Qazaqstanda týberkýlezben kúres júıeli túrde júrgizilip keledi. Sońǵy jyldary elimizde atalǵan syrqat boıynsha kórsetkishterdiń birtindep tómendeýi baıqalǵanymen, dárigerler saqtyqty báseńdetpeý kerektigin aıtady. Osy oraıda Astanadaǵy №8 qalalyq emhananyń salaýatty ómir salty dárigeri Arýjan Erbolqyzymen jáne osy emhananyń fızıatr dárigeri Azamat Asylbekulymen týberkýlez dertiniń qazirgi ahýaly, aldyn alý jáne emdeý joldary týraly áńgimelesken edik, dep jazady Egemen.kz.
Dárigerlerdiń aıtýynsha, qoǵamda týberkýlezge qatysty qate túsinikter áli de bar. Sonyń biri – bul dert emdelmeıdi degen pikir. Mundaı pikirdi qazirgi ýaqytta zamanaýı medısına múmkindikteri teriske shyǵaryp otyr. Iаǵnı, týberkýlez syrqatynyń aldyn alýǵa da, tolyq emdeýge de bolady, Týberkýlez – juqpaly bolǵanymen, der kezinde anyqtalyp, tolyq em qabyldansa, jazylatyn aýrý. Alaıda, keshigý jáne em alýdy úzý derttiń asqynýyna jáne dárige tózimdi túrleriniń paıda bolýyna ákelýi múmkin.
Mıkobakterııa týberkýlezi (MBT) týdyratyn ınfeksııalyq syrqat túri týberkýlez – kóbine ókpege áser etedi, biraq ókpe syrty (vnelegochnyı) týberkýlez de bolady. Bul dert – jótelgende, túshkirgende nemese sóıleskende adamnan adamǵa aýamen taralatyny málim. Osy tusta aıta keteıik, adamnyń juqtyrýy úshin mıkobakterııanyń az mólsheri jetkilikti eken. Naýqas eger mıkobakterııa shyǵaryp otyrsa jáne ondaı adammen baılanys uzaq ári jıi bolsa juqtyrý qaýpi neǵurlym joǵary bolady. Juqtyrý qaýpi ásirese adamdar kóp jınalatyn tyǵyz jáne ylǵaldy ári nashar jeldetiletin bólmelerde joǵarylaıdy.
Eske salaıyq, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi týberkýlezden bolatyn ólim-jitim 10%-ǵa azaıǵany týraly habarlady.
№8 qalalyq emhananyń salaýatty ómir salty dárigeri Arýjan Erbolqyzynyń aıtýynsha, ımmýndyq júıe álsiregende adam týberkýlezdi ońaı juqtyrady. Al, ımmýndyq júıeniń álsireýine – temeki shegý, durys tamaqtanbaý, sozylmaly aýrýlar (túrli qabynýlar, qant dıabeti, JITS-ınfeksııasy jáne t.b.), sozylmaly ýlaný (mysaly, alkogol, esirtki qoldaný), turaqty stress (fızıkalyq jáne psıhıkalyq shamadan tys júktemeler) sekildi birneshe faktorlar sebep bolýy múmkin.
«Naýqas adamnyń qaqyryǵynda mıkobakterııa bolsa, ınfeksııa aınalaǵa taraıdy. Tipti ol jótelmese de, onymen qarym-qatynasta bolǵandardyń barlyǵy medısınalyq maska taǵý, adam kóp jınalatyn oryndarǵa (qoǵamdyq kólik, kınoteatr, dámhana, t.b) barmaý sııaqty talaptardy saqtaýǵa tıis. О́kpe týberkýleziniń negizgi sımptomy – jóteldiń 2 aptadan astam ýaqytqa sozylýy. Al, qosymsha belgiler retinde – salmaq joǵaltý, terleý, keýde tusynyń aýyrsynýy, jalpy álsizdik jáne tez sharshaý, dene temperatýrasynyń uzaq ýaqyt kóterilip turýyn aıtýǵa bolady», deıdi A. Erbolqyzy.
Onyń sózinshe, bul belgiler keıde birneshe aı boıy jeńil formada kórinýi múmkin. Aýyr asqynýlardyń aldyn alý úshin jáne ózińizdi, jaqyndaryńyzdy qorǵaý maqsatynda týberkýlezdiń belgileri paıda bolǵan jaǵdaıda adam múmkindiginshe tezirek tekserýden ótýi kerek. Muny turǵylyqty jerdegi emhanada nemese ftızıopýlmonologııa ortalyǵynda jasaýǵa bolady. Qazaqstanda týberkýlezge tekserý tegin túrde júzege asady.
