Jábirlenýshi shekken zııan óteledi

Adamnyń densaýlyǵyna zaqym keltirý, dene jaraqatyn salý, ony eńbekke jaramsyz etý sııaqty qylmystyq áreketter sotta qaralyp, qylmyskerdiń jazasy belgilenedi. Dene jaraqatynan emdelgen shyǵyndary, sondaı-aq, jumysqa jaramsyz qylǵany sebepti tartqan shyǵyndary qylmyskerden ótemaqy túrinde óndirilip alynady. Al eger kámeletke tolmaǵan japa shegýshige jynystyq qatynas jasaý, adam saýdasyna iliktirý nemese densaýlyǵyna zııan keltiretin vırýstar juqtyrý shyǵyndary qalaı óndiriledi degenge keletin bolsaq, jýyrda Májiliste osy máseleni qarastyrǵan jábirlenýshige zııandy óteý týraly zań jobasy qaraldy. Biz osy zań jobasy týraly aıtyp berýdi depýtat Sapar Ahmetov pen Evgenıı Kozlovtan ótingen edik. – Sapar Qaıratuly, mundaı zań jobasyn ázirleýge ne sebep boldy dep oılaısyz?   – Bizdiń elimizdiń Konstıtýsııasyna sáıkes, adamdardyń qadir-qasıetine qol suǵylmaıdy. Eshkimdi azaptaýǵa, zorlyq-zombylyq jasaýǵa, basqadaı jábir kórsetýge nemese qatygezdikpen jazalaýǵa bolmaıdy. Sondyqtan da búgingi tańda tulǵaǵa qylmys jasaý arqyly keltirilgen zııannyń ornyn toltyrý máselesi, ıaǵnı buzylǵan quqyqtaryn qalpyna keltirý memlekettiń jáne qoǵamnyń mindeti bolyp esepteledi. Al jábirlenýshilerge zııandy óteý qory týraly zań jobasy osynyń zańnamalyq tujyrymdamasy bolady. – Sonda bul zań jobasynyń naqty maqsaty ne? – Zań jobasynyń maqsaty – jábir­lenýshilerge qylmystyq quqyq buzý­shylyqtar jolymen keltirilgen zııandy óteý kezinde týyndaıtyn qoǵamdyq qatynastardy retteý jáne ony tóleý boıynsha quqyqtyq-áleýmettik jáne uıymdastyrý negizderin belgileý. Jábirlenýshilerdiń quqyqtaryn qorǵaıtyn bul zań jobasynyń negizine halyqaralyq quqyq aktileri, BUU Bas Assambleıasynyń 1985 jyldyń 29 qarashasyndaǵy qararymen belgilengen deklarasııa jáne 1983 jyldyń 24 qarashasyndaǵy eýropalyq «Aýyr qylmys qurbandaryna ótemaqy tóleý týraly» konvensııa alynǵan. О́rkenıeti men ekonomıkasy joǵary damyǵan 30 eldiń qataryna kirý baǵytynda qaralyp jatqan zań jobasy asa qajetti jáne mańyzdy qadam dep sanaımyn. – Onyń paıdasy týraly ne aıtýǵa bolady? – Zań jobasy jábirlenýshilerdiń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdy nyǵaıtýǵa qyzmet etetin bolady. Al jábirlenýshiniń múddeleri qorǵalyp jatsa, olardyń quqyq qorǵaý oryndary men sot organdaryna degen senimi de arta túsedi. Sondyqtan bul zańnyń jalpy qoǵamymyz úshin paıdasy zor bolmaq. – Evgenıı Aleksandrovıch, endi sizge qaıyrylaıyn. Sizdiń oıyńyzsha, bul zańnyń qandaı qajettiligi bar?    – Bul zań jobasy boıynsha jábirlenýshi ótemaqy alýǵa qol jetkizedi, bul – óte mańyzdy. О́ıtkeni, osyǵan deıin bizdiń elimizde jábirlenýshiniń osyndaı túrleriniń ótemaqy talap etýi zańnamalyq normamen rettelmegen edi. Damyǵan elderde bolǵanymen, osy ýaqytqa deıin bizde ótemaqy tek sot sheshimimen ǵana beriletin. Onda da ótemaqyǵa qol jetkizý ońaı bolmaıtyn. Myna zań jobasy qylmystyq áreketten jábir shekkenderge ótemaqy belgilegen jáne onyń kólemin anyqtaǵan. Sonymen qatar, bul zań jobasy jábirlenýshiniń moraldyq múliktik zııan shegýin rettemeıdi. Bul durys ta shyǵar, óıtkeni, zańnamalarynda osyndaı normalar bar basqa elderde de solaı. – Sizdińshe, bul zań jobasynyń ereksheligi nede, osy baǵyttaǵy basqa zańnamalyq normalardan artyqshylyǵy bar ma? – Bar. Máselen, atalǵan zań jobasy boıynsha jábirlenýshi qylmyskerdiń ustalmaǵanyna nemese túrli sebeptermen ótemaqyny tóleı almaýyna qaramaı, Qazynashylyqtaǵy qordan tıisti ótemaqysyn ala alady. Tipti, bul ótemaqy artynan qylmyskerden óndirip alynbaıtyn jaǵdaıǵa da qaramastan beriledi. Sondaı-aq, jábirlenýshiden artyq qujattar talap etilmeıdi. Bizde naq osyndaı sebepter adamnyń dymyn qurtady ǵoı. Sonymen qatar, ótemaqy alý ýaqyty naqty merzimmen shektelmegen. Muny da zań jobasynyń basqa osyndaı zańnamalardan artyqshylyǵy dep sanaımyn. – Degenmen... zań jobasynyń qandaı da bir kemshin tustary bar shyǵar? – Ondaılar da joq emes, máselen, meni qanaǵattandyrmaǵan bir máselege toqtala keteıin. Qordy quratyn qarjylyq kózder retinde tórt qarajat kózi atalǵan. Sonyń ishinde «sot salatyn tirkelgen  tólemder» de bar. Bul tólemdi osy ýaqytqa deıin sot alyp keldi. Osynyń ózi Konstıtýsııada qarastyrylmaǵan tólem edi. Endi sony myna zań jobasy boıynsha Qorǵa aýdaratyn bolyppyz. Osyǵan jumys tobynda narazylyqtar kóp bolǵan-dy. Alaıda,  sońǵy túzetýlerimen usynylǵan zań jobasynda bul tólem joq eken. Túzetýlerde qordyń qarajat kózi retinde zańnamaǵa qaıshy kelmeıtin túrli tólemder kiredi dep kórsetilipti. Osy másele barynsha naqtylanýy kerek edi dep oılaımyn. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan»