Úlken ádebıette aınymas bir belgi bar. Qas darynnyń tóltýma shyǵarmashylyǵynan bir bólek, mıftik Ippokrena bastaýynan shólin basqan, álemdik sóz óneriniń jaýhar úlgilerinen shabyttaný qasıeti qustyń qos qanaty tárizdi bıikke umtyldyratyny aıqyn. Kún ortaq, aı ortaq, jaqsy ortaq, álemdik ádebıet Qus Joly tárizdi birtutas ekenin fon Gete óz hatshysy Ekkermanmen áńgimesinde 1827 jyly 31 qańtarda aıtqan bolatyn.
Ulttyq akademııalyq kitaphanada fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Saýytbek Abdrahmanovtyń «Alyp Abaı. Kongenıalnost. Congeniality» atty ádebıettaný eńbeginiń tanystyrylymy ótti. Kólemdi kitap qazaq, orys, aǵylshyn tilinde jaryq kórdi. Avtor zertteý nysanyna muqııat zer salǵany aıqyn kórinedi.
Saýytbek Abdrahmanov Abaı álemi arqyly ulttyq aýdarma janrynyń kesek bóligin egjeı-tegjeı zerttep bergen kitap osy sala boıynsha jol kórsetýshi. Álem ádebıeti jalǵyz ári dara aýdarma janry arqyly birin-biri tanıdy, jerasty sýlary qosylyp ketkenindeı bir-birin qunarlandyra túsedi. Avtor aýdarmatanýdyń klassıgi ataǵan akademık M.L.Gasparov M.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtynda 1-shi jáne 3-shi kýrstarda antıkalyq ádebıetten dáris oqyǵan ustazym bolǵany súıinishti. Kýrstas stýdent alǵan betten: «Vy, kazahı, kakoı vklad vneslı v mırovýıý lıteratýrý?», dep saýal qoıǵany eshqashan mańyzyn joǵaltpaıtyn kesek saýal ekenin moıyndaý kerek. Álem halyqtary ózara bıik baqtalastyqta ozyq úlgilerdi, shyn daryndardy ǵana qasterlep baǵalaıdy.
Avtor Abaıtanýǵa túsý úshin Pýshkıntaný soqpaǵyna túsip ketedi, óıtkeni qos klassık qaldyrǵan asyl mura qazaq ádebıettaný ǵylymynda dańǵyl jolǵa aınalyp ketkeli qashan. Ádebıet týraly ádebıet qashanda ıntellektýaldyq bıiktikti talap etedi. Mundaǵy túıindi oı – Abaı asqan uly aqyndarmen bir shoǵyrda turýy úshin aýdarma janry janyn salýy kerek. Ol prosess bastalyp ketken, alaıda ýaqyt ótken saıyn tolyǵa, zoraıa túsýdi talap etpek: «Aınalyp kelgende aıtpaǵymyz – aýdarma máselesin túbegeıli sheshpesek, aýyl arasynda osy júrgenimiz júrgen»; «Al jańa ádebıettiń bir sıpaty, mindetti sıpaty – aýdarma. Aýdarmasyz ulttyń sóz óneri tolyq bola almaıdy. Sondyqtan Abaı ulylyǵynyń bir qyry qazaqtyń kásibı aýdarma óneriniń bastaýynda turǵandyǵy, osy istiń bastaýynda-aq tárjimeniń tamasha mektebin qalyptastyryp bergendigi deımiz»; «Mundaı oıdy M.Áýezov sonaý 1951 jyly-aq aıtyp qoıǵan eken: «Bul kúnde ózim túsingen Abaıdy taný ǵylymynyń bir nátıjesi – «Abaı» romany dep bilemin», degen bolatyn»; «Dala tósindegi tirshilikte jigit pen qyzdyń hat alysyp, hat berisýiniń qandaı romantıkalyq sıpaty bar ekenin dál sezingen Abaıdyń Pýshkın shyǵarmasynan «epıstolıarlyq roman» (M.Áýezov) jasaýǵa umtylǵany da sondyqtan»; «Teltýmany tóltýmadan asyryp jiberý tek Abaıdaı qudiretti tulǵanyń ǵana qolynan kelse kerek. Iá, Abaı aýdarmalarynda túpnusqadan da asyp túsetin tustar ushyrasady. Bul – álem ádebıetindegi sırek jaıdyń biri»; «Abaı perıfrazdyń da sheberi. Oǵan da áser etken – aýdarma. Ásirese Lermontovtyń aýdarylǵan óleńderde aqyn perıfrazdyń neshe túrin kórsetedi. Qarańǵy kóńil, kóńildiń júgi, ýly sýsyn, janǵa túsken jara, jaltańdaǵan jas júrek, júırik ýaqyt, erkeli qol, asaý ómir, tentek ómir, jabyrqańqy sóz, tátti ún, nápsiniń synǵan qaıǵysy, asaý toı, tentek jıyn... osylaı kete beredi»; «Qýatty tildiń basty bir belgisi – qabyldampazdyǵy. Qanatty sózderdiń birazyn da Abaı aýdarma óleńderinde alyp keldi».
Saýytbek Abdrahmanov Abaıdyń 125 jyldyǵyna arnalǵan mejeden bastap sholý jasaıdy. Abaı tulǵasyna qatysty Reseı baspasózinde jarııalanǵan materıaldar týraly derekterdi qosymsha materıal etip kitabyna engizýdiń de mańyzy zor. IýNESKO qaǵıdasy boıynsha aıtýly tulǵalardyń dóńgelek 100, 200... 500, 1000 jyldyǵy bolmasa 150 jyldyq toılanbaıdy eken. BUU-nyń bas hatshysy Federıko Maıor Abaı mereıtoıyn ótkizýdi qoldap qana qoımaı, shyǵarmashylyǵymen tanysyp, «О́zgeniń muńymen ómir súretin adam» dep baǵalaýyn avtor keltirgen, shynynda bul máni óte zor uǵym.
Saýytbek Abdrahmanov Abaıdy ózge tilderge óz deńgeıinde aýdarýdyń mańyzy men jaýapkershiligin aıta otyryp, Álisher Naýaıdy keńestik dáýirde-aq orys tiline aýdarýda iri shyǵystanýshy aqyndardy iske tartqan ózbek aǵaıynnyń kóregendigin moıyndaıdy.
A.S.Pýshkın «Mysyr túnderi» atty kórkem povesinde óziniń bir emes, eki túgili, úsh beınesin salǵanyn zertteý essemde jazdym. (A.Kemelbaeva. Pýshkın. «Mysyr túnderi», «Abaı» jýrnaly. №2.2006). Uly aqyn jáne onyń qos ıpastasy, aınalyp kelgende genıı bireý jáne ol Aleksandr Sergeevıchtyń naq ózi bolatyn! Klassıkalyq álem ádebıeti sananyń qos jarylýyn ájeptáýir meńgergen, al úshem bolyp shalyqtaýdy sheber oınatqan uly sýretker Pýshkın.
Saýytbek Abdrahmanov Lermontovtyń «Vyhojý odın na dorogý...» atty óleńiniń ǵaryshtyq tabıǵatyn taldap bergen. Abaı aýdarmasynda qyldaı min joq bolǵasyn jańa kórgendeı qaıran qaldyra beretini ǵajap!
Jolǵa shyqtym bir jym-jyrt túnde jalǵyz,
Tastaq jol jarqyraıdy býǵa amalsyz,
Elsiz jer turǵandaı bop haqqa múlgip,
Sóılesip ymdasqandaı kókte juldyz.
Bul kitapta ıntertekst mol, óıtkeni zertteýshi ǵalym ózge kesek zertteýshiler konsepsııasyn qaz-qatar keltirip, qaptaldasyp otyrady. Abaıtanýdyń aýdarma salasynda sóıtip aıtylmaǵan dúnıe qaldyrmaıdy. Abaı aýdarmalaryn metafora retinde iri ózenge teńesek, oǵan jolaı quıatyn taram-taram sýlardy, Abaıǵa eliktep, «Evgenıı Onegın» romanyn qazaqsha sóıletken aqyndardy qosa qamtıdy. Ádebıettanýdyń klassıkalyq úlgilerine qosylǵan eńbek ekeni osydan kórinedi.
Abaıdyń ulylarmen rýhanı úndestigin avtor kongenıaldyq qubylys degen termın arqyly qarastyrýy zańdy. «Mıhaı Emıneský. Dıýananyń ǵazaly» atty essemde: «Ár kezde ózim «Abaı jáne álem ádebıeti» sıklimen jazǵan Omar ıbn Abı Rabıa, Abý-l-Alıa-al-Maarrı, Hakanı, Maqtymquly, Iogann Volfgang fon Gete, Ýılıam Bleık, Mıhaı Emıneský – barshasy asqan uly aqyndar bolǵandyqtan, zertteý ústinde Abaımen rýhanı úndestigi aıqyn shyqqany shynymen tylsym qubylys», dep jazǵanymda qyldaı asyra silteý joq. Bul taqyryp maǵan óte qymbat.
Qazirgi qazaq ádebıetinde aýdarma máselesi Dımash ánimen dúnıejúzilik keńistikke shyqqany talas týdyrmaıdy, endi bizdiń ulttyń rýhanııat qazynasyna, sonyń ishinde ádebıetke álem nazary nemese mádenı radar anyq tústi deýge ábden bolady. Tereńirek qarasaq, mundaı álemdik bıikke órleýdiń túp qazyǵyn Abaı hakim salyp bergen eken. Bizde saıaq júrip, jeke-jeke úlken is tyndyryp jatqan tárjimashylar shoǵyry bar. Ony qazaq ádebıetiniń ıgiligine jaralǵan shoqjuldyz desek bolady. Almaty Gete-Instıtýty bilikti aýdarmashylardy klassıkalyq ádebıetti aýdartýǵa tartty. Abaıdyń «Eskendir» poemasyn Ádilbek Áljanov, Ilııas Jansúgirovtyń «Qulager» poemasyn jolma-jol nemis tiline Tańsulý Rahymbaeva, Imangeldi Estaev, Shyryn Zýhaı, Saltanat Ashırova aýdaryp, redaksııalaýǵa bergeni súıinishti. Jas qazaq aqyndaryn nemis tiline aýdarǵan osy topta «Aıboz» ulttyq syılyǵynyń laýreaty Raýza Musabaeva bar. Memleket tarapynan osy janrǵa aıryqsha mán berilse, Aýdarma ınstıtýty qurylsa, aǵylshyn, ıspan, fransýz, arab, portýgal, t.b. shet tilderine aýdarýǵa daıar jastar sýnamı sııaqty lap qoıar edi. Maksım Gorkıı azamat soǵysy órship turǵan alasapyran ýaqytta orys ádebıetiniń kúmis ǵasyry klassıkterin aýdarma ádebıet arqyly aman saqtap qalǵan bolatyn. Bul aınalyp kelgende orys mádenıetine, eldik rýhyna baǵyttalǵan rýhanı kúsh-qýatty baıyta tústi. О́te izgi úlgige aınaldy. Mundaı matrısa kez kelgen eldiń tól ádebıetin baıyta, bıiktete beretin memlekettik deńgeıdegi oń is sanalady.
Aıgúl KEMELBAEVA,
jazýshy