektiń eren baǵasyn bilgen jannyń tuńǵysh jeńisi edi.
Qumekeń jóninde eń alǵash jazǵandardyń biri – «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń tilshisi, kórnekti qalamger Jeken Jumaqanov eken. Ol 1948 jyly jaryq kórgen «О́limnen mahabbat kúshti» atty ocherkinde osy bir qaısar jandy respýblıka jurtshylyǵyna alǵash tanystyrǵan. Keıin «Sosıalıstik Qazaqstannyń» Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy menshikti tilshisi bolǵan Muqan Ábýǵalıev «О́limdi jeńgen ómir» atty kitap jazdy. Muqan maıdannan oralǵan jas Qumashpen tanystyǵynyń oblystyq gazette tilshi bolyp júrgeninde bastalǵanyn aıtady. Bul shyǵarmany Muzken Shegendikovtiń «Qumashtyń mektebi» atty eńbegi tolyqtyra tústi.
Qumash soǵystan sońǵy jyldarda bilimin jetildirip, zaıyby Qanıpamen birge Abaı atyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtyn támamdady. Keńes Odaǵynyń Batyry, ınstıtýt rektory Málik Ǵabdýllınniń ózi maıdanger-stýdentti qanatynyń astyna alyp, «Aǵash aıaqty baýyrym-aı» dep qamqorlyq kórsetip, mekteptiń joǵary synyptaryn Sarmóńkede aıaqtaı almaýyna baılanysty emtıhanǵa kirgizbeı, qyzyl dıplom alýyna tosqaýyl qoıyp, qysastyq kórsetkisi kelgen áldekimderge qyrandaı shúıilip, tastúlek balapanyn qorǵaı bilgeni sabaq alarlyq is.
Alǵashqyda aýdan ortalyǵyndaǵy mektepte eńbek etip, esimi eldiń aýzyna erte ilingen jigerli jigit sol kezde jańadan boı kótergen Boran aýylynyń mektebin basqarýǵa jiberiledi. Mine, osy talapqa saı emes bilim shańyraǵyna bar kúsh-jigerin jumsap, respýblıkadaǵy aldyńǵy qatarly bilim mekemesine aınaldyrady. 1972 jyly burynǵy jupyny, jutań ǵımarattyń ornyna salynǵan sáýletti mekteptiń kire berisine «Boran mektebi oqýshylarynyń Máskeý mektepteriniń oqýshylarynan nesi kem!» degen jazý jazǵyzyp qoıýynyń ózi sol zamannyń kózqarasymen qaraǵanda, oqýshylardyń ǵana emes, eresekterdiń sanasyna tóńkeris jasaǵan batyl qadam edi. Bastyrmalatyp sabaq túsindirýdi emes, bala júregine jol tabýdy kózdeıtin ádistemelik keshen jasaqtaǵan ol: «Bala – halyqtyń atatyn tańy, shyǵatyn kúni», dep bala tárbıesiniń jańa modelin qalyptastyrdy. Jetpisinshi, sekseninshi jyldardyń ózinde kósem atyn ıelengen bilim mekemesiniń «Nurǵalıev mektebi» atanýy beker emes.
Sol kezde-aq halyq súıispenshiligine bólengen mekteptiń janyndaǵy oqý-óndiristik keshende joǵary synyp oqýshylary júrgizýshi, traktorshy, elektrık syndy kásiptik mamandyqtardy alyp shyǵatyn. Qyryqtan astam kabınettiń barlyǵy sol ýaqytqa saı ozyq tehnıkalyq quraldarmen jabdyqtalyp, respýblıkadaǵy tuńǵysh tehnıkalyq ortalyq pen telestýdııamen jasaqtalady. Tehnıkalyq ortalyqta fılmoteka, dıateka, fonetıka, 3 500-den astam dıafılmi bar dybys jazý stýdııasy, myńnan astam kúıtabaqtar bolǵan. Lenıngradtaǵy optıka-mehanıkalyq birlestikke tapsyrys berip jasalǵan televızııalyq júıe arqyly sabaq barysy baqylanyp otyrǵan. Oblys ortalyǵynan 400 shaqyrym shalǵaıda jatsa da bul mektepti kórgisi, úlgili ádistemelik qyzmetimen tanysqysy kelgen ustazdar men mektep dırektorlary áli kúnge deıin úzilmeıdi. Búginge deıin ǵylymı-tájirıbelik konferensııalarda, ǵylymı jınaqtarda Qumash Nurǵalıevtiń pedagogıkalyq murasy jıi talqylanyp, jańa býynnyń baǵdarshamyndaı ulttyq bilim salasynda kádege asyp keledi.
Qumashtyń áýletinen 30-ǵa jýyq ustaz shyqqan eken. Táýelsizdigimizdiń alǵashqy eleń-alań jyldarynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Nurǵalıev áýletinen shyqqan 21 ustazdy qabyldaǵany esimizde. Búginde Talant Qumashuly áke jolyn laıyqty jalǵastyryp keledi. Dańqty mektep áli óz bıiginde. IýNESKO-nyń qashyqtyqtan oqytýǵa tájirıbe retinde osy mektepti tańdap alýy kezdeısoqtyq emes. Respýblıkalyq deńgeıdegi «Ozyq aýyl mektebi», «Úzdik olımpıada mektebi» jáne kóptegen oblystyq ataq-dárejelerden-aq mektep ujymynyń osal emestigin, ataqty pedagog atyna kir keltirmegenin kórýge bolady.
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kúrshim aýdany