«Eger sizben birge turatyn nemese jıi baılanysta bolatyn adamnyń týberkýlez belgileri baıqalsa, sizge de tekserýden ótý qajet. Sımptom bolmasa da, siz táýekel tobynda bolasyz. Sondyqtan mindetti túrde qaqyryqty tekserip, onda mıkobakterııa týberkýleziniń bar-joǵyn anyqtap, keýde qýysynyń rentgenografııasyn júrgizý qajet», dedi ol.
Sondaı-aq Arýjan Erbolqyzy latentti týberkýlez týraly aıtyp ótti.
«Latentti týberkýlez degenimiz adam mıkobakterııa týberkýlezin juqtyrǵan, biraq áli aýyryp kórmegen jáne basqa adamdarǵa juqtyra almaıtyn jaǵdaı. Immýndyq júıe týberkýlez bakterııalaryn baqylaýda ustap, olardyń damýyna múmkindik bermeıdi.
Latentti týberkýlezdi anyqtaý úshin týberkýlın synamalary qoldanylady (mysaly, Mantý synamasy) – mıkobakterııa týberkýlezinen alynǵan qaýipsiz zat – týberkýlındi teri astyna engizip, ıne ornyndaǵy reaksııany baqylaıdy», dedi ol.
Onyń aıtýynsha, sonymen qatar, jaǵdaıǵa baılanysty basqa testter de qoldanylady. Mysaly: Dıaskın-test, Kvantıferon testi, T-SPOT TB, Alternatıvti ádister: gamma-ınterferondy anyqtaý (aǵylshyn tilinen IGRA) jáne ELISPOT. Barlyq osy testter latentti týberkýlezdi ınfeksııany anyqtaýǵa kómektesedi jáne adamǵa profılaktıkalyq em taǵaıyndalady. Bul emniń maqsaty – aktıvti týberkýlezdiń damýyna jol bermeý.
«Eń bastysy bizdiń maqsatymyz – týberkýlezdiń aldyn alý, aýyryp em izdegenshe aýyrmaýdyń joldaryn qarastyrý», dep túıindedi Arýjan Erbolqyzy.
Aıta ketken jón, atalǵan emhanada týberkýlez boıynsha naýqastar sany, aýrýshańdyq pen taralý kórsetkishi jyldan jylǵa tómendep keledi. Mundaı nátıje – profılaktıkalyq aldyn alý sharalaryna kóp kúsh engizýdiń arqasynda deýge bolady.
Týberkýlez túpkilikti joıyla ma?
№8 qalalyq emhananyń fızıatr dárigeri Azamat Asylbekulynyń aıtýynsha, qazirgi tańda týberkýlezben kóbine egde jastaǵy kisiler aýyrady. О́ıtkeni egde kisilerde ımmýnıtet sál de bolsyn tómen bolǵandyqtan syrqatqa qarsy turý kúshi óte tómen bolady.
A. Asylbekulynyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta atalǵan emhanada týberkýlezdiń aldyn alýdyń jáne ony bastapqy satylarda anyqtaýdyń «Djenekspert» degen keremet zamanaýı ádisi bar.
«Pasıentter kóbine qaqyryq tapsyrady, sol kezde «Djenekspert» polımerazdy tizbekti reaksııa ádisi arqyly anyqtaıdy. Bul degenimiz qaqyryqtyń ishinen týberkýlezdiń DNQ-syn anyqtaıtyn molekýlıarlyq-genetıkalyq ádis, 2 saǵat ishinde nátıjesin beretin tez, aýqymdy jáne aqparatty ádis», dedi fızıatr dáriger.
Fızıatr dáriger emdeý kýrstary árbir pasıenttiń týberkýlez formasyna baılanysty ekenin atap ótti.
«Pasıentti emdeý aldynda test júrgizilip, týberkýlezdiń formasy anyqtalady. Soǵan baılanysty kýrs belgilenedi. Mysaly, 4, 6, 9 aılyq kýrstar bar jáne eń uzaq 18 aılyq kýrs. Eger naýqastar em alýdy bastapqy kezde, ortasynda, sońǵy tusynda úzetin bolsa, mundaı jaǵdaıda týberkýlez 1 jyldan keıin, 5 jyldan keıin, 10 jyldan keıin qaıtadan syrqattanýǵa ákeledi jáne aǵzadaǵy týberkýlez taıaqshalarynyń tolyq joıylmaýyna sebep bolady. Bul degenimiz – jaqyndaryna, áriptesterine jáne qorshaǵan ortaǵa juǵý qaýpin týǵyzady», dedi fızıatr dáriger.
A. Asylbekulynyń aıtýynsha, týberkýlezdiń bas preparattarynyń biri – «rıfampısınge sezimtal» degen formasy, ıaǵnı, týberkýlezdiń dárige tózimdi degen nusqasy osy. Eger «Djenekspert» testi ótkizilgen kezde nátıjesi rıfampısınge tózimdi bolǵan jaǵdaıda bul «týberkýlezdiń tózimdi formasy» dep atalady. Eger mundaı nusqa anyqtalsa, emniń ýaqyty uzarady jáne basqa preparattar qoldanylady.
«Týberkýlezge qarsy emniń ýaqyty sozylǵan jaǵdaılarda (6, 9, 18 aı) keıbir naýqastar (barlyǵy emes) kúnde dári qabyldaýdan sharshaıdy. «Dárini bir kún ishem, eki kún ishpeımin, tórtinshi kúni ishem, besinshi-altynshy kúni ishpeımin» degen jaǵdaılar da bolady. Bul degenimiz – týberkýlezdiń tolyq saýyqpaýyna soǵyp, tózimdi formaǵa aýysýyna aparýy yqtımal», dedi ol.
Onyń aıtýynsha, týberkýlezdiń taralýy áleýmettik faktorlarǵa da baılanysty. Iаǵnı, turmystyq jaǵdaıattar, qate tamaqtaný túrleri, stresster, bunyń barlyǵy ımmýnıtetti tómendetýi múmkin. Al ımmýnıtet tómendep aǵza álsiregen kezde, týberkýlezdiń juǵý qaýpi óte joǵary bolady.
«Bizdiń qoǵamda osy týberkýlezben aýyratyn pasıentterge qatysty «stıgma, dıskrımınasııa» bar, atalǵan jaǵdaıdaǵy kózqaras keń taralǵan. Keıbir adamdar naýqastardan shettep, olardyń áleýmettik oqshaýlaý jaǵdaıyn týǵyzady. Bular – qarapaıym adamdar, eshkim bundaı jaǵdaıda qorǵalmaǵan. Qazaqstanda búkil týberkýlezge qarsy hattamalar boıynsha týberkýlez aýrýynyń ashyq túrleriniń barlyǵy týbdıspanser, ftızıopýlmonologııa ortalyqtarynda stasıonarlyq jaǵdaıda emdeledi. Al ári qaraı pasıentter jabyq formaǵa aýysqan kezde, barlyǵy turǵylyqty ambýlatorly emhanalarda emdeledi. Ondaı pasıentter qoǵamǵa eshqandaı epıdemııalyq qaýip tóndirmeıdi. Sol sebepti biz ózimiz sanamyzdy ózgertkenimiz jón», deıdi Azamat Asylbekuly.
Týberkýlezdi emdeýdiń tyń ádisi
Túıindeı aıtqanda, týberkýlez – úkim emes. Erte dıagnostıka, tolyqqandy em jáne dáriger keńesin qatań saqtaý arqyly bul dertten tolyq aıyǵýǵa bolady. Áıtse de onyń aldyn alý, halyqtyń saýattylyǵy men jaýapkershiligi mańyzdy ról atqarady. Ýaqytynda tekserilý – densaýlyqty saqtaýdyń eń tıimdi joly. Týberkýlezdiń tipti dárige tózimdi túrin de jeńýge bolady. Keıde adamǵa óte aýyr bolyp, úmiti úzilýi múmkin, mundaı mezetterde naýqastyń jaqyndarynyń qoldaýy óte mańyzdy. Sondaı-aq naýqasqa qoldaý kórsetýge dárigerler, meıirbıkeler, qoǵamdyq uıym qyzmetkerleri jáne aýrýhanada tanysqan jandar árdaıym ázir ekenin eske salý artyq emes